Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athāta upakalpanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथात उपकल्पनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
snēhasvēdōpapannasya saṁśōdhanamanantaramityanēnaivōktāt sambandhāt svēdādhyāyānantaraṁ śōdhanavidhērabhidhāyakamupakalpanīyamāha| upakalpanīyamiti śōdhanōpakalpanāmadhikr̥tya kr̥tō'dhyāya upakalpanīyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
iha khalu rājānaṁ rājamātramanyaṁ vā vipuladravyaṁ vamanaṁ virēcanaṁ vā pāyayitukāmēna bhiṣajā prāgēvauṣadhapānāt sambhārā upakalpanīyā bhavanti samyakcaiva hi gacchatyauṣadhē pratibhōgārthāḥ, vyāpannē cauṣadhē vyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthāḥ; na hi sannikr̥ṣṭē kālē prādurbhūtāyāmāpadi satyapi krayākrayē sukaramāśu sambharaṇamauṣadhānāṁ yathāvaditi||3|| ēvaṁvādinaṁ bhagavantamātrēyamagnivēśa uvāca- nanu bhagavan! ādāvēva jñānavatā tathā pratividhātavyaṁ yathā prativihitē sidhyēdēvauṣadhamēkāntēna, samyakprayōganimittā hi sarvakarmaṇāṁ siddhiriṣṭā, vyāpaccāsamyakprayōganimittā; atha samyagasamyak ca samārabdhaṁ karma siddhyati vyāpadyatē vā'niyamēna, tulyaṁ bhavati jñānamajñānēnēti||4||
इह खलु राजानं राजमात्रमन्यं वा विपुलद्रव्यं वमनं विरेचनं वा पाययितुकामेन भिषजा प्रागेवौषधपानात् सम्भारा उपकल्पनीया भवन्ति सम्यक्चैव हि गच्छत्यौषधे प्रतिभोगार्थाः, व्यापन्ने चौषधे व्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थाः; न हि सन्निकृष्टे काले प्रादुर्भूतायामापदि सत्यपि क्रयाक्रये सुकरमाशु सम्भरणमौषधानां यथावदिति||३|| एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- ननु भगवन्! आदावेव ज्ञानवता तथा प्रतिविधातव्यं यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन, सम्यक्प्रयोगनिमित्ता हि सर्वकर्मणां सिद्धिरिष्टा, व्यापच्चासम्यक्प्रयोगनिमित्ता; अथ सम्यगसम्यक् च समारब्धं कर्म सिद्ध्यति व्यापद्यते वाऽनियमेन, तुल्यं भवति ज्ञानमज्ञानेनेति||४||
🔊 Audio coming soon
rājña iva mātrā paricchadō yasya sa rājamātraḥ| vipuladravyastu vaṇigādiḥ| parisaṅkhyāyēti jñātvā| krayaḥ paṇyam, ākrayō mūlyam| aniyamēnēti samyagārabdhaṁ sidhyati vyāpadyatē ca||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
tamuvāca bhagavānātrēyaḥ- śakyaṁ tathā pratividhātumasmābhirasmadvidhairvā'pyagnivēśa! yathā prativihitē sidhyēdēvauṣadhamēkāntēna, tacca prayōgasauṣṭhavamupadēṣṭuṁ yathāvat; nahi kaścidasti ya ētadēvamupadiṣṭamupadhārayitumutsahēta, upadhārya vā tathā pratipattuṁ prayōktuṁ vā; sūkṣmāṇi hi dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tivayasāmavasthāntarāṇi, yānyanucintyamānāni vimalavipulabuddhērapi buddhimākulīkuryuḥ kiṁ punaralpabuddhēḥ; tasmādubhayamētadyathāvadupadēkṣyāmaḥ- samyakprayōgaṁ cauṣadhānāṁ, vyāpannānāṁ ca vyāpatsādhanāni siddhiṣūttarakālam||5||
तमुवाच भगवानात्रेयः- शक्यं तथा प्रतिविधातुमस्माभिरस्मद्विधैर्वाऽप्यग्निवेश! यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन, तच्च प्रयोगसौष्ठवमुपदेष्टुं यथावत्; नहि कश्चिदस्ति य एतदेवमुपदिष्टमुपधारयितुमुत्सहेत, उपधार्य वा तथा प्रतिपत्तुं प्रयोक्तुं वा; सूक्ष्माणि हि दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि, यान्यनुचिन्त्यमानानि विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः; तस्मादुभयमेतद्यथावदुपदेक्ष्यामः- सम्यक्प्रयोगं चौषधानां, व्यापन्नानां च व्यापत्साधनानि सिद्धिषूत्तरकालम्||५||
🔊 Audio coming soon
prayōgasauṣṭhavaṁ prayōgasuṣṭhutvaṁ, yathāvadupadēṣṭuṁ śakyamasmābhirasmadvidhairvēti yōjanā| ētaditi prayōgasauṣṭhavam| ēvamiti yathāvad| upadhārayitumiti granthēna dhārayitum| pratipattumiti arthatō grahītum| sūkṣmāṇītyādi sūkṣmāṇīva sūkṣmāṇi durbōdhatvēna; tatra dōṣasyāvasthāntarāṇi- kṣayastathā vr̥ddhistathā samatvaṁ, ēvamūrdhvadēhagamanaṁ tathā'dhōdēhagamanaṁ tiryaggamanaṁ vā, tathā śākhāśrayitvaṁ kōṣṭhāśrayitvaṁ madhyamārgāśrayitvaṁ, tathā svadēśagamanaṁ paradēśagamanaṁ, tathā svatantratvaṁ paratantratvaṁ, tathāṁ'śāṁśavikalpaḥ, tathā dhātuviśēṣāśrayitvaṁ, tathā kālaprakr̥tidūṣyānuguṇatvādikr̥tsnatantrapratipāditāni jñēyāni; ēvaṁ bhēṣajasyāvasthāntarāṇi- taruṇatvaṁ, vr̥ddhatvam, ārdratvaṁ, śuṣkatvaṁ, dravyāntarasaṁyuktatvaṁ, svarasādikalpanāyōgitvaṁ, rasavīryavipākaiḥ prabhāvaiśca tasmin dēhē dōṣādau tattatkāryakartr̥tvamēvamādīni; dēśastvānūpajāṅgalasādhāraṇapraśastādibhēdabhinnaḥ; kālāvasthāntarāṇi tu r̥tubhēdāḥ, pūrvāhṇādiśca tathā vyādhyavasthā jvarāṣṭāhādaya ityēvamādīni; balaṁ tu sahajaṁ yuktikr̥taṁ tathā kālakr̥tamutkr̥ṣṭāpakr̥ṣṭamadhyādibhēdabhinnaṁ; śarīraṁ tu sthūlatvakr̥śatvasāravattvaniḥsāravattvādi, tathā paripālanīyadr̥ṣṭimarmādyavayavaviśēṣādibhiśca bhinnam; āhārastu prakr̥tikaraṇasaṁyōgarāśibhēdādibhirbhinnaḥ; sātmyaṁ tu dēśataḥ kālatō vyādhitaḥ prakr̥titaḥ svabhāvatō'bhyāsataśca bhinnaṁ bhavati; sattvaṁ tu bhayaśauryaviṣādaharṣādiyōgabhinnaṁ bhavati; prakr̥tibhēdāstvanēkaprakārabhinnavātādyārabdhatvēna bōddhavyāḥ; vayōbhēdāstu bālyayauvanavārdhakyatadavāntarabhēdāḥ ; ētāni dōṣādyavasthāntarāṇi cikitsāprayōgē yathāyathā'pēkṣyantē, tadudāharaṇaṁ śāstrē'nusaraṇīyam, iha likhyamānaṁ tu vistaratvaṁ granthasyāvahatīti nōktam| ubhayamētaduttarakālaṁ siddhiṣūpadēkṣyāma iti yōjanā||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
idānīṁ tāvat sambhārān vividhānapi samāsēnōpadēkṣyāmaḥ; tadyathā- dr̥ḍhaṁ nivātaṁ pravātaikadēśaṁ sukhapravicāramanupatyakaṁ dhūmātapajalarajasāmanabhigamanīyamaniṣṭhānāṁ ca śabdasparśarasarūpagandhānāṁ sōdapānōdūkhalamusalavarcaḥsthānasnānabhūmimahānasaṁ vāstuvidyākuśalaḥ praśastaṁ gr̥hamēva tāvat pūrvamupakalpayēt||6||
इदानीं तावत् सम्भारान् विविधानपि समासेनोपदेक्ष्यामः; तद्यथा- दृढं निवातं प्रवातैकदेशं सुखप्रविचारमनुपत्यकं धूमातपजलरजसामनभिगमनीयमनिष्ठानां च शब्दस्पर्शरसरूपगन्धानां सोदपानोदूखलमुसलवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसं वास्तुविद्याकुशलः प्रशस्तं गृहमेव तावत् पूर्वमुपकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
vividhānapīti apiśabdaḥ samāsēnāpītyēvaṁrūpō jñēyaḥ; tēna gr̥hādayō'pi vistarēṇōcyantē, saṅgrahaṇīyādayaśca samāsēnēti dvayamapi susthaṁ syāt; yadi vā ‘dvividhānapi’ iti pāṭhaḥ, tēna bhōgārthāni tathā vyāpatsādhanāni gr̥hyantē| anupatyakaṁ yad vidūramanyasya mahatō gr̥hasya| udakaṁ pīyatē yēna tadudapānam||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
tataḥ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyōpapannānupacārakuśalān sarvakarmasu paryavadātān sūpaudanapācakasnāpakasaṁvāhakōtthāpakasaṁvēśakauṣadhapēṣakāṁśca paricārakān sarvakarmasvapratikūlān, tathā gītavāditrōllāpakaślōkagāthākhyāyikētihāsapurāṇakuśalānabhiprāyajñānanumatāṁśca dēśakālavidaḥ pāriṣadyāṁśca, tathā lāvakapiñjilaśaśahariṇaiṇakālapucchakamr̥gamātr̥kōrabhrān, gāṁ dōgdhrīṁ śīlavatīmanāturāṁ jīvadvatsāṁ suprativihitatr̥ṇaśaraṇapānīyāṁ, pātryācamanīyōdakōṣṭhamaṇikaghaṭapiṭharaparyōgakumbhīkumbhakuṇḍaśarāva- darvīkaṭōdañcanaparipacanamanthānacarmacēlasūtrakārpāsōrṇādīni ca, śayanāsanādīni cōpanyastabhr̥ṅgārapratigrahāṇi suprayuktāstaraṇōttarapracchadōpadhānāni sōpāśrayāṇi saṁvēśanōpavēśanasnēhasvēdābhyaṅgapradēhapariṣēkānulēpanavamanavirēcanāsthāpanānuvāsana- śirōvirēcanamūtrōccārakarmaṇāmupacārasukhāni, suprakṣālitōpadhānāśca suślakṣṇakharamadhyamā dr̥ṣadaḥ, śastrāṇi cōpakaraṇārthāni, dhūmanētraṁ ca, bastinētraṁ cōttarabastikaṁ ca, kuśahastakaṁ ca, tulāṁ ca, mānabhāṇḍaṁ ca, ghr̥tatailavasāmajjakṣaudraphāṇitalavaṇēndhanōdakamadhusīdhusurāsauvīrakatuṣōdaka- mairēyamēdakadadhidadhimaṇḍōdasviddhānyāmlamūtrāṇi ca, tathā śāliṣaṣṭikamudgamāṣayavatilakulatthabadaramr̥dvīkākāśmaryaparūṣakābhayāmalakabibhītakāni, nānāvidhāni ca snēhasvēdōpakaraṇāni dravyāṇi, tathaivōrdhvaharānulōmikōbhayabhāñji, saṅgrahaṇīyadīpanīyapācanīyōpaśamanīyavātaharādisamākhyātāni cauṣadhāni; yaccānyadapi kiñcihyāpadaḥ parisaṅkhyāya pratīkārārthamupakaraṇaṁ vidyāt, yacca pratibhōgārthaṁ, tattadupakalpayēt||7||
ततः शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नानुपचारकुशलान् सर्वकर्मसु पर्यवदातान् सूपौदनपाचकस्नापकसंवाहकोत्थापकसंवेशकौषधपेषकांश्च परिचारकान् सर्वकर्मस्वप्रतिकूलान्, तथा गीतवादित्रोल्लापकश्लोकगाथाख्यायिकेतिहासपुराणकुशलानभिप्रायज्ञाननुमतांश्च देशकालविदः पारिषद्यांश्च, तथा लावकपिञ्जिलशशहरिणैणकालपुच्छकमृगमातृकोरभ्रान्, गां दोग्ध्रीं शीलवतीमनातुरां जीवद्वत्सां सुप्रतिविहिततृणशरणपानीयां, पात्र्याचमनीयोदकोष्ठमणिकघटपिठरपर्योगकुम्भीकुम्भकुण्डशराव- दर्वीकटोदञ्चनपरिपचनमन्थानचर्मचेलसूत्रकार्पासोर्णादीनि च, शयनासनादीनि चोपन्यस्तभृङ्गारप्रतिग्रहाणि सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानानि सोपाश्रयाणि संवेशनोपवेशनस्नेहस्वेदाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासन- शिरोविरेचनमूत्रोच्चारकर्मणामुपचारसुखानि, सुप्रक्षालितोपधानाश्च सुश्लक्ष्णखरमध्यमा दृषदः, शस्त्राणि चोपकरणार्थानि, धूमनेत्रं च, बस्तिनेत्रं चोत्तरबस्तिकं च, कुशहस्तकं च, तुलां च, मानभाण्डं च, घृततैलवसामज्जक्षौद्रफाणितलवणेन्धनोदकमधुसीधुसुरासौवीरकतुषोदक- मैरेयमेदकदधिदधिमण्डोदस्विद्धान्याम्लमूत्राणि च, तथा शालिषष्टिकमुद्गमाषयवतिलकुलत्थबदरमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतकानि, नानाविधानि च स्नेहस्वेदोपकरणानि द्रव्याणि, तथैवोर्ध्वहरानुलोमिकोभयभाञ्जि, सङ्ग्रहणीयदीपनीयपाचनीयोपशमनीयवातहरादिसमाख्यातानि चौषधानि; यच्चान्यदपि किञ्चिह्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थमुपकरणं विद्यात्, यच्च प्रतिभोगार्थं, तत्तदुपकल्पयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
prādakṣiṇyam ānukūlyam| ullāpakaṁ stōtram, itihāsaḥ ajñāyamānakartr̥kāptōpadēśaḥ| mr̥gamātr̥kā pr̥thūdarō hariṇaḥ| śaraṇaṁ gr̥ham| ācamanīyōdakōṣṭham ācamānārthamudakakōṣṭhaṁ; kiṁvā ācamyatē yēna pātrēṇa tadācamanaṁ; maṇikō gōlakaḥ , piṭharaḥ sthālī, paryōgaḥ kaṭāhaḥ, kumbhō dr̥ḍhāvayavō'lpamukhō ghaṭaḥ, kaṭaḥ tr̥ṇādiracitamāsanam, udañcanaṁ pidhānaśarāvaḥ, paripacanaṁ tailapācanikā| ūrṇā gaḍḍararōmāṇi| suprakṣālitētyādau upadhānaḥ śilāputra iti prasiddhaḥ, dr̥ṣadaḥ pāṣāṇapaṭṭakāḥ| śastrāṇi cōpakaraṇārthānīti kuddālakartarīprabhr̥tīni| kuśahastakaṁ sammārjanī; anyē tu ārdradravyaparipacanamabhidadhati| mānabhāṇḍaṁ pratimānam||7||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
tatastaṁ puruṣaṁ yathōktābhyāṁ snēhasvēdābhyāṁ yathārhamupapādayēt, taṁ cēdasminnantarē mānasaḥ śārīrō vā vyādhiḥ kaścittīvrataraḥ sahasā'bhyāgacchēttamēva tāvadasyōpāvartayituṁ yatēta, tatastamupāvartya tāvantamēvainaṁ kālaṁ tathāvidhēnaiva karmaṇōpācarēt||8|| tatastaṁ puruṣaṁ snēhasvēdōpapannamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhōṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ śiraḥsnātamanuliptagātraṁ sragviṇamanupahatavastrasaṁvītaṁ dēvatāgnidvijaguruvr̥ddhavaidyānarcitavantamiṣṭē nakṣatratithikaraṇamuhūrtē kārayitvā brāhmaṇān svastivācanaṁ prayuktābhirāśīrbhirabhimantritāṁ madhumadhukasaindhavaphāṇitōpahitāṁ madanaphalakaṣāyamātrāṁ pāyayēt||9||
ततस्तं पुरुषं यथोक्ताभ्यां स्नेहस्वेदाभ्यां यथार्हमुपपादयेत्, तं चेदस्मिन्नन्तरे मानसः शारीरो वा व्याधिः कश्चित्तीव्रतरः सहसाऽभ्यागच्छेत्तमेव तावदस्योपावर्तयितुं यतेत, ततस्तमुपावर्त्य तावन्तमेवैनं कालं तथाविधेनैव कर्मणोपाचरेत्||८|| ततस्तं पुरुषं स्नेहस्वेदोपपन्नमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतं देवताग्निद्विजगुरुवृद्धवैद्यानर्चितवन्तमिष्टे नक्षत्रतिथिकरणमुहूर्ते कारयित्वा ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचनं प्रयुक्ताभिराशीर्भिरभिमन्त्रितां मधुमधुकसैन्धवफाणितोपहितां मदनफलकषायमात्रां पाययेत्||९||
🔊 Audio coming soon
taṁ cētyādau asminnantara iti snēhasvēdakaraṇasamayē| tāvantamēva kālamiti yāvatā kālēnāgatavyādhipraśamaḥ kr̥tastāvantam| iṣṭa iti śōdhanakartr̥puruṣanakṣatrādyanuguṇē auṣadhaprayōgārthaṁ vihita ityarthaḥ; yaduktaṁ jyōtiṣa- “puṣyō hastastathā jyēṣṭhā rōhiṇī śravaṇāśvinau| svāti saumyaṁ ca bhaiṣajyē kuryādanyatra varjayēt” ityādi| kārayitvēti svastivācanaṁ kārayitvā||8-9||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
madanaphalakaṣāyamātrāpramāṇaṁ tu khalu sarvasaṁśōdhanamātrāpramāṇāni ca pratipuruṣamapēkṣitavyāni bhavanti; yāvaddhi yasya saṁśōdhanaṁ pītaṁ vaikārikadōṣaharaṇāyōpapadyatē na cātiyōgāyōgāya, tāvadasya mātrāpramāṇaṁ vēditavyaṁ bhavati||10|| pītavantaṁ tu khalvēnaṁ muhūrtamanukāṅkṣēta, tasya yadā jānīyāt svēdaprādurbhāvēṇa dōṣaṁ pravilayanamāpadyamānaṁ, lōmaharṣēṇa ca sthānēbhyaḥ pracalitaṁ, kukṣisamādhmāpanēna ca kukṣimanugataṁ, hr̥llāsāsyasravaṇābhyāmapi cōrdhvamukhībhūtam, athāsmai jānusamamasambādhaṁ suprayuktāstaraṇōttarapracchadōpadhānaṁ sōpāśrayamāsanamupavēṣṭuṁ prayacchēt, pratigrahāṁścōpacārayēt, lālāṭapratigrahē pārśvōpagrahaṇē nābhiprapīḍanē pr̥ṣṭhōnmardanē cānapatrapaṇīyāḥ suhr̥dō'numatāḥ prayatēran||11||
मदनफलकषायमात्राप्रमाणं तु खलु सर्वसंशोधनमात्राप्रमाणानि च प्रतिपुरुषमपेक्षितव्यानि भवन्ति; यावद्धि यस्य संशोधनं पीतं वैकारिकदोषहरणायोपपद्यते न चातियोगायोगाय, तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति||१०|| पीतवन्तं तु खल्वेनं मुहूर्तमनुकाङ्क्षेत, तस्य यदा जानीयात् स्वेदप्रादुर्भावेण दोषं प्रविलयनमापद्यमानं, लोमहर्षेण च स्थानेभ्यः प्रचलितं, कुक्षिसमाध्मापनेन च कुक्षिमनुगतं, हृल्लासास्यस्रवणाभ्यामपि चोर्ध्वमुखीभूतम्, अथास्मै जानुसममसम्बाधं सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानं सोपाश्रयमासनमुपवेष्टुं प्रयच्छेत्, प्रतिग्रहांश्चोपचारयेत्, लालाटप्रतिग्रहे पार्श्वोपग्रहणे नाभिप्रपीडने पृष्ठोन्मर्दने चानपत्रपणीयाः सुहृदोऽनुमताः प्रयतेरन्||११||
🔊 Audio coming soon
pratipuruṣamapēkṣitavyānītyanēna pratipuruṣaṁ śōdhanamātrābhēdaṁ darśayati| yāvaddhītyādi mātrāśitīyōktaḥ ‘yāvaddhyasyāśanaṁ’ (sū.a.5) ityādigranthavyākhyānānusārēṇa vyākhyēyam| anukāṅkṣētēti parīkṣayan dhārayēt| asambādhamiti asaṅkīrṇam| pratigr̥hṇantīti pratigrahaḥ patadgrahāḥ| lalāṭapratigrahādaya anapatrapaṇīyā alajjāviṣayāḥ||10-11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
athainamanuśiṣyāt- vivr̥tōṣṭhatālukaṇṭhō nātimahatā vyāyāmēna vēgānudīrṇānudīrayan kiñcidavanamya grīvāmūrdhvaśarīramupavēgamapravr̥ttān pravartayan suparilikhitanakhābhyāmaṅgulibhyāmutpalakumudasaugandhikanālairvā kaṇṭhamabhispr̥śan sukhaṁ pravartayasvēti, sa tathāvidhaṁ kuryāt; tatō'sya vēgān pratigrahagatānavēkṣētāvahitaḥ, vēgaviśēṣadarśanāddhi kuśalō yōgāyōgātiyōgaviśēṣānupalabhēta, vēgaviśēṣadarśī punaḥ kr̥tyaṁ yathārhamavabudhyēta lakṣaṇēna; tasmādvēgānavēkṣētāvahitaḥ||12||
अथैनमनुशिष्यात्- विवृतोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगानुदीर्णानुदीरयन् किञ्चिदवनम्य ग्रीवामूर्ध्वशरीरमुपवेगमप्रवृत्तान् प्रवर्तयन् सुपरिलिखितनखाभ्यामङ्गुलिभ्यामुत्पलकुमुदसौगन्धिकनालैर्वा कण्ठमभिस्पृशन् सुखं प्रवर्तयस्वेति, स तथाविधं कुर्यात्; ततोऽस्य वेगान् प्रतिग्रहगतानवेक्षेतावहितः, वेगविशेषदर्शनाद्धि कुशलो योगायोगातियोगविशेषानुपलभेत, वेगविशेषदर्शी पुनः कृत्यं यथार्हमवबुध्येत लक्षणेन; तस्माद्वेगानवेक्षेतावहितः||१२||
🔊 Audio coming soon
upavēgaṁ vēgasamīpam; ētēna sarvathā'pravr̥ttē vēgē pravartanaṁ niṣēdhayati| vēgaviśēṣadarśanāddhītyādigranthasya bhāvinō yōgāyōgādīn vēgaviṣayānupalabhya tarkayatītyarthaḥ; kiṁvā, siddhau vaigikī śuddhirabhidhātavyā “jaghanyamadhyapravarē tu vēgāścatvāra iṣṭā vamanē ṣaḍaṣṭau” (si.a.1) ityādinā, tāmanēna darśayati||12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
tatrāmūnyayōgayōgātiyōgaviśēṣajñānāni bhavanti; tadyathā- apravr̥ttiḥ kutaścit kēvalasya vā'pyauṣadhasya vibhraṁśō vibandhō vēgānāmayōgalakṣaṇāni bhavanti; kālē pravr̥ttiranatimahatī vyathā yathākramaṁ dōṣaharaṇaṁ svayaṁ cāvasthānamiti yōgalakṣaṇāni bhavanti, yōgēna tu dōṣapramāṇaviśēṣēṇa tīkṣṇamr̥dumadhyavibhāgō jñēyaḥ; yōgādhikyēna tu phēnilaraktacandrikōpagamanamityatiyōgalakṣaṇāni bhavanti| tatrātiyōgāyōganimittānimānupadravān vidyāt- ādhmānaṁ parikartikā parisrāvō hr̥dayōpasaraṇamaṅgagrahō jīvādānaṁ vibhraṁśaḥ stambhaḥ klamaścētyupadravāḥ||13||
तत्रामून्ययोगयोगातियोगविशेषज्ञानानि भवन्ति; तद्यथा- अप्रवृत्तिः कुतश्चित् केवलस्य वाऽप्यौषधस्य विभ्रंशो विबन्धो वेगानामयोगलक्षणानि भवन्ति; काले प्रवृत्तिरनतिमहती व्यथा यथाक्रमं दोषहरणं स्वयं चावस्थानमिति योगलक्षणानि भवन्ति, योगेन तु दोषप्रमाणविशेषेण तीक्ष्णमृदुमध्यविभागो ज्ञेयः; योगाधिक्येन तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोपगमनमित्यतियोगलक्षणानि भवन्ति| तत्रातियोगायोगनिमित्तानिमानुपद्रवान् विद्यात्- आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावो हृदयोपसरणमङ्गग्रहो जीवादानं विभ्रंशः स्तम्भः क्लमश्चेत्युपद्रवाः||१३||
🔊 Audio coming soon
apravr̥ttiḥ kutaściditi sarvasyaivāpravr̥ttiḥ; tathā kēvalasya kr̥tsnasya śōdhanīyadōṣasyāpravr̥ttiḥ; tathauṣadhasya vibhraṁśaḥ prātilōmyēna gamanaṁ; yathā- vamanasyādha ūrdhvaṁ ca virēcanasya, ētadēva siddhāvuktaṁ- “ayōgaḥ prātilōmyēna nacā'lpaṁ vā pravartanam” (si. a.6) iti| kiṁvā, kutaściddhā'pravr̥ttiḥ stōkadōṣapravr̥ttirityarthaḥ, tathā kēvalasya cāpyauṣadhasya pravr̥ttiriti yōjanā| yathākramamiti vamanē prathamaṁ ślēṣmā, tadanu pittaṁ, tadanu vāyuḥ; yaduktaṁ- “kramāt kaphaḥ pittamathānilaśca yasyaiti samyagvamitaḥ sa iṣṭaḥ” (si. a.1) iti| samyagyōgō'pi hartavyadōṣasyālpatvamadhyatvōtkr̥ṣṭatvēna trividhō bhavatīti darśayannāha- yōgēna tvityādi| tuśabdō'vadhāraṇē, tēna yōgēnaiva yaḥ pramāṇaviśēṣō'lpādistēna, na tvayōgātiyōgābhyāmityarthaḥ; ayaṁ ca tīkṣṇādiyōgavibhāgaḥ pēyākramōtkarṣārthaḥ, tathāhi vakṣyati siddhau- “pēyāṁ vilēpīṁ” (si. a.1.) ityādi| tatrātiyōgētyādau ādhmānādayaḥ śōdhanasiddhau “bahudōṣasya rūkṣasya” (si. a.6) ityādinā granthēna prapañcēna vaktavyāḥ, atastatraiṣāṁ yōgātiyōgajanyō yaścāyōgajanyaḥ sa sphuṭō jñēyaḥ||13||
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15
yōgēna tu khalvēnaṁ charditavantamabhisamīkṣya suprakṣālitapāṇipādāsyaṁ muhūrtamāśvāsya, snaihikavairēcanikōpaśamanīyānāṁ dhūmānāmanyatamaṁ sāmarthyataḥ pāyayitvā, punarēvōdakamupasparśayēt||14|| upaspr̥ṣṭōdakaṁ cainaṁ nivātamāgāramanupravēśya saṁvēśya cānuśiṣyāt- uccairbhāṣyamatyāśanamatisthānamaticaṅkramaṇaṁ krōdhaśōkahimātapāvaśyāyātipravātān yānayānaṁ grāmyadharmamasvapanaṁ niśi divā svapnaṁ viruddhājīrṇāsātmyākālapramitātihīnaguruviṣamabhōjanavēgasandhāraṇōdīraṇamiti bhāvānētānmanasā'pyasēvamānaḥ sarvamahō gamayasvēti | sa tathā kuryāt||15||
योगेन तु खल्वेनं छर्दितवन्तमभिसमीक्ष्य सुप्रक्षालितपाणिपादास्यं मुहूर्तमाश्वास्य, स्नैहिकवैरेचनिकोपशमनीयानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वा, पुनरेवोदकमुपस्पर्शयेत्||१४|| उपस्पृष्टोदकं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य संवेश्य चानुशिष्यात्- उच्चैर्भाष्यमत्याशनमतिस्थानमतिचङ्क्रमणं क्रोधशोकहिमातपावश्यायातिप्रवातान् यानयानं ग्राम्यधर्ममस्वपनं निशि दिवा स्वप्नं विरुद्धाजीर्णासात्म्याकालप्रमितातिहीनगुरुविषमभोजनवेगसन्धारणोदीरणमिति भावानेतान्मनसाऽप्यसेवमानः सर्वमहो गमयस्वेति | स तथा कुर्यात्||१५||
🔊 Audio coming soon
snaihikādidhūmapānavikalpaḥ puruṣaprakr̥tyapēkṣaḥ; ata ēva sāmarthyata ityuktaṁ, yadyasya yujyata ityarthaḥ| atisthānamiti atyarthaṁ daṇḍāyamānatvēnāvasthitiḥ| pramitabhōjanam ēkarasābhyāsaḥ| atihīnaṁ naṣṭaśaktikaṁ dhānyādi| guruśabdēna svabhāvagurulaṭṭukacipiṭakādēryathōktamātrayā'pi bhōjananiṣēdhaḥ||14-15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
athainaṁ sāyāhnē parē vā'hni sukhōdakapariṣiktaṁ purāṇānāṁ lōhitaśālitaṇḍulānāṁ svavaklinnāṁ maṇḍapūrvāṁ sukhōṣṇāṁ yavāgūṁ pāyayēdagnibalamabhisamīkṣya, ēvaṁ dvitīyē tr̥tīyē cānnakālē, caturthē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālitaṇḍulānāmutsvinnāṁ vilēpīmuṣṇōdakadvitīyāmasnēhalavaṇāmalpasnēhalavaṇāṁ vā bhōjayēt, ēvaṁ pañcamē ṣaṣṭhē cānnakālē, saptamē tvannakālē tathāvidhānāmēva śālīnāṁ dviprasr̥taṁ susvinnamōdanamuṣṇōdakānupānaṁ tanunā tanusnēhalavaṇōpapannēna mudgayūṣēṇa bhōjayēt, ēvamaṣṭamē navamē cānnakālē, daśamē tvannakalē lāvakapiñjalādīnāmanyatamasya māṁsarasēnaudakalāvaṇikēna nātisāravatā bhōjayēduṣṇōdakānupānam; ēvamēkādaśē dvādaśē cānnakālē; ata ūrdhvamannaguṇān kramēṇōpabhuñjānaḥ saptarātrēṇa prakr̥tibhōjanamāgacchēt||16||
अथैनं सायाह्ने परे वाऽह्नि सुखोदकपरिषिक्तं पुराणानां लोहितशालितण्डुलानां स्ववक्लिन्नां मण्डपूर्वां सुखोष्णां यवागूं पाययेदग्निबलमभिसमीक्ष्य, एवं द्वितीये तृतीये चान्नकाले, चतुर्थे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालितण्डुलानामुत्स्विन्नां विलेपीमुष्णोदकद्वितीयामस्नेहलवणामल्पस्नेहलवणां वा भोजयेत्, एवं पञ्चमे षष्ठे चान्नकाले, सप्तमे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालीनां द्विप्रसृतं सुस्विन्नमोदनमुष्णोदकानुपानं तनुना तनुस्नेहलवणोपपन्नेन मुद्गयूषेण भोजयेत्, एवमष्टमे नवमे चान्नकाले, दशमे त्वन्नकले लावकपिञ्जलादीनामन्यतमस्य मांसरसेनौदकलावणिकेन नातिसारवता भोजयेदुष्णोदकानुपानम्; एवमेकादशे द्वादशे चान्नकाले; अत ऊर्ध्वमन्नगुणान् क्रमेणोपभुञ्जानः सप्तरात्रेण प्रकृतिभोजनमागच्छेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
sāyāhna ityādau samyagagniśuddhilakṣaṇabhūtē sāyāhnē, kiñcittvaviśuddhāvaparē'hni| yaduktaṁ siddhau- “vamitaṁ laṅghayēt samyagjīrṇaliṅgānyavēkṣayan| tāni dr̥ṣṭvā tu pēyādikramaṁ kuryānna laṅghanam” (si. a.6) iti| maṇḍapūrvāṁ maṇḍapradhānām| ayaṁ ca dvādaśakālanivartanīyaḥ kramaḥ pradhānaśuddhiśuddhē jñēyaḥ, madhyē tvaṣṭānukālikaḥ, tathā'lpē caturanukālikaḥ; uktaṁ hi- “pēyāṁ vilēpīṁ” (si. a.1) ityādi| annaguṇān madhurādīn gurukaṭhinādīṁśca| ētacca saṁsarjanakramādūrdhvaṁ saptarātrēṇa prakr̥tibhōjanagamanaṁ tadā kartavyaṁ yadi vamanānantaraṁ virēcanaṁ na kartavyaṁ bhavati, tatkaraṇē tu saṁsarjanakramādūrdhvamēva snēhapānaṁ; yaduktaṁ- “saṁsr̥ṣṭabhaktaṁ navamē'hni sarpistaṁ pāyayēdvā'pyanuvāsayēdvā” (si. a.1) iti| tathā suśrutē'pyuktaṁ- “pakṣādvirēkō vāntasya” (su.ci. a.36) iti| yadi saṁsarjanakramaṁ tathā'nuguṇābhyāsaṁ ca kr̥tvā snēhaḥ kriyatē, tadā pakṣādvirēkō vāntasya na syāt||16||
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18
athainaṁ punarēva snēhasvēdābhyāmupapādyānupahatamanasamabhisamīkṣya sukhōṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ kr̥tahōmabalimaṅgalajapaprāyaścittamiṣṭē tithinakṣatrakaraṇamuhūrtē brāhmaṇān svasti vācayitvā trivr̥tkalkamakṣamātraṁ yathārhālōḍanaprativinītaṁ pāyayēt prasamīkṣya dōṣabhēṣajadēśakālabalaśarīrāhārasātmyasattvaprakr̥tivayasāmavasthāntarāṇi vikārāṁśca, samyak viriktaṁ cainaṁ vamanōktēna dhūmavarjēna vidhinōpapādayēdābalavarṇaprakr̥tilābhāt, balavarṇōpapannaṁ cainamanupahatamanasamabhisamīkṣya sukhōṣitaṁ suprajīrṇabhaktaṁ śiraḥsnātamanuliptagātraṁ sragviṇamanupahatavastrasaṁvītamanurūpālaṅkārālaṅkr̥taṁ suhr̥dāṁ darśayitvā jñātīnāṁ darśayēt, athainaṁ kāmēṣvavasr̥jēt||17|| bhavanti cātra- anēna vidhinā rājā rājamātrō'thavā punaḥ| yasya vā vipulaṁ dravyaṁ sa saṁśōdhanamarhati||18||
अथैनं पुनरेव स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्यानुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं कृतहोमबलिमङ्गलजपप्रायश्चित्तमिष्टे तिथिनक्षत्रकरणमुहूर्ते ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा त्रिवृत्कल्कमक्षमात्रं यथार्हालोडनप्रतिविनीतं पाययेत् प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च, सम्यक् विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्जेन विधिनोपपादयेदाबलवर्णप्रकृतिलाभात्, बलवर्णोपपन्नं चैनमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतमनुरूपालङ्कारालङ्कृतं सुहृदां दर्शयित्वा ज्ञातीनां दर्शयेत्, अथैनं कामेष्ववसृजेत्||१७|| भवन्ति चात्र- अनेन विधिना राजा राजमात्रोऽथवा पुनः| यस्य वा विपुलं द्रव्यं स संशोधनमर्हति||१८||
🔊 Audio coming soon
athainamiti kr̥tasaṁsarjanakramam| prativinītam ālōḍitam| dōṣādayaḥ pūrvavadvyākhyēyāḥ| vikārāṁścēti kuṣṭhajvarādīn virēcanasādhyān; pūrvaṁ tu “sūkṣmāṇi hi” ityādau vikārō nōktaḥ, tasya parīkṣyatvēnaiva grahaṇāt; kiṁvā dōṣagrahaṇēnaiva tatra vikāragrahaṇam| kāmēṣu īpsitēṣu, avasr̥jēt niryantraṇaṁ kuryāt||17-18||
Adhikarana 13 (19-21) · Śloka 21
daridrastvāpadaṁ prāpya prāptakālaṁ viśōdhanam| pibēt kāmamasambhr̥tya sambhārānapi durlabhān||19|| na hi sarvamanuṣyāṇāṁ santi sarvē paricchadāḥ| na ca rōgā na bādhantē daridrānapi dāruṇāḥ||20|| yadyacchakyaṁ manuṣyēṇa kartumauṣadhamāpadi| tattat sēvyaṁ yathāśakti vasanānyaśanāni ca||21||
दरिद्रस्त्वापदं प्राप्य प्राप्तकालं विशोधनम्| पिबेत् काममसम्भृत्य सम्भारानपि दुर्लभान्||१९|| न हि सर्वमनुष्याणां सन्ति सर्वे परिच्छदाः| न च रोगा न बाधन्ते दरिद्रानपि दारुणाः||२०|| यद्यच्छक्यं मनुष्येण कर्तुमौषधमापदि| तत्तत् सेव्यं यथाशक्ति वसनान्यशनानि च||२१||
🔊 Audio coming soon
samprati daridrasya yathōktaṁ sambhāramakr̥tvā'pi saṁśōdhanakaraṇamāha- daridra ityādi| durlabhāniti vacanēna sulabhāni daridrēṇā'pyutpādanīyāni||19-21||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
malāpahaṁ rōgaharaṁ balavarṇaprasādanam| pītvā saṁśōdhana samyagāyuṣā yujyatē ciram||22||
मलापहं रोगहरं बलवर्णप्रसादनम्| पीत्वा संशोधन सम्यगायुषा युज्यते चिरम्||२२||
🔊 Audio coming soon
saṁśōdhanakaraṇaguṇamāha- malāpahamityādi||22||
Adhikarana 15 (23-25) · Śloka 25
tatra ślōkāḥ- īśvarāṇāṁ vasumatāṁ vamanaṁ savirēcanam| sambhārā yē yadarthaṁ ca samānīya prayōjayēt||23|| yathā prayōjyā mātrā yā yadayōgasya lakṣaṇam| yōgātiyōgayōryacca dōṣā yē cāpyupadravāḥ||24|| yadasēvyaṁ viśuddhēna yaśca saṁsarjanakramaḥ| tat sarvaṁ kalpanādhyāyē vyājahāra punarvasuḥ||25||
तत्र श्लोकाः- ईश्वराणां वसुमतां वमनं सविरेचनम्| सम्भारा ये यदर्थं च समानीय प्रयोजयेत्||२३|| यथा प्रयोज्या मात्रा या यदयोगस्य लक्षणम्| योगातियोगयोर्यच्च दोषा ये चाप्युपद्रवाः||२४|| यदसेव्यं विशुद्धेन यश्च संसर्जनक्रमः| तत् सर्वं कल्पनाध्याये व्याजहार पुनर्वसुः||२५||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē- īśvarāḥ savilāsāḥ; tēna rājñō rājamātrasya ca grahaṇam| prayōjayēditi ‘sambhārān’ iti śēṣaḥ||23-25||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē ślōkasthānē upakalpanīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने उपकल्पनीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ sūtrasthānē nirdēśacatuṣkē pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||