Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാത ഉപകല്പനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथात उपकल्पनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹസ്വേദോപപന്നസ്യ സംശോധനമനന്തരമിത്യനേനൈവോക്താത് സമ്ബന്ധാത് സ്വേദാധ്യായാനന്തരം ശോധനവിധേരഭിധായകമുപകല്പനീയമാഹ| ഉപകല്പനീയമിതി ശോധനോപകല്പനാമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായ ഉപകല്പനീയഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ഇഹ ഖലു രാജാനം രാജമാത്രമന്യം വാ വിപുലദ്രവ്യം വമനം വിരേചനം വാ പായയിതുകാമേന ഭിഷജാ പ്രാഗേവൌഷധപാനാത് സമ്ഭാരാ ഉപകല്പനീയാ ഭവന്തി സമ്യക്ചൈവ ഹി ഗച്ഛത്യൌഷധേ പ്രതിഭോഗാര്ഥാഃ, വ്യാപന്നേ ചൌഷധേ വ്യാപദഃ പരിസങ്ഖ്യായ പ്രതീകാരാര്ഥാഃ; ന ഹി സന്നികൃഷ്ടേ കാലേ പ്രാദുര്ഭൂതായാമാപദി സത്യപി ക്രയാക്രയേ സുകരമാശു സമ്ഭരണമൌഷധാനാം യഥാവദിതി||൩|| ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- നനു ഭഗവന്! ആദാവേവ ജ്ഞാനവതാ തഥാ പ്രതിവിധാതവ്യം യഥാ പ്രതിവിഹിതേ സിധ്യേദേവൌഷധമേകാന്തേന, സമ്യക്പ്രയോഗനിമിത്താ ഹി സര്വകര്മണാം സിദ്ധിരിഷ്ടാ, വ്യാപച്ചാസമ്യക്പ്രയോഗനിമിത്താ; അഥ സമ്യഗസമ്യക് ച സമാരബ്ധം കര്മ സിദ്ധ്യതി വ്യാപദ്യതേ വാऽനിയമേന, തുല്യം ഭവതി ജ്ഞാനമജ്ഞാനേനേതി||൪||
इह खलु राजानं राजमात्रमन्यं वा विपुलद्रव्यं वमनं विरेचनं वा पाययितुकामेन भिषजा प्रागेवौषधपानात् सम्भारा उपकल्पनीया भवन्ति सम्यक्चैव हि गच्छत्यौषधे प्रतिभोगार्थाः, व्यापन्ने चौषधे व्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थाः; न हि सन्निकृष्टे काले प्रादुर्भूतायामापदि सत्यपि क्रयाक्रये सुकरमाशु सम्भरणमौषधानां यथावदिति||३|| एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- ननु भगवन्! आदावेव ज्ञानवता तथा प्रतिविधातव्यं यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन, सम्यक्प्रयोगनिमित्ता हि सर्वकर्मणां सिद्धिरिष्टा, व्यापच्चासम्यक्प्रयोगनिमित्ता; अथ सम्यगसम्यक् च समारब्धं कर्म सिद्ध्यति व्यापद्यते वाऽनियमेन, तुल्यं भवति ज्ञानमज्ञानेनेति||४||
🔊 Audio coming soon
രാജ്ഞ ഇവ മാത്രാ പരിച്ഛദോ യസ്യ സ രാജമാത്രഃ| വിപുലദ്രവ്യസ്തു വണിഗാദിഃ| പരിസങ്ഖ്യായേതി ജ്ഞാത്വാ| ക്രയഃ പണ്യമ്, ആക്രയോ മൂല്യമ്| അനിയമേനേതി സമ്യഗാരബ്ധം സിധ്യതി വ്യാപദ്യതേ ച||൩-൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- ശക്യം തഥാ പ്രതിവിധാതുമസ്മാഭിരസ്മദ്വിധൈര്വാऽപ്യഗ്നിവേശ! യഥാ പ്രതിവിഹിതേ സിധ്യേദേവൌഷധമേകാന്തേന, തച്ച പ്രയോഗസൌഷ്ഠവമുപദേഷ്ടും യഥാവത്; നഹി കശ്ചിദസ്തി യ ഏതദേവമുപദിഷ്ടമുപധാരയിതുമുത്സഹേത, ഉപധാര്യ വാ തഥാ പ്രതിപത്തും പ്രയോക്തും വാ; സൂക്ഷ്മാണി ഹി ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാമവസ്ഥാന്തരാണി, യാന്യനുചിന്ത്യമാനാനി വിമലവിപുലബുദ്ധേരപി ബുദ്ധിമാകുലീകുര്യുഃ കിം പുനരല്പബുദ്ധേഃ; തസ്മാദുഭയമേതദ്യഥാവദുപദേക്ഷ്യാമഃ- സമ്യക്പ്രയോഗം ചൌഷധാനാം, വ്യാപന്നാനാം ച വ്യാപത്സാധനാനി സിദ്ധിഷൂത്തരകാലമ്||൫||
