Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
अथातो महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਾ ਗਦਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਕੇਵਲਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਾਨਭਿਧਾਤੁਂ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਧ੍ਯੋਭਿਧੀਯਤੇ ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ- ਆਗਨ੍ਤੁਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਰੋਗਾਣਾਂ ਰੋਗਤ੍ਵਮੇਕਵਿਧਂ ਭਵਤਿ, ਰੁਕ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰੇਸਾਮ੍, ਆਗਨ੍ਤੁਨਿਜਵਿਭਾਗਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਚੈਸਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ, ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ; ਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਰਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ, ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਲਿਙ੍ਗਾਯਤਨਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਤ੍ ||੩||
चत्वारो रोगा भवन्ति- आगन्तुवातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः; तेषां चतुर्णामपि रोगाणां रोगत्वमेकविधं भवति, रुक्सामान्यात्; द्विविधा पुनः प्रकृतिरेषाम्, आगन्तुनिजविभागात्; द्विविधं चैषामधिष्ठानं, मनःशरीरविशेषात् ; विकाराः पुनरपरिसङ्ख्येयाः, प्रकृत्यधिष्ठानलिङ्गायतनविकल्पविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात् ||३||
🔊 Audio coming soon
ਆਗਨ੍ਤੋਰੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ੋਥੀਯੇ ਪੁਨਰਿਹ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮਭਿਧਾਨਮ੍| ਪ੍ਰਕਤਿਰਿਹ ਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਆਗਨ੍ਤੋਰਪਿ ਮਨਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍, ਏਵਂ ਨਿਜਸ੍ਯਾਪਿ; ਆਗਨ੍ਤੁਗ੍ਰਹਣੇਨ ਚ ਮਾਨਸੋਪਿ ਕਾਮਾਦਿਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਤ੍ਵਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਾਹ- ਵਿਕਾਰਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਨਰਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਂ ਕਾਰਣਂ ਵਾਤਾਦਿ, ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਦੂਸ੍ਯਂ, ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਆਯਤਨਾਨਿ ਬਾਹ੍ਯਹੇਤਵੋ ਦੁਸ੍ਟਾਹਾਰਾਚਾਰਾਃ; ਏਸਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਰੂਪੋ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤੇਸਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਾਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਂਸ਼ਾਂਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਾਦਿਭਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ, ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾ ਅਣੁਸ਼ਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮੇਲਕੇਨ ਵਿਭਜ੍ਯਮਾਨਾ ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ, ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਵਿਕਾਰਗਤਾਨ੍ਯਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨ੍ਯੇਵ, ਆਵਿਸ੍ਕਤਾਨਿ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਥਿਤਾਨਿ, ਹੇਤਵਸ਼੍ਚਾਵਾਨ੍ਤਰਵਿਸ਼ੇਸਾਦਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਾ ਏਵ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪੁਨਃ ‘ਏਸਾਂ ਵਿਕਾਰਾਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਤੁ ਪਾਠੋ ਨਾਨੁਮਤਸ੍ਤਾਵਤ੍; ਯਦਿ ਚ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਦੇਹਮਨਃਪ੍ਰਤ੍ਯਵਮਰ੍ਸ਼ਕਮ੍ ਏਸਾਮ੍ ਇਤਿ ਪਦਂ, ਬਹੁਵਚਨਂ ਤੁ ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਯੋਰ੍ਬਹੁਤ੍ਵਵਿਵਕ੍ਸਯਾ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਮੁਖਾਨਿ ਤੁ ਖਲ੍ਵਾਗਨ੍ਤੋਰ੍ਨਖਦਸ਼ਨਪਤਨਾਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭਿਸਙ੍ਗਾਭਿਘਾਤਵ੍ਯਧ- ਬਨ੍ਧਨਵੇਸ੍ਟਨਪੀਡਨਰਜ੍ਜੁਦਹਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸ਼ਨਿਭੂਤੋਪਸਰ੍ਗਾਦੀਨਿ, ਨਿਜਸ੍ਯ ਤੁ ਮੁਖਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮ੍||੪||
मुखानि तु खल्वागन्तोर्नखदशनपतनाभिचाराभिशापाभिषङ्गाभिघातव्यध- बन्धनवेष्टनपीडनरज्जुदहनशस्त्राशनिभूतोपसर्गादीनि, निजस्य तु मुखं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यम्||४||
🔊 Audio coming soon
ਮੁਖਾਨਿ ਕਾਰਣਾਨਿ; ਯਥਾ “ਰਜਸ੍ਵਲਾਗਮਨਮਲਕ੍ਸ੍ਮੀਮੁਖਾਨਾਮ੍” (ਸੂ. ੨੫) ਇਤਿ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤੁ ਖਲ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਨਿਜਯੋਃ ਪ੍ਰੇਰਣਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ, ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ||੫||
द्वयोस्तु खल्वागन्तुनिजयोः प्रेरणमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰੇਰਣਮਿਤਿ ਕਾਰਣਮ੍, ਅਨੇਕਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦ੍ਧਾਤੂਨਾਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਤੇਭਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰੋਗਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਨ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਨ ਸਹ ਸਨ੍ਦੇਹਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੬||
सर्वेऽपि तु खल्वेतेऽभिप्रवृद्धाश्चत्वारो रोगाः परस्परमनुबध्नन्ति, न चान्योन्येन सह सन्देहमापद्यन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
ਅਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਅਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਨ ਸਨ੍ਦੇਹਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨ ਸਨ੍ਦੇਹਵਿਸਯਤਾਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾ ਅਪਿ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਵਂ ਭਿਨ੍ਨੈਰ੍ਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਭੇਦੇਨ ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜਘਨ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ; ਨਿਜੇ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਘਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਥਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ||੭||
आगन्तुर्हि व्यथापूर्वं समुत्पन्नो जघन्यं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति; निजे तु वातपित्तश्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यमापद्यन्ते जघन्यं व्यथामभिनिर्वर्तयन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
ਆਗਨ੍ਤੁਨਿਜਯੋਰ੍ਭੇਦਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਗਨ੍ਤੁਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਨ੍, ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪੀਡਾਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤਿ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ; ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਕਾਰਕਂ ਤੁ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਗਨ੍ਤੋਰਾਦਿਤਃਪ੍ਰਭਤਿ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮਪ੍ਯਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਮਿਤਿ ਭਾਵਃ||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਬਸ੍ਤਿਃ ਪੁਰੀਸਾਧਾਨਂ ਕਟਿਃ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਪਾਦਾਵਸ੍ਥੀਨਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਂ; ਸ੍ਵੇਦੋ ਰਸੋ ਲਸੀਕਾ ਰੁਧਿਰਮਾਮਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਮ੍; ਉਰਃ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾ ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਰੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮ੍||੮||
तेषां त्रयाणामपि दोषाणां शरीरे स्थानविभाग उपदेक्ष्यते; तद्यथा- बस्तिः पुरीषाधानं कटिः सक्थिनी पादावस्थीनि पक्वाशयश्च वातस्थानानि, तत्रापि पक्वाशयो विशेषेण वातस्थानं; स्वेदो रसो लसीका रुधिरमामाशयश्च पित्तस्थानानि, तत्राप्यामाशयो विशेषेण पित्तस्थानम्; उरः शिरो ग्रीवा पर्वाण्यामाशयो मेदश्च श्लेष्मस्थानानि, तत्राप्युरो विशेषेण श्लेष्मस्थानम्||८||
🔊 Audio coming soon
ਆਗਨ੍ਤੁਨਿਜਯੋਰ੍ਭੇਦਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਨਿਜਵਿਕਾਰਕਰਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੀਸਾਧਾਨਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਪਥਗੇਵ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਯਥਾ- “ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਸ਼ੀਰ੍ਸੋਰਃਕਣ੍ਠਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਯਨਾਸਿਕਾਃ ” (ਚਿ. ੨੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥਾਪੀਦਂ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਯਤੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਭੂਤਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਜਯਾਃ; ਅਤ੍ਰ ਚ ਵਿਜਿਤੇ ਵਾਤੇ ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਾਵਜਯ ਇਤਿ| ਲਸੀਕਾ ਉਦਕਸ੍ਯ ਪਿਚ੍ਛਾਭਾਗਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਆਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਆਮਾਸ਼ਯਾਧੋਭਾਗਾਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯ ਆਮਾਸ਼ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗਃ||੮||
Adhikarana 8 (9-11) · Śloka 11
ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ- ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਯੁਪਚਯਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਾਦੀਨਿ, ਅਸ਼ੁਭਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵਿਕਾਰਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਿ||੯|| ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾਃ ਪੂਰ੍ਵਮਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਂਸ੍ਤ੍ਵਿਹਾਧ੍ਯਾਯੇਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ||੧੦|| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਖਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਚ, ਪਾਦਸ਼ੂਲਂ ਚ, ਪਾਦਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਪਾਦਸੁਪ੍ਤਤਾ ਚ, ਵਾਤਖੁਡ੍ਡਤਾ ਚ, ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ, ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਚ, ਗਧ੍ਰਸੀ ਚ, ਜਾਨੁਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸ਼੍ਚ, ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਊਰੁਸਾਦਸ਼੍ਚ, ਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਂ ਚ, ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਗੁਦਾਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਵਸਣਾਕ੍ਸੇਪਸ਼੍ਚ , ਸ਼ੇਫਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹਸ਼੍ਚ, ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਉਦਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ਚ, ਖਞ੍ਜਤ੍ਵਂ ਚ, ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਚ, ਵਾਮਨਤ੍ਵਂ ਚ, ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ, ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ, ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟਸ਼੍ਚ, ਹਨ੍ਮੋਹਸ਼੍ਚ , ਹਦ੍ਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚ, ਵਕ੍ਸੌਦ੍ਘਰ੍ਸਸ਼੍ਚ , ਵਕ੍ਸੌਪਰੋਧਸ਼੍ਚ, ਵਕ੍ਸਸ੍ਤੋਦਸ਼੍ਚ, ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ, ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਸ਼੍ਚ, ਹਨੁਭੇਦਸ਼੍ਚ , ਓਸ੍ਠਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਅਕ੍ਸਿਭੇਦਸ਼੍ਚ , ਦਨ੍ਤਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਦਨ੍ਤਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ, ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਚ , ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ, ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤਾ ਚ, ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ, ਅਰਸਜ੍ਞਤਾ ਚ, ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਚ, ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ, ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰੁਤਿਸ਼੍ਚ , ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਚ, ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਸ਼੍ਚ, ਤਿਮਿਰਂ ਚ, ਅਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ ਚ, ਅਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸਸ਼੍ਚ, ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸਸ਼੍ਚ, ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਲਲਾਟਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਚ, ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਂ ਚ, ਅਰ੍ਦਿਤਂ ਚ, ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਸ਼੍ਚ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਸ਼੍ਚ, ਪਕ੍ਸਵਧਸ਼੍ਚ , ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚ, ਦਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚ, ਤਮਸ਼੍ਚ , ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚ, ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਚ, ਜਮ੍ਭਾ ਚ, ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ, ਵਿਸਾਦਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਚ, ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਵਭਾਸਤਾ ਚ, ਅਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਚ, ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚ; ਇਤ੍ਯਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਾਮਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੧||
सर्वशरीरचरास्तु वातपित्तश्लेष्माणः सर्वस्मिञ्छरीरे कुपिताकुपिताः शुभाशुभानि कुर्वन्ति- प्रकृतिभूताः शुभान्युपचयबलवर्णप्रसादादीनि, अशुभानि पुनर्विकृतिमापन्ना विकारसञ्ज्ञकानि||९|| तत्र विकाराः सामान्यजा, नानात्मजाश्च| तत्र सामान्यजाः पूर्वमष्टोदरीये व्याख्याताः, नानात्मजांस्त्विहाध्यायेऽनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अशीतिर्वातविकाराः, चत्वारिंशत् पित्तविकाराः, विंशतिः श्लेष्मविकाराः||१०|| तत्रादौ वातविकाराननुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- नखभेदश्च, विपादिका च, पादशूलं च, पादभ्रंशश्च, पादसुप्तता च, वातखुड्डता च, गुल्फग्रहश्च, पिण्डिकोद्वेष्टनं च, गृध्रसी च, जानुभेदश्च, जानुविश्लेषश्च, ऊरुस्तम्भश्च, ऊरुसादश्च, पाङ्गुल्यं च, गुदभ्रंशश्च, गुदार्तिश्च, वृषणाक्षेपश्च , शेफस्तम्भश्च, वङ्क्षणानाहश्च, श्रोणिभेदश्च, विड्भेदश्च, उदावर्तश्च, खञ्जत्वं च, कुब्जत्वं च, वामनत्वं च, त्रिकग्रहश्च, पृष्ठग्रहश्च, पार्श्वावमर्दश्च, उदरावेष्टश्च, हृन्मोहश्च , हृद्द्रवश्च, वक्षौद्घर्षश्च , वक्षौपरोधश्च, वक्षस्तोदश्च, बाहुशोषश्च, ग्रीवास्तम्भश्च, मन्यास्तम्भश्च, कण्ठोद्ध्वंसश्च, हनुभेदश्च , ओष्ठभेदश्च, अक्षिभेदश्च , दन्तभेदश्च, दन्तशैथिल्यं च, मूकत्वं च , वाक्सङ्गश्च, कषायास्यता च, मुखशोषश्च, अरसज्ञता च, घ्राणनाशश्च, कर्णशूलं च, अशब्दश्रवणं च, उच्चैःश्रुतिश्च , बाधिर्यं च, वर्त्मस्तम्भश्च, वर्त्मसङ्कोचश्च, तिमिरं च, अक्षिशूलं च, अक्षिव्युदासश्च, भ्रूव्युदासश्च, शङ्खभेदश्च, ललाटभेदश्च, शिरोरुक् च, केशभूमिस्फुटनं च, अर्दितं च, एकाङ्गरोगश्च, सर्वाङ्गरोगश्च, पक्षवधश्च , आक्षेपकश्च, दण्डकश्च, तमश्च , भ्रमश्च, वेपथुश्च, जृम्भा च, हिक्का च, विषादश्च, अतिप्रलापश्च, रौक्ष्यं च, पारुष्यं च, श्यावारुणावभासता च, अस्वप्नश्च, अनवस्थितचित्तत्वं च; इत्यशीतिर्वातविकारा वातविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||११||
🔊 Audio coming soon
ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ ਇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮਿਲਿਤੈਸ਼੍ਚ ਯੇ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਇਤਿ ਯੇ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਸਮ੍ਪਕ੍ਤੈਰ੍ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਪਾਣਿਪਾਦਸ੍ਫੁਟਨਮ੍| ਪਾਦਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਪਾਦਸ੍ਯਾਰੋਪਵਿਸਯਦੇਸ਼ਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਪਤਨਮ੍| ਸੁਪ੍ਤਿਃ ਪਾਦਯੋਰ੍ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਤਾ ਵਾ| ਵਾਤਖੁਡ੍ਡਤਾ ‘ਚਾਲੁਕ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਗਧ੍ਰਸੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਧ੍ਰਸੀਸ਼ੂਲਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭੇਨ ਚ ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਨਮਾਤ੍ਰਂ ਵਾਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਏਵਂ ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਯੋਃ ਸ਼ੂਲਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਵਾਤਜਾਤੀਸਾਰੇਪਿ ਵਿਡ੍ਭੇਦੋ ਵਾਤਜਃ| ਏਵਂ ਚ ਨ ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਤ੍ਵਂ, ਯਥੋਕ੍ਤਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਕੇਵਲਵਾਤਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਦਰਸ੍ਯਾਵੇਸ੍ਟਨਮਿਵੋਦਰਾਵੇਸ੍ਟਃ| ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਂ ਸ਼ਬ੍ਦਾਭਾਵੇਪਿ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਮ੍| ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਤਾਰਸ੍ਵਰਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਰਵਣਮ੍, ਅਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਤੁ ਸਰ੍ਵਥੈਵਾਸ਼੍ਰਵਣਮ੍| ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਸ਼ਬ੍ਦਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯੈਵਾਸ਼੍ਰਵਣਮ੍| ਤਿਮਿਰਂ ਤੁ ਵਾਤਜਮੇਵ, ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧਸ੍ਤਤ੍ਰਾਨੁਬਨ੍ਧਰੂਪਃ| ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਸ਼ੀਤਤ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਕਦਾਚਿਦੇਕਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨੈਕਾਙ੍ਗਰੋਗਃ, ਤੇਸਾਮੇਵ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਃ; ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਪਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਵ੍ਯਾਪ੍ਤੀ ਵਾਤਕਤੇ ਏਵ, “ਵਾਯੁਨਾ ਯਤ੍ਰ ਨੀਯਨ੍ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਨ੍ਤਿ ਮੇਘਵਤ੍” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਵਾਤਿਕਃ ਸ੍ਮਤਿਮੋਹਰੂਪਃ| ਅਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯਚਿਦਙ੍ਗਸ੍ਯ ਪਾਦਾਦੇਃ ਸ਼ੂਲਾਦਯੋਭਿਹਿਤਾ ਨ ਹਸ੍ਤਾਦੀਨਾਂ; ਤਤ੍ਰ ਯੇਭਿਹਿਤਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਤ੍ਵੇਨ, ਅਨੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਃ||੯-੧੧||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਵਾਤਵਿਕਾਰੇਸੂਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਵਾਯੋਰਿਦਮਾਤ੍ਮਰੂਪਮਪਰਿਣਾਮਿ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ, ਯਦੁਪਲਭ੍ਯ ਤਦਵਯਵਂ ਵਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਦੇਹਾ ਵਾਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਲਾਘਵਂ ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਗਤਿਰਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਵਾਯੋਰਾਤ੍ਮਰੂਪਾਣਿ; ਏਵਂਵਿਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਵਿਸ਼ਤਃ ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਰਂਸਭ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਸਙ੍ਗਭੇਦਸਾਦਹਰ੍ਸਤਰ੍ਸਕਮ੍ਪਵਰ੍ਤਚਾਲਤੋਦਵ੍ਯਥਾਚੇਸ੍ਟਾਦੀਨਿ , ਤਥਾ ਖਰਪਰੁਸਵਿਸ਼ਦਸੁਸਿਰਾਰੁਣਵਰ੍ਣਕਸਾਯਵਿਰਸਮੁਖਤ੍ਵਸ਼ੋਸਸ਼ੂਲਸੁਪ੍ਤਿਸਙ੍ਕੋਚਨਸ੍ਤਮ੍ਭਨਖਞ੍ਜਤਾਦੀਨਿ ਚ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ; ਤੈਰਨ੍ਵਿਤਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੧੨||
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु वातविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु वायोरिदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहा वातविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- रौक्ष्यं शैत्यं लाघवं वैशद्यं गतिरमूर्तत्वमनवस्थितत्वं चेति वायोरात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च वायोः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः ; तद्यथा- स्रंसभ्रंसव्याससङ्गभेदसादहर्षतर्षकम्पवर्तचालतोदव्यथाचेष्टादीनि , तथा खरपरुषविशदसुषिरारुणवर्णकषायविरसमुखत्वशोषशूलसुप्तिसङ्कोचनस्तम्भनखञ्जतादीनि च वायोः कर्माणि; तैरन्वितं वातविकारमेवाध्यवस्येत्||१२||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਯੋਰਿਦਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਵਾਯੋਰਿਦਮਾਤ੍ਮਰੂਪਂ ਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਅਪਰਿਣਾਮੀਤਿ ਸਹਜਸਿਦ੍ਧਂ ਨਾਨ੍ਯੋਪਾਧਿਕਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਿਕਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਣਃ| ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਆਤ੍ਮੀਯਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯਪਰਿਣਾਮੀਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਅਪਰਿਣਾਮੀਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨਿਰਪੇਕ੍ਸਂ, ਨ ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਨਪੇਕ੍ਸਮਿਤਿ; ਯਤਃ ਬ੍ਰੂਤੇ- ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਵਿਸ਼ਤਃ ਇਤਿ; ਅਤ ਏਵ ਚ ਸ੍ਰਂਸਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਾਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵੇਨ ਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭਾਵਃ| ਏਵਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰਪਿ ਚਾਤ੍ਮਰੂਪਾਦਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਅਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮਿਤਿ ਅਦਸ਼੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਂਵਿਧਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਿਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ੍ਰਂਸਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਚਲਨਮ੍, ਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤੁ ਦੂਰਗਤਿਃ| ਵ੍ਯਾਸਃ ਵਿਸ੍ਤਰਣਮ੍| ਹਰ੍ਸਃ ਵਾਯੋਰਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਵਰ੍ਤੁਲੀਕਰਣਂ ਵਰ੍ਤਃ| ਚਾਲਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਃ| ਰਸਵਰ੍ਣੌ ਵਾਯੁਨਾ ਰਸਵਰ੍ਣਰਹਿਤੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯੇਤੇ||੧੨||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
ਤਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਭੋਜਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਪਰਿਸੇਕਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤਹਰੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਾਲਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯ; ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਂ ਤੁ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯੋ ਵਾਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ, ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਤ ਏਵ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਵੈਕਾਰਿਕਂ ਵਾਤਮੂਲਂ ਛਿਨਤ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਵਜਿਤੇਪਿ ਵਾਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ ਵਨਸ੍ਪਤੇਰ੍ਮੂਲੇ ਛਿਨ੍ਨੇ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਰੋਹਕੁਸੁਮਫਲਪਲਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਨਿਯਤੋ ਵਿਨਾਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍||੧੩||
तं मधुराम्ललवणस्निग्धोष्णैरुपक्रमैरुपक्रमेत, स्नेहस्वेदास्थापनानुवासननस्तःकर्मभोजनाभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकादिभिर्वातहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; तत्रास्थापनानुवासनं तु खलु सर्वत्रोपक्रमेभ्यो वाते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एव पक्वाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं वातमूलं छिनत्ति; तत्रावजितेऽपि वाते शरीरान्तर्गता वातविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा वनस्पतेर्मूले छिन्ने स्कन्धशाखाप्ररोहकुसुमफलपलाशादीनां नियतो विनाशस्तद्वत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਗਤਤ੍ਵੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਤਂ ਮਧੁਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਤ ਏਵੇਤਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇਵ| ਕੇਵਲਂ ਵੈਕਾਰਿਕਮਿਤਿ ਸਕਲਵਿਕਾਰਕਾਰਕਮ੍ ||੧੩||
Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16
ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਓਸਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਲੋਸਸ਼੍ਚ, ਦਾਹਸ਼੍ਚ, ਦਵਥੁਸ਼੍ਚ, ਧੂਮਕਸ਼੍ਚ, ਅਮ੍ਲਕਸ਼੍ਚ, ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚ, ਅਂਸਦਾਹਸ਼੍ਚ , ਊਸ੍ਮਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ (ਅਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ), ਅਙ੍ਗਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ, ਅਙ੍ਗਾਵਦਰਣਂ ਚ, ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਚ, ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਚ, ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚ, (ਮਾਂਸਦਾਹਸ਼੍ਚ ), ਤ੍ਵਗਵਦਰਣਂ ਚ, ਚਰ੍ਮਦਲਨਂ ਚ, ਰਕ੍ਤਕੋਠਸ਼੍ਚ, ਰਕ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟਸ਼੍ਚ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚ, ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ, ਹਰਿਤਤ੍ਵਂ ਚ, ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚ, ਨੀਲਿਕਾ ਚ, ਕਕ੍ਸਾ(ਕ੍ਸ੍ਯਾ)ਚ, ਕਾਮਲਾ ਚ, ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਚ, ਲੋਹਿਤਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਚ, ਪੂਤਿਮੁਖਤਾ ਚ, ਤਸ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਅਤਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਆਸ੍ਯਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਗਲਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਅਕ੍ਸਿਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਗੁਦਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਮੇਢ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਜੀਵਾਦਾਨਂ ਚ , ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ; ਇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਾਮਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੪|| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੇਸੂਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਦਮਾਤ੍ਮਰੂਪਮਪਰਿਣਾਮਿ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ, ਯਦੁਪਲਭ੍ਯ ਤਦਵਯਵਂ ਵਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਦੇਹਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮਨਤਿਸ੍ਨੇਹੋ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰੁਣਵਰ੍ਜੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਰੋ ਰਸੌ ਚ ਕਟੁਕਾਮ੍ਲੌ ਸਰਤ੍ਵਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਰੂਪਾਣਿ; ਏਵਂਵਿਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਵਿਸ਼ਤਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਪਾਕਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਕੋਥਕਣ੍ਡੂਸ੍ਰਾਵਰਾਗਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ; ਤੈਰਨ੍ਵਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੧੫|| ਤਂ ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਸ਼ੀਤੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਕਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਾਲਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯ; ਵਿਰੇਚਨਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ; ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਤ ਏਵਾਮਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਵੈਕਾਰਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਮੂਲਮਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਵਜਿਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾਗ੍ਨੌ ਵ੍ਯਪੋਢੇ ਕੇਵਲਮਗ੍ਨਿਗਹਂ ਸ਼ੀਤੀਭਵਤਿ ਤਦ੍ਵਤ੍||੧੬||
पित्तविकारांश्चत्वारिंशतमत ऊर्ध्वमनुव्याख्यास्यामः- ओषश्च, प्लोषश्च, दाहश्च, दवथुश्च, धूमकश्च, अम्लकश्च, विदाहश्च, अन्तर्दाहश्च, अंसदाहश्च , ऊष्माधिक्यं च, अतिस्वेदश्च (अङ्गस्वेदश्च), अङ्गगन्धश्च, अङ्गावदरणं च, शोणितक्लेदश्च, मांसक्लेदश्च, त्वग्दाहश्च, (मांसदाहश्च ), त्वगवदरणं च, चर्मदलनं च, रक्तकोठश्च, रक्तविस्फोटश्च, रक्तपित्तं च, रक्तमण्डलानि च, हरितत्वं च, हारिद्रत्वं च, नीलिका च, कक्षा(क्ष्या)च, कामला च, तिक्तास्यता च, लोहितगन्धास्यता च, पूतिमुखता च, तृष्णाधिक्यं च, अतृप्तिश्च, आस्यविपाकश्च, गलपाकश्च, अक्षिपाकश्च, गुदपाकश्च, मेढ्रपाकश्च, जीवादानं च , तमःप्रवेशश्च, हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं च; इति चत्वारिंशत्पित्तविकाराः पित्तविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||१४|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु पित्तविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु पित्तस्येदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः पित्तविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- औष्ण्यं तैक्ष्ण्यं द्रवत्वमनतिस्नेहो वर्णश्च शुक्लारुणवर्जो गन्धश्च विस्रो रसौ च कटुकाम्लौ सरत्वं च पित्तस्यात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च पित्तस्य कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- दाहौष्ण्यपाकस्वेदक्लेदकोथकण्डूस्रावरागा यथास्वं च गन्धवर्णरसाभिनिर्वर्तनं पित्तस्य कर्माणि; तैरन्वितं पित्तविकारमेवाध्यवस्येत्||१५|| तं मधुरतिक्तकषायशीतैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्नेहविरेकप्रदेहपरिषेकाभ्यङ्गादिभिः पित्तहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; विरेचनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः; तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं पित्तमूलमपकर्षति, तत्रावजिते पित्तेऽपि शरीरान्तर्गताः पित्तविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथाऽग्नौ व्यपोढे केवलमग्निगृहं शीतीभवति तद्वत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ਓਸਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤੇਨੇਵ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ਪੀਡਾ| ਪ੍ਲੋਸਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦਹਨਮਿਵ| ਦਾਹਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਦਹਨਮਿਵ| ਦਵਥੁਃ ‘ਧਕਧਕਿਕਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਧੂਮਕਃ ਧੂਮੋਦ੍ਵਮਨਮਿਵ| ਤ੍ਵਗਵਦਰਣਂ ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਾਵਦਰਣਂ; ਚਰ੍ਮਾਵਦਰਣਂ ਤੁ ਸਣ੍ਣਾਮਪਿ ਤ੍ਵਚਾਂ ਦਰਣਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਸਮ੍ਪਕ੍ਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਚ ਤਸ੍ਣਾਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਕਕ੍ਸਾ ਕਕ੍ਸਦੇਸ਼ਗਤਮਾਂਸਦਾਰਣਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੋਕ੍ਤਾਃ| ਗਨ੍ਧੋ ਵਿਸ੍ਰ ਆਮਗਨ੍ਧਃ| ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਤਿ ਆਤ੍ਮਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਸਦਸ਼ਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਮਦ੍ਗਹਮਗ੍ਨਿਗਹਮ੍||੧੪-੧੬||
Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ, ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਚ, ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ ਚ, ਆਲਸ੍ਯਂ ਚ, ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਚ, ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਗਿਰਣਂ ਚ, ਮਲਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਬਲਾਸਕਸ਼੍ਚ , ਅਪਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਹਦਯੋਪਲੇਪਸ਼੍ਚ, ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪਸ਼੍ਚ, ਧਮਨੀਪ੍ਰਤਿ(ਵਿ)ਚਯਸ਼੍ਚ, ਗਲਗਣ੍ਡਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਚ, ਸ਼ੀਤਾਗ੍ਨਿਤਾ ਚ, ਉਦਰ੍ਦਸ਼੍ਚ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸਤਾ ਚ, ਸ਼੍ਵੇਤਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ; ਇਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਾਮਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੭|| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰੇਸੂਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਇਦਮਾਤ੍ਮਰੂਪਮਪਰਿਣਾਮਿ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਯਦੁਪਲਭ੍ਯ ਤਦਵਯਵਂ ਵਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਦੇਹਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਗੌਰਵਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਥੈਰ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਮਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਆਤ੍ਮਰੂਪਾਣਿ; ਏਵਂਵਿਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਵਿਸ਼ਤਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥੈਰ੍ਯਗੌਰਵਸ੍ਨੇਹਸੁਪ੍ਤਿਕ੍ਲੇਦੋਪਦੇਹਬਨ੍ਧਮਾਧੁਰ੍ਯਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ; ਤੈਰਨ੍ਵਿਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੧੮|| ਤਂ ਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ਸ੍ਵੇਦਵਮਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਾਲਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯ; ਵਮਨਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ, ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਤ ਏਵਾਮਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੋਰੋਗਤਂ ਕੇਵਲਂ ਵੈਕਾਰਿਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੂਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਵਜਿਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਪਿ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ ਭਿਨ੍ਨੇ ਕੇਦਾਰਸੇਤੌ ਸ਼ਾਲਿਯਵਸਸ੍ਟਿਕਾਦੀਨ੍ਯਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਮ੍ਭਸਾ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ||੧੯||
श्लेष्मविकारांश्च विंशतिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः; तद्यथा- तृप्तिश्च, तन्द्रा च, निद्राधिक्यं च, स्तैमित्यं च, गुरुगात्रता च, आलस्यं च, मुखमाधुर्यं च, मुखस्रावश्च, श्लेष्मोद्गिरणं च, मलस्याधिक्यं च, बलासकश्च , अपक्तिश्च, हृदयोपलेपश्च, कण्ठोपलेपश्च, धमनीप्रति(वि)चयश्च, गलगण्डश्च, अतिस्थौल्यं च, शीताग्निता च, उदर्दश्च, श्वेतावभासता च, श्वेतमूत्रनेत्रवर्चस्त्वं च; इति विंशतिः श्लेष्मविकाराः श्लेष्मविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याता भवन्ति||१७|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु श्लेष्मविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु श्लेष्मण इदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- स्नेहशैत्यशौक्ल्यगौरवमाधुर्यस्थैर्यपैच्छिल्यमार्त्स्न्यानि श्लेष्मण आत्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च श्लेष्मणः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवस्नेहसुप्तिक्लेदोपदेहबन्धमाधुर्यचिरकारित्वानि श्लेष्मणः कर्माणि; तैरन्वितं श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्येत्||१८|| तं कटुकतिक्तकषायतीक्ष्णोष्णरूक्षैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्वेदवमनशिरोविरेचनव्यायामादिभिः श्लेष्महरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; वमनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः श्लेष्मणि प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्योरोगतं केवलं वैकारिकं श्लेष्ममूलमूर्ध्वमुत्क्षिपति, तत्रावजिते श्लेष्मण्यपि शरीरान्तर्गताः श्लेष्मविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा भिन्ने केदारसेतौ शालियवषष्टिकादीन्यनभिष्यन्द्यमानान्यम्भसा प्रशोषमापद्यन्ते तद्वदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
ਤਪ੍ਤਿਰ੍ਯੇਨ ਤਪ੍ਤਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਮਨ੍ਯਤੇ| ਬਲਾਸਕਃ ਬਲਕ੍ਸਯਃ; ਕਿਂਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਰੇਕਾਨ੍ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਿਤ੍ਵਂ, ਸ੍ਥੂਲਾਙ੍ਗਤਾ ਵਾ ਬਲਾਸਕਃ| ਧਮਨੀਪ੍ਰਤਿਚਯੋ ਧਮਨ੍ਯੁਪਲੇਪਃ | ਸ਼ੀਤਾਗ੍ਨਿਤਾ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤਾ| ਮਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਂ ਮਸਣਤਾ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਮਸੁ ਸੁਪ੍ਤਿਰ੍ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ, ਵਾਤੇ ਤੁ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨੇਨ| ਅਤ੍ਰਾਮਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ‘ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਉਰੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ’ ਇਤਿ ਵਚਨੇਨੋਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍; ਏਵਮੁਭਯਮਪਿ ਤੁਲ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੭-੧੯||
Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਭਿਸਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||੨੦|| ਯਸ੍ਤੁ ਰੋਗਮਵਿਜ੍ਞਾਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਰਭਤੇ ਭਿਸਕ੍| ਅਪ੍ਯੌਸਧਵਿਧਾਨਜ੍ਞਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਯਦਚ੍ਛਯਾ||੨੧|| ਯਸ੍ਤੁ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਭੈਸਜ੍ਯਕੋਵਿਦਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਰਸਂਸ਼ਯਮ੍||੨੨||
भवन्ति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत्||२०|| यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक्| अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया||२१|| यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः| देशकालप्रमाणज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਰੋਗਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੁਪਯੋਗਮਾਹ- ਰੋਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਔਸਧਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤੇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਔਸਧਪਰੀਕ੍ਸਾ ਰੋਗਾਪੇਕ੍ਸਿਣੀ, ਤੇਨ ਤਦਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਸਾ ਭਵਤੀਤਿ ਭਾਵਃ| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮੇਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ੍| ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਕਰ੍ਮਦਰ੍ਸ਼ਨਜਨਿਤਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਮ੍||੨੦-੨੨||
Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਵਿਕਾਰਮੁਖਮੀਰਣਮ੍ | ਅਸਨ੍ਦੇਹੋਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ||੨੩|| ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਰੋਗਾਣਾਂ ਗਣਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਰੂਪਂ ਪਥਕ੍ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮ ਚਾਪਰਿਣਾਮਿ ਯਤ੍||੨੪|| ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਸਮੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਹਤਿ ਰੋਗਾਣਾਮਧ੍ਯਾਯੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ||੨੫||
तत्र श्लोकाः- सङ्ग्रहः प्रकृतिर्देशो विकारमुखमीरणम् | असन्देहोऽनुबन्धश्च रोगाणां सम्प्रकाशितः||२३|| दोषस्थानानि रोगाणां गणा नानात्मजाश्च ये| रूपं पृथक् च दोषाणां कर्म चापरिणामि यत्||२४|| पृथक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः| सम्यङ्महति रोगाणामध्याये तत्त्वदर्शिना||२५||
🔊 Audio coming soon
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ‘ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰੋਗਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਕ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਰਿਤਿ ‘ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਪੁਨਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਦੇਸ਼ ਇਤਿ ‘ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਚੈਸਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਮੁਖਂ ਚ ਵਿਕਾਰਮੁਖਂ, ਤਤ੍ਰ ‘ਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਿਕਾਰਾਃ, ‘ਮੁਖਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮੁਖਮ੍| ‘ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਈਰਣਮ੍| ਅਸਨ੍ਦੇਹਃ ‘ਨ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ‘ਸਰ੍ਵੇਸੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਇਤਿ ਦੋਸਾਨ੍ਤਰਾਸਮ੍ਪਕ੍ਤਦੋਸਜਨ੍ਯਾ ਉਕ੍ਤਾਃ||੨੩-੨੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੋ ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੦|| ਸਮਾਪ੍ਤੋ ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕਃ||੫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशोऽध्यायः||२०|| समाप्तो रोगचतुष्कः||५||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕੇ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੋ ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮਃ||੨੦||