तमुवाच भगवानात्रेयः- शक्यं तथा प्रतिविधातुमस्माभिरस्मद्विधैर्वाऽप्यग्निवेश! यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन, तच्च प्रयोगसौष्ठवमुपदेष्टुं यथावत्; नहि कश्चिदस्ति य एतदेवमुपदिष्टमुपधारयितुमुत्सहेत, उपधार्य वा तथा प्रतिपत्तुं प्रयोक्तुं वा; सूक्ष्माणि हि दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि, यान्यनुचिन्त्यमानानि विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः; तस्मादुभयमेतद्यथावदुपदेक्ष्यामः- सम्यक्प्रयोगं चौषधानां, व्यापन्नानां च व्यापत्साधनानि सिद्धिषूत्तरकालम्||५||
🔊 Audio coming soon
പ്രയോഗസൌഷ്ഠവം പ്രയോഗസുഷ്ഠുത്വം, യഥാവദുപദേഷ്ടും ശക്യമസ്മാഭിരസ്മദ്വിധൈര്വേതി യോജനാ| ഏതദിതി പ്രയോഗസൌഷ്ഠവമ്| ഏവമിതി യഥാവദ്| ഉപധാരയിതുമിതി ഗ്രന്ഥേന ധാരയിതുമ്| പ്രതിപത്തുമിതി അര്ഥതോ ഗ്രഹീതുമ്| സൂക്ഷ്മാണീത്യാദി സൂക്ഷ്മാണീവ സൂക്ഷ്മാണി ദുര്ബോധത്വേന; തത്ര ദോഷസ്യാവസ്ഥാന്തരാണി- ക്ഷയസ്തഥാ വൃദ്ധിസ്തഥാ സമത്വം, ഏവമൂര്ധ്വദേഹഗമനം തഥാऽധോദേഹഗമനം തിര്യഗ്ഗമനം വാ, തഥാ ശാഖാശ്രയിത്വം കോഷ്ഠാശ്രയിത്വം മധ്യമാര്ഗാശ്രയിത്വം, തഥാ സ്വദേശഗമനം പരദേശഗമനം, തഥാ സ്വതന്ത്രത്വം പരതന്ത്രത്വം, തഥാംऽശാംശവികല്പഃ, തഥാ ധാതുവിശേഷാശ്രയിത്വം, തഥാ കാലപ്രകൃതിദൂഷ്യാനുഗുണത്വാദികൃത്സ്നതന്ത്രപ്രതിപാദിതാനി ജ്ഞേയാനി; ഏവം ഭേഷജസ്യാവസ്ഥാന്തരാണി- തരുണത്വം, വൃദ്ധത്വമ്, ആര്ദ്രത്വം, ശുഷ്കത്വം, ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്തത്വം, സ്വരസാദികല്പനായോഗിത്വം, രസവീര്യവിപാകൈഃ പ്രഭാവൈശ്ച തസ്മിന് ദേഹേ ദോഷാദൌ തത്തത്കാര്യകര്തൃത്വമേവമാദീനി; ദേശസ്ത്വാനൂപജാങ്ഗലസാധാരണപ്രശസ്താദിഭേദഭിന്നഃ; കാലാവസ്ഥാന്തരാണി തു ഋതുഭേദാഃ, പൂര്വാഹ്ണാദിശ്ച തഥാ വ്യാധ്യവസ്ഥാ ജ്വരാഷ്ടാഹാദയ ഇത്യേവമാദീനി; ബലം തു സഹജം യുക്തികൃതം തഥാ കാലകൃതമുത്കൃഷ്ടാപകൃഷ്ടമധ്യാദിഭേദഭിന്നം; ശരീരം തു സ്ഥൂലത്വകൃശത്വസാരവത്ത്വനിഃസാരവത്ത്വാദി, തഥാ പരിപാലനീയദൃഷ്ടിമര്മാദ്യവയവവിശേഷാദിഭിശ്ച ഭിന്നമ്; ആഹാരസ്തു പ്രകൃതികരണസംയോഗരാശിഭേദാദിഭിര്ഭിന്നഃ; സാത്മ്യം തു ദേശതഃ കാലതോ വ്യാധിതഃ പ്രകൃതിതഃ സ്വഭാവതോऽഭ്യാസതശ്ച ഭിന്നം ഭവതി; സത്ത്വം തു ഭയശൌര്യവിഷാദഹര്ഷാദിയോഗഭിന്നം ഭവതി; പ്രകൃതിഭേദാസ്ത്വനേകപ്രകാരഭിന്നവാതാദ്യാരബ്ധത്വേന ബോദ്ധവ്യാഃ; വയോഭേദാസ്തു ബാല്യയൌവനവാര്ധക്യതദവാന്തരഭേദാഃ ; ഏതാനി ദോഷാദ്യവസ്ഥാന്തരാണി ചികിത്സാപ്രയോഗേ യഥായഥാऽപേക്ഷ്യന്തേ, തദുദാഹരണം ശാസ്ത്രേऽനുസരണീയമ്, ഇഹ ലിഖ്യമാനം തു വിസ്തരത്വം ഗ്രന്ഥസ്യാവഹതീതി നോക്തമ്| ഉഭയമേതദുത്തരകാലം സിദ്ധിഷൂപദേക്ഷ്യാമ ഇതി യോജനാ||൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ഇദാനീം താവത് സമ്ഭാരാന് വിവിധാനപി സമാസേനോപദേക്ഷ്യാമഃ; തദ്യഥാ- ദൃഢം നിവാതം പ്രവാതൈകദേശം സുഖപ്രവിചാരമനുപത്യകം ധൂമാതപജലരജസാമനഭിഗമനീയമനിഷ്ഠാനാം ച ശബ്ദസ്പര്ശരസരൂപഗന്ധാനാം സോദപാനോദൂഖലമുസലവര്ചഃസ്ഥാനസ്നാനഭൂമിമഹാനസം വാസ്തുവിദ്യാകുശലഃ പ്രശസ്തം ഗൃഹമേവ താവത് പൂര്വമുപകല്പയേത്||൬||
इदानीं तावत् सम्भारान् विविधानपि समासेनोपदेक्ष्यामः; तद्यथा- दृढं निवातं प्रवातैकदेशं सुखप्रविचारमनुपत्यकं धूमातपजलरजसामनभिगमनीयमनिष्ठानां च शब्दस्पर्शरसरूपगन्धानां सोदपानोदूखलमुसलवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसं वास्तुविद्याकुशलः प्रशस्तं गृहमेव तावत् पूर्वमुपकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
വിവിധാനപീതി അപിശബ്ദഃ സമാസേനാപീത്യേവംരൂപോ ജ്ഞേയഃ; തേന ഗൃഹാദയോऽപി വിസ്തരേണോച്യന്തേ, സങ്ഗ്രഹണീയാദയശ്ച സമാസേനേതി ദ്വയമപി സുസ്ഥം സ്യാത്; യദി വാ ‘ദ്വിവിധാനപി’ ഇതി പാഠഃ, തേന ഭോഗാര്ഥാനി തഥാ വ്യാപത്സാധനാനി ഗൃഹ്യന്തേ| അനുപത്യകം യദ് വിദൂരമന്യസ്യ മഹതോ ഗൃഹസ്യ| ഉദകം പീയതേ യേന തദുദപാനമ്||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
തതഃ ശീലശൌചാചാരാനുരാഗദാക്ഷ്യപ്രാദക്ഷിണ്യോപപന്നാനുപചാരകുശലാന് സര്വകര്മസു പര്യവദാതാന് സൂപൌദനപാചകസ്നാപകസംവാഹകോത്ഥാപകസംവേശകൌഷധപേഷകാംശ്ച പരിചാരകാന് സര്വകര്മസ്വപ്രതികൂലാന്, തഥാ ഗീതവാദിത്രോല്ലാപകശ്ലോകഗാഥാഖ്യായികേതിഹാസപുരാണകുശലാനഭിപ്രായജ്ഞാനനുമതാംശ്ച ദേശകാലവിദഃ പാരിഷദ്യാംശ്ച, തഥാ ലാവകപിഞ്ജിലശശഹരിണൈണകാലപുച്ഛകമൃഗമാതൃകോരഭ്രാന്, ഗാം ദോഗ്ധ്രീം ശീലവതീമനാതുരാം ജീവദ്വത്സാം സുപ്രതിവിഹിതതൃണശരണപാനീയാം, പാത്ര്യാചമനീയോദകോഷ്ഠമണികഘടപിഠരപര്യോഗകുമ്ഭീകുമ്ഭകുണ്ഡശരാവ- ദര്വീകടോദഞ്ചനപരിപചനമന്ഥാനചര്മചേലസൂത്രകാര്പാസോര്ണാദീനി ച, ശയനാസനാദീനി ചോപന്യസ്തഭൃങ്ഗാരപ്രതിഗ്രഹാണി സുപ്രയുക്താസ്തരണോത്തരപ്രച്ഛദോപധാനാനി സോപാശ്രയാണി സംവേശനോപവേശനസ്നേഹസ്വേദാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹപരിഷേകാനുലേപനവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസന- ശിരോവിരേചനമൂത്രോച്ചാരകര്മണാമുപചാരസുഖാനി, സുപ്രക്ഷാലിതോപധാനാശ്ച സുശ്ലക്ഷ്ണഖരമധ്യമാ ദൃഷദഃ, ശസ്ത്രാണി ചോപകരണാര്ഥാനി, ധൂമനേത്രം ച, ബസ്തിനേത്രം ചോത്തരബസ്തികം ച, കുശഹസ്തകം ച, തുലാം ച, മാനഭാണ്ഡം ച, ഘൃതതൈലവസാമജ്ജക്ഷൌദ്രഫാണിതലവണേന്ധനോദകമധുസീധുസുരാസൌവീരകതുഷോദക- മൈരേയമേദകദധിദധിമണ്ഡോദസ്വിദ്ധാന്യാമ്ലമൂത്രാണി ച, തഥാ ശാലിഷഷ്ടികമുദ്ഗമാഷയവതിലകുലത്ഥബദരമൃദ്വീകാകാശ്മര്യപരൂഷകാഭയാമലകബിഭീതകാനി, നാനാവിധാനി ച സ്നേഹസ്വേദോപകരണാനി ദ്രവ്യാണി, തഥൈവോര്ധ്വഹരാനുലോമികോഭയഭാഞ്ജി, സങ്ഗ്രഹണീയദീപനീയപാചനീയോപശമനീയവാതഹരാദിസമാഖ്യാതാനി ചൌഷധാനി; യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിഹ്യാപദഃ പരിസങ്ഖ്യായ പ്രതീകാരാര്ഥമുപകരണം വിദ്യാത്, യച്ച പ്രതിഭോഗാര്ഥം, തത്തദുപകല്പയേത്||൭||
ततः शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नानुपचारकुशलान् सर्वकर्मसु पर्यवदातान् सूपौदनपाचकस्नापकसंवाहकोत्थापकसंवेशकौषधपेषकांश्च परिचारकान् सर्वकर्मस्वप्रतिकूलान्, तथा गीतवादित्रोल्लापकश्लोकगाथाख्यायिकेतिहासपुराणकुशलानभिप्रायज्ञाननुमतांश्च देशकालविदः पारिषद्यांश्च, तथा लावकपिञ्जिलशशहरिणैणकालपुच्छकमृगमातृकोरभ्रान्, गां दोग्ध्रीं शीलवतीमनातुरां जीवद्वत्सां सुप्रतिविहिततृणशरणपानीयां, पात्र्याचमनीयोदकोष्ठमणिकघटपिठरपर्योगकुम्भीकुम्भकुण्डशराव- दर्वीकटोदञ्चनपरिपचनमन्थानचर्मचेलसूत्रकार्पासोर्णादीनि च, शयनासनादीनि चोपन्यस्तभृङ्गारप्रतिग्रहाणि सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानानि सोपाश्रयाणि संवेशनोपवेशनस्नेहस्वेदाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासन- शिरोविरेचनमूत्रोच्चारकर्मणामुपचारसुखानि, सुप्रक्षालितोपधानाश्च सुश्लक्ष्णखरमध्यमा दृषदः, शस्त्राणि चोपकरणार्थानि, धूमनेत्रं च, बस्तिनेत्रं चोत्तरबस्तिकं च, कुशहस्तकं च, तुलां च, मानभाण्डं च, घृततैलवसामज्जक्षौद्रफाणितलवणेन्धनोदकमधुसीधुसुरासौवीरकतुषोदक- मैरेयमेदकदधिदधिमण्डोदस्विद्धान्याम्लमूत्राणि च, तथा शालिषष्टिकमुद्गमाषयवतिलकुलत्थबदरमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतकानि, नानाविधानि च स्नेहस्वेदोपकरणानि द्रव्याणि, तथैवोर्ध्वहरानुलोमिकोभयभाञ्जि, सङ्ग्रहणीयदीपनीयपाचनीयोपशमनीयवातहरादिसमाख्यातानि चौषधानि; यच्चान्यदपि किञ्चिह्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थमुपकरणं विद्यात्, यच्च प्रतिभोगार्थं, तत्तदुपकल्पयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
പ്രാദക്ഷിണ്യമ് ആനുകൂല്യമ്| ഉല്ലാപകം സ്തോത്രമ്, ഇതിഹാസഃ അജ്ഞായമാനകര്തൃകാപ്തോപദേശഃ| മൃഗമാതൃകാ പൃഥൂദരോ ഹരിണഃ| ശരണം ഗൃഹമ്| ആചമനീയോദകോഷ്ഠമ് ആചമാനാര്ഥമുദകകോഷ്ഠം; കിംവാ ആചമ്യതേ യേന പാത്രേണ തദാചമനം; മണികോ ഗോലകഃ , പിഠരഃ സ്ഥാലീ, പര്യോഗഃ കടാഹഃ, കുമ്ഭോ ദൃഢാവയവോऽല്പമുഖോ ഘടഃ, കടഃ തൃണാദിരചിതമാസനമ്, ഉദഞ്ചനം പിധാനശരാവഃ, പരിപചനം തൈലപാചനികാ| ഊര്ണാ ഗഡ്ഡരരോമാണി| സുപ്രക്ഷാലിതേത്യാദൌ ഉപധാനഃ ശിലാപുത്ര ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, ദൃഷദഃ പാഷാണപട്ടകാഃ| ശസ്ത്രാണി ചോപകരണാര്ഥാനീതി കുദ്ദാലകര്തരീപ്രഭൃതീനി| കുശഹസ്തകം സമ്മാര്ജനീ; അന്യേ തു ആര്ദ്രദ്രവ്യപരിപചനമഭിദധതി| മാനഭാണ്ഡം പ്രതിമാനമ്||൭||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
തതസ്തം പുരുഷം യഥോക്താഭ്യാം സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം യഥാര്ഹമുപപാദയേത്, തം ചേദസ്മിന്നന്തരേ മാനസഃ ശാരീരോ വാ വ്യാധിഃ കശ്ചിത്തീവ്രതരഃ സഹസാऽഭ്യാഗച്ഛേത്തമേവ താവദസ്യോപാവര്തയിതും യതേത, തതസ്തമുപാവര്ത്യ താവന്തമേവൈനം കാലം തഥാവിധേനൈവ കര്മണോപാചരേത്||൮|| തതസ്തം പുരുഷം സ്നേഹസ്വേദോപപന്നമനുപഹതമനസമഭിസമീക്ഷ്യ സുഖോഷിതം സുപ്രജീര്ണഭക്തം ശിരഃസ്നാതമനുലിപ്തഗാത്രം സ്രഗ്വിണമനുപഹതവസ്ത്രസംവീതം ദേവതാഗ്നിദ്വിജഗുരുവൃദ്ധവൈദ്യാനര്ചിതവന്തമിഷ്ടേ നക്ഷത്രതിഥികരണമുഹൂര്തേ കാരയിത്വാ ബ്രാഹ്മണാന് സ്വസ്തിവാചനം പ്രയുക്താഭിരാശീര്ഭിരഭിമന്ത്രിതാം മധുമധുകസൈന്ധവഫാണിതോപഹിതാം മദനഫലകഷായമാത്രാം പായയേത്||൯||
ततस्तं पुरुषं यथोक्ताभ्यां स्नेहस्वेदाभ्यां यथार्हमुपपादयेत्, तं चेदस्मिन्नन्तरे मानसः शारीरो वा व्याधिः कश्चित्तीव्रतरः सहसाऽभ्यागच्छेत्तमेव तावदस्योपावर्तयितुं यतेत, ततस्तमुपावर्त्य तावन्तमेवैनं कालं तथाविधेनैव कर्मणोपाचरेत्||८|| ततस्तं पुरुषं स्नेहस्वेदोपपन्नमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतं देवताग्निद्विजगुरुवृद्धवैद्यानर्चितवन्तमिष्टे नक्षत्रतिथिकरणमुहूर्ते कारयित्वा ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचनं प्रयुक्ताभिराशीर्भिरभिमन्त्रितां मधुमधुकसैन्धवफाणितोपहितां मदनफलकषायमात्रां पाययेत्||९||
🔊 Audio coming soon
തം ചേത്യാദൌ അസ്മിന്നന്തര ഇതി സ്നേഹസ്വേദകരണസമയേ| താവന്തമേവ കാലമിതി യാവതാ കാലേനാഗതവ്യാധിപ്രശമഃ കൃതസ്താവന്തമ്| ഇഷ്ട ഇതി ശോധനകര്തൃപുരുഷനക്ഷത്രാദ്യനുഗുണേ ഔഷധപ്രയോഗാര്ഥം വിഹിത ഇത്യര്ഥഃ; യദുക്തം ജ്യോതിഷ- “പുഷ്യോ ഹസ്തസ്തഥാ ജ്യേഷ്ഠാ രോഹിണീ ശ്രവണാശ്വിനൌ| സ്വാതി സൌമ്യം ച ഭൈഷജ്യേ കുര്യാദന്യത്ര വര്ജയേത്” ഇത്യാദി| കാരയിത്വേതി സ്വസ്തിവാചനം കാരയിത്വാ||൮-൯||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
മദനഫലകഷായമാത്രാപ്രമാണം തു ഖലു സര്വസംശോധനമാത്രാപ്രമാണാനി ച പ്രതിപുരുഷമപേക്ഷിതവ്യാനി ഭവന്തി; യാവദ്ധി യസ്യ സംശോധനം പീതം വൈകാരികദോഷഹരണായോപപദ്യതേ ന ചാതിയോഗായോഗായ, താവദസ്യ മാത്രാപ്രമാണം വേദിതവ്യം ഭവതി||൧൦|| പീതവന്തം തു ഖല്വേനം മുഹൂര്തമനുകാങ്ക്ഷേത, തസ്യ യദാ ജാനീയാത് സ്വേദപ്രാദുര്ഭാവേണ ദോഷം പ്രവിലയനമാപദ്യമാനം, ലോമഹര്ഷേണ ച സ്ഥാനേഭ്യഃ പ്രചലിതം, കുക്ഷിസമാധ്മാപനേന ച കുക്ഷിമനുഗതം, ഹൃല്ലാസാസ്യസ്രവണാഭ്യാമപി ചോര്ധ്വമുഖീഭൂതമ്, അഥാസ്മൈ ജാനുസമമസമ്ബാധം സുപ്രയുക്താസ്തരണോത്തരപ്രച്ഛദോപധാനം സോപാശ്രയമാസനമുപവേഷ്ടും പ്രയച്ഛേത്, പ്രതിഗ്രഹാംശ്ചോപചാരയേത്, ലാലാടപ്രതിഗ്രഹേ പാര്ശ്വോപഗ്രഹണേ നാഭിപ്രപീഡനേ പൃഷ്ഠോന്മര്ദനേ ചാനപത്രപണീയാഃ സുഹൃദോऽനുമതാഃ പ്രയതേരന്||൧൧||
मदनफलकषायमात्राप्रमाणं तु खलु सर्वसंशोधनमात्राप्रमाणानि च प्रतिपुरुषमपेक्षितव्यानि भवन्ति; यावद्धि यस्य संशोधनं पीतं वैकारिकदोषहरणायोपपद्यते न चातियोगायोगाय, तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति||१०|| पीतवन्तं तु खल्वेनं मुहूर्तमनुकाङ्क्षेत, तस्य यदा जानीयात् स्वेदप्रादुर्भावेण दोषं प्रविलयनमापद्यमानं, लोमहर्षेण च स्थानेभ्यः प्रचलितं, कुक्षिसमाध्मापनेन च कुक्षिमनुगतं, हृल्लासास्यस्रवणाभ्यामपि चोर्ध्वमुखीभूतम्, अथास्मै जानुसममसम्बाधं सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानं सोपाश्रयमासनमुपवेष्टुं प्रयच्छेत्, प्रतिग्रहांश्चोपचारयेत्, लालाटप्रतिग्रहे पार्श्वोपग्रहणे नाभिप्रपीडने पृष्ठोन्मर्दने चानपत्रपणीयाः सुहृदोऽनुमताः प्रयतेरन्||११||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിപുരുഷമപേക്ഷിതവ്യാനീത്യനേന പ്രതിപുരുഷം ശോധനമാത്രാഭേദം ദര്ശയതി| യാവദ്ധീത്യാദി മാത്രാശിതീയോക്തഃ ‘യാവദ്ധ്യസ്യാശനം’ (സൂ.അ.൫) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവ്യാഖ്യാനാനുസാരേണ വ്യാഖ്യേയമ്| അനുകാങ്ക്ഷേതേതി പരീക്ഷയന് ധാരയേത്| അസമ്ബാധമിതി അസങ്കീര്ണമ്| പ്രതിഗൃഹ്ണന്തീതി പ്രതിഗ്രഹഃ പതദ്ഗ്രഹാഃ| ലലാടപ്രതിഗ്രഹാദയ അനപത്രപണീയാ അലജ്ജാവിഷയാഃ||൧൦-൧൧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
അഥൈനമനുശിഷ്യാത്- വിവൃതോഷ്ഠതാലുകണ്ഠോ നാതിമഹതാ വ്യായാമേന വേഗാനുദീര്ണാനുദീരയന് കിഞ്ചിദവനമ്യ ഗ്രീവാമൂര്ധ്വശരീരമുപവേഗമപ്രവൃത്താന് പ്രവര്തയന് സുപരിലിഖിതനഖാഭ്യാമങ്ഗുലിഭ്യാമുത്പലകുമുദസൌഗന്ധികനാലൈര്വാ കണ്ഠമഭിസ്പൃശന് സുഖം പ്രവര്തയസ്വേതി, സ തഥാവിധം കുര്യാത്; തതോऽസ്യ വേഗാന് പ്രതിഗ്രഹഗതാനവേക്ഷേതാവഹിതഃ, വേഗവിശേഷദര്ശനാദ്ധി കുശലോ യോഗായോഗാതിയോഗവിശേഷാനുപലഭേത, വേഗവിശേഷദര്ശീ പുനഃ കൃത്യം യഥാര്ഹമവബുധ്യേത ലക്ഷണേന; തസ്മാദ്വേഗാനവേക്ഷേതാവഹിതഃ||൧൨||
अथैनमनुशिष्यात्- विवृतोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगानुदीर्णानुदीरयन् किञ्चिदवनम्य ग्रीवामूर्ध्वशरीरमुपवेगमप्रवृत्तान् प्रवर्तयन् सुपरिलिखितनखाभ्यामङ्गुलिभ्यामुत्पलकुमुदसौगन्धिकनालैर्वा कण्ठमभिस्पृशन् सुखं प्रवर्तयस्वेति, स तथाविधं कुर्यात्; ततोऽस्य वेगान् प्रतिग्रहगतानवेक्षेतावहितः, वेगविशेषदर्शनाद्धि कुशलो योगायोगातियोगविशेषानुपलभेत, वेगविशेषदर्शी पुनः कृत्यं यथार्हमवबुध्येत लक्षणेन; तस्माद्वेगानवेक्षेतावहितः||१२||
🔊 Audio coming soon
ഉപവേഗം വേഗസമീപമ്; ഏതേന സര്വഥാऽപ്രവൃത്തേ വേഗേ പ്രവര്തനം നിഷേധയതി| വേഗവിശേഷദര്ശനാദ്ധീത്യാദിഗ്രന്ഥസ്യ ഭാവിനോ യോഗായോഗാദീന് വേഗവിഷയാനുപലഭ്യ തര്കയതീത്യര്ഥഃ; കിംവാ, സിദ്ധൌ വൈഗികീ ശുദ്ധിരഭിധാതവ്യാ “ജഘന്യമധ്യപ്രവരേ തു വേഗാശ്ചത്വാര ഇഷ്ടാ വമനേ ഷഡഷ്ടൌ” (സി.അ.൧) ഇത്യാദിനാ, താമനേന ദര്ശയതി||൧൨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
തത്രാമൂന്യയോഗയോഗാതിയോഗവിശേഷജ്ഞാനാനി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- അപ്രവൃത്തിഃ കുതശ്ചിത് കേവലസ്യ വാऽപ്യൌഷധസ്യ വിഭ്രംശോ വിബന്ധോ വേഗാനാമയോഗലക്ഷണാനി ഭവന്തി; കാലേ പ്രവൃത്തിരനതിമഹതീ വ്യഥാ യഥാക്രമം ദോഷഹരണം സ്വയം ചാവസ്ഥാനമിതി യോഗലക്ഷണാനി ഭവന്തി, യോഗേന തു ദോഷപ്രമാണവിശേഷേണ തീക്ഷ്ണമൃദുമധ്യവിഭാഗോ ജ്ഞേയഃ; യോഗാധിക്യേന തു ഫേനിലരക്തചന്ദ്രികോപഗമനമിത്യതിയോഗലക്ഷണാനി ഭവന്തി| തത്രാതിയോഗായോഗനിമിത്താനിമാനുപദ്രവാന് വിദ്യാത്- ആധ്മാനം പരികര്തികാ പരിസ്രാവോ ഹൃദയോപസരണമങ്ഗഗ്രഹോ ജീവാദാനം വിഭ്രംശഃ സ്തമ്ഭഃ ക്ലമശ്ചേത്യുപദ്രവാഃ||൧൩||
तत्रामून्ययोगयोगातियोगविशेषज्ञानानि भवन्ति; तद्यथा- अप्रवृत्तिः कुतश्चित् केवलस्य वाऽप्यौषधस्य विभ्रंशो विबन्धो वेगानामयोगलक्षणानि भवन्ति; काले प्रवृत्तिरनतिमहती व्यथा यथाक्रमं दोषहरणं स्वयं चावस्थानमिति योगलक्षणानि भवन्ति, योगेन तु दोषप्रमाणविशेषेण तीक्ष्णमृदुमध्यविभागो ज्ञेयः; योगाधिक्येन तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोपगमनमित्यतियोगलक्षणानि भवन्ति| तत्रातियोगायोगनिमित्तानिमानुपद्रवान् विद्यात्- आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावो हृदयोपसरणमङ्गग्रहो जीवादानं विभ्रंशः स्तम्भः क्लमश्चेत्युपद्रवाः||१३||
🔊 Audio coming soon
അപ്രവൃത്തിഃ കുതശ്ചിദിതി സര്വസ്യൈവാപ്രവൃത്തിഃ; തഥാ കേവലസ്യ കൃത്സ്നസ്യ ശോധനീയദോഷസ്യാപ്രവൃത്തിഃ; തഥൌഷധസ്യ വിഭ്രംശഃ പ്രാതിലോമ്യേന ഗമനം; യഥാ- വമനസ്യാധ ഊര്ധ്വം ച വിരേചനസ്യ, ഏതദേവ സിദ്ധാവുക്തം- “അയോഗഃ പ്രാതിലോമ്യേന നചാऽല്പം വാ പ്രവര്തനമ്” (സി. അ.൬) ഇതി| കിംവാ, കുതശ്ചിദ്ധാऽപ്രവൃത്തിഃ സ്തോകദോഷപ്രവൃത്തിരിത്യര്ഥഃ, തഥാ കേവലസ്യ ചാപ്യൌഷധസ്യ പ്രവൃത്തിരിതി യോജനാ| യഥാക്രമമിതി വമനേ പ്രഥമം ശ്ലേഷ്മാ, തദനു പിത്തം, തദനു വായുഃ; യദുക്തം- “ക്രമാത് കഫഃ പിത്തമഥാനിലശ്ച യസ്യൈതി സമ്യഗ്വമിതഃ സ ഇഷ്ടഃ” (സി. അ.൧) ഇതി| സമ്യഗ്യോഗോऽപി ഹര്തവ്യദോഷസ്യാല്പത്വമധ്യത്വോത്കൃഷ്ടത്വേന ത്രിവിധോ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- യോഗേന ത്വിത്യാദി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ, തേന യോഗേനൈവ യഃ പ്രമാണവിശേഷോऽല്പാദിസ്തേന, ന ത്വയോഗാതിയോഗാഭ്യാമിത്യര്ഥഃ; അയം ച തീക്ഷ്ണാദിയോഗവിഭാഗഃ പേയാക്രമോത്കര്ഷാര്ഥഃ, തഥാഹി വക്ഷ്യതി സിദ്ധൌ- “പേയാം വിലേപീം” (സി. അ.൧.) ഇത്യാദി| തത്രാതിയോഗേത്യാദൌ ആധ്മാനാദയഃ ശോധനസിദ്ധൌ “ബഹുദോഷസ്യ രൂക്ഷസ്യ” (സി. അ.൬) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പ്രപഞ്ചേന വക്തവ്യാഃ, അതസ്തത്രൈഷാം യോഗാതിയോഗജന്യോ യശ്ചായോഗജന്യഃ സ സ്ഫുടോ ജ്ഞേയഃ||൧൩||
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15
യോഗേന തു ഖല്വേനം ഛര്ദിതവന്തമഭിസമീക്ഷ്യ സുപ്രക്ഷാലിതപാണിപാദാസ്യം മുഹൂര്തമാശ്വാസ്യ, സ്നൈഹികവൈരേചനികോപശമനീയാനാം ധൂമാനാമന്യതമം സാമര്ഥ്യതഃ പായയിത്വാ, പുനരേവോദകമുപസ്പര്ശയേത്||൧൪|| ഉപസ്പൃഷ്ടോദകം ചൈനം നിവാതമാഗാരമനുപ്രവേശ്യ സംവേശ്യ ചാനുശിഷ്യാത്- ഉച്ചൈര്ഭാഷ്യമത്യാശനമതിസ്ഥാനമതിചങ്ക്രമണം ക്രോധശോകഹിമാതപാവശ്യായാതിപ്രവാതാന് യാനയാനം ഗ്രാമ്യധര്മമസ്വപനം നിശി ദിവാ സ്വപ്നം വിരുദ്ധാജീര്ണാസാത്മ്യാകാലപ്രമിതാതിഹീനഗുരുവിഷമഭോജനവേഗസന്ധാരണോദീരണമിതി ഭാവാനേതാന്മനസാऽപ്യസേവമാനഃ സര്വമഹോ ഗമയസ്വേതി | സ തഥാ കുര്യാത്||൧൫||
योगेन तु खल्वेनं छर्दितवन्तमभिसमीक्ष्य सुप्रक्षालितपाणिपादास्यं मुहूर्तमाश्वास्य, स्नैहिकवैरेचनिकोपशमनीयानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वा, पुनरेवोदकमुपस्पर्शयेत्||१४|| उपस्पृष्टोदकं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य संवेश्य चानुशिष्यात्- उच्चैर्भाष्यमत्याशनमतिस्थानमतिचङ्क्रमणं क्रोधशोकहिमातपावश्यायातिप्रवातान् यानयानं ग्राम्यधर्ममस्वपनं निशि दिवा स्वप्नं विरुद्धाजीर्णासात्म्याकालप्रमितातिहीनगुरुविषमभोजनवेगसन्धारणोदीरणमिति भावानेतान्मनसाऽप्यसेवमानः सर्वमहो गमयस्वेति | स तथा कुर्यात्||१५||
🔊 Audio coming soon
സ്നൈഹികാദിധൂമപാനവികല്പഃ പുരുഷപ്രകൃത്യപേക്ഷഃ; അത ഏവ സാമര്ഥ്യത ഇത്യുക്തം, യദ്യസ്യ യുജ്യത ഇത്യര്ഥഃ| അതിസ്ഥാനമിതി അത്യര്ഥം ദണ്ഡായമാനത്വേനാവസ്ഥിതിഃ| പ്രമിതഭോജനമ് ഏകരസാഭ്യാസഃ| അതിഹീനം നഷ്ടശക്തികം ധാന്യാദി| ഗുരുശബ്ദേന സ്വഭാവഗുരുലട്ടുകചിപിടകാദേര്യഥോക്തമാത്രയാऽപി ഭോജനനിഷേധഃ||൧൪-൧൫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
അഥൈനം സായാഹ്നേ പരേ വാऽഹ്നി സുഖോദകപരിഷിക്തം പുരാണാനാം ലോഹിതശാലിതണ്ഡുലാനാം സ്വവക്ലിന്നാം മണ്ഡപൂര്വാം സുഖോഷ്ണാം യവാഗൂം പായയേദഗ്നിബലമഭിസമീക്ഷ്യ, ഏവം ദ്വിതീയേ തൃതീയേ ചാന്നകാലേ, ചതുര്ഥേ ത്വന്നകാലേ തഥാവിധാനാമേവ ശാലിതണ്ഡുലാനാമുത്സ്വിന്നാം വിലേപീമുഷ്ണോദകദ്വിതീയാമസ്നേഹലവണാമല്പസ്നേഹലവണാം വാ ഭോജയേത്, ഏവം പഞ്ചമേ ഷഷ്ഠേ ചാന്നകാലേ, സപ്തമേ ത്വന്നകാലേ തഥാവിധാനാമേവ ശാലീനാം ദ്വിപ്രസൃതം സുസ്വിന്നമോദനമുഷ്ണോദകാനുപാനം തനുനാ തനുസ്നേഹലവണോപപന്നേന മുദ്ഗയൂഷേണ ഭോജയേത്, ഏവമഷ്ടമേ നവമേ ചാന്നകാലേ, ദശമേ ത്വന്നകലേ ലാവകപിഞ്ജലാദീനാമന്യതമസ്യ മാംസരസേനൌദകലാവണികേന നാതിസാരവതാ ഭോജയേദുഷ്ണോദകാനുപാനമ്; ഏവമേകാദശേ ദ്വാദശേ ചാന്നകാലേ; അത ഊര്ധ്വമന്നഗുണാന് ക്രമേണോപഭുഞ്ജാനഃ സപ്തരാത്രേണ പ്രകൃതിഭോജനമാഗച്ഛേത്||൧൬||
अथैनं सायाह्ने परे वाऽह्नि सुखोदकपरिषिक्तं पुराणानां लोहितशालितण्डुलानां स्ववक्लिन्नां मण्डपूर्वां सुखोष्णां यवागूं पाययेदग्निबलमभिसमीक्ष्य, एवं द्वितीये तृतीये चान्नकाले, चतुर्थे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालितण्डुलानामुत्स्विन्नां विलेपीमुष्णोदकद्वितीयामस्नेहलवणामल्पस्नेहलवणां वा भोजयेत्, एवं पञ्चमे षष्ठे चान्नकाले, सप्तमे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालीनां द्विप्रसृतं सुस्विन्नमोदनमुष्णोदकानुपानं तनुना तनुस्नेहलवणोपपन्नेन मुद्गयूषेण भोजयेत्, एवमष्टमे नवमे चान्नकाले, दशमे त्वन्नकले लावकपिञ्जलादीनामन्यतमस्य मांसरसेनौदकलावणिकेन नातिसारवता भोजयेदुष्णोदकानुपानम्; एवमेकादशे द्वादशे चान्नकाले; अत ऊर्ध्वमन्नगुणान् क्रमेणोपभुञ्जानः सप्तरात्रेण प्रकृतिभोजनमागच्छेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
സായാഹ്ന ഇത്യാദൌ സമ്യഗഗ്നിശുദ്ധിലക്ഷണഭൂതേ സായാഹ്നേ, കിഞ്ചിത്ത്വവിശുദ്ധാവപരേऽഹ്നി| യദുക്തം സിദ്ധൌ- “വമിതം ലങ്ഘയേത് സമ്യഗ്ജീര്ണലിങ്ഗാന്യവേക്ഷയന്| താനി ദൃഷ്ട്വാ തു പേയാദിക്രമം കുര്യാന്ന ലങ്ഘനമ്” (സി. അ.൬) ഇതി| മണ്ഡപൂര്വാം മണ്ഡപ്രധാനാമ്| അയം ച ദ്വാദശകാലനിവര്തനീയഃ ക്രമഃ പ്രധാനശുദ്ധിശുദ്ധേ ജ്ഞേയഃ, മധ്യേ ത്വഷ്ടാനുകാലികഃ, തഥാऽല്പേ ചതുരനുകാലികഃ; ഉക്തം ഹി- “പേയാം വിലേപീം” (സി. അ.൧) ഇത്യാദി| അന്നഗുണാന് മധുരാദീന് ഗുരുകഠിനാദീംശ്ച| ഏതച്ച സംസര്ജനക്രമാദൂര്ധ്വം സപ്തരാത്രേണ പ്രകൃതിഭോജനഗമനം തദാ കര്തവ്യം യദി വമനാനന്തരം വിരേചനം ന കര്തവ്യം ഭവതി, തത്കരണേ തു സംസര്ജനക്രമാദൂര്ധ്വമേവ സ്നേഹപാനം; യദുക്തം- “സംസൃഷ്ടഭക്തം നവമേऽഹ്നി സര്പിസ്തം പായയേദ്വാऽപ്യനുവാസയേദ്വാ” (സി. അ.൧) ഇതി| തഥാ സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “പക്ഷാദ്വിരേകോ വാന്തസ്യ” (സു.ചി. അ.൩൬) ഇതി| യദി സംസര്ജനക്രമം തഥാऽനുഗുണാഭ്യാസം ച കൃത്വാ സ്നേഹഃ ക്രിയതേ, തദാ പക്ഷാദ്വിരേകോ വാന്തസ്യ ന സ്യാത്||൧൬||
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18
അഥൈനം പുനരേവ സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമുപപാദ്യാനുപഹതമനസമഭിസമീക്ഷ്യ സുഖോഷിതം സുപ്രജീര്ണഭക്തം കൃതഹോമബലിമങ്ഗലജപപ്രായശ്ചിത്തമിഷ്ടേ തിഥിനക്ഷത്രകരണമുഹൂര്തേ ബ്രാഹ്മണാന് സ്വസ്തി വാചയിത്വാ ത്രിവൃത്കല്കമക്ഷമാത്രം യഥാര്ഹാലോഡനപ്രതിവിനീതം പായയേത് പ്രസമീക്ഷ്യ ദോഷഭേഷജദേശകാലബലശരീരാഹാരസാത്മ്യസത്ത്വപ്രകൃതിവയസാമവസ്ഥാന്തരാണി വികാരാംശ്ച, സമ്യക് വിരിക്തം ചൈനം വമനോക്തേന ധൂമവര്ജേന വിധിനോപപാദയേദാബലവര്ണപ്രകൃതിലാഭാത്, ബലവര്ണോപപന്നം ചൈനമനുപഹതമനസമഭിസമീക്ഷ്യ സുഖോഷിതം സുപ്രജീര്ണഭക്തം ശിരഃസ്നാതമനുലിപ്തഗാത്രം സ്രഗ്വിണമനുപഹതവസ്ത്രസംവീതമനുരൂപാലങ്കാരാലങ്കൃതം സുഹൃദാം ദര്ശയിത്വാ ജ്ഞാതീനാം ദര്ശയേത്, അഥൈനം കാമേഷ്വവസൃജേത്||൧൭|| ഭവന്തി ചാത്ര- അനേന വിധിനാ രാജാ രാജമാത്രോऽഥവാ പുനഃ| യസ്യ വാ വിപുലം ദ്രവ്യം സ സംശോധനമര്ഹതി||൧൮||
अथैनं पुनरेव स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्यानुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं कृतहोमबलिमङ्गलजपप्रायश्चित्तमिष्टे तिथिनक्षत्रकरणमुहूर्ते ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा त्रिवृत्कल्कमक्षमात्रं यथार्हालोडनप्रतिविनीतं पाययेत् प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च, सम्यक् विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्जेन विधिनोपपादयेदाबलवर्णप्रकृतिलाभात्, बलवर्णोपपन्नं चैनमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतमनुरूपालङ्कारालङ्कृतं सुहृदां दर्शयित्वा ज्ञातीनां दर्शयेत्, अथैनं कामेष्ववसृजेत्||१७|| भवन्ति चात्र- अनेन विधिना राजा राजमात्रोऽथवा पुनः| यस्य वा विपुलं द्रव्यं स संशोधनमर्हति||१८||
🔊 Audio coming soon
അഥൈനമിതി കൃതസംസര്ജനക്രമമ്| പ്രതിവിനീതമ് ആലോഡിതമ്| ദോഷാദയഃ പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയാഃ| വികാരാംശ്ചേതി കുഷ്ഠജ്വരാദീന് വിരേചനസാധ്യാന്; പൂര്വം തു “സൂക്ഷ്മാണി ഹി” ഇത്യാദൌ വികാരോ നോക്തഃ, തസ്യ പരീക്ഷ്യത്വേനൈവ ഗ്രഹണാത്; കിംവാ ദോഷഗ്രഹണേനൈവ തത്ര വികാരഗ്രഹണമ്| കാമേഷു ഈപ്സിതേഷു, അവസൃജേത് നിര്യന്ത്രണം കുര്യാത്||൧൭-൧൮||
Adhikarana 13 (19-21) · Śloka 21
ദരിദ്രസ്ത്വാപദം പ്രാപ്യ പ്രാപ്തകാലം വിശോധനമ്| പിബേത് കാമമസമ്ഭൃത്യ സമ്ഭാരാനപി ദുര്ലഭാന്||൧൯|| ന ഹി സര്വമനുഷ്യാണാം സന്തി സര്വേ പരിച്ഛദാഃ| ന ച രോഗാ ന ബാധന്തേ ദരിദ്രാനപി ദാരുണാഃ||൨൦|| യദ്യച്ഛക്യം മനുഷ്യേണ കര്തുമൌഷധമാപദി| തത്തത് സേവ്യം യഥാശക്തി വസനാന്യശനാനി ച||൨൧||
दरिद्रस्त्वापदं प्राप्य प्राप्तकालं विशोधनम्| पिबेत् काममसम्भृत्य सम्भारानपि दुर्लभान्||१९|| न हि सर्वमनुष्याणां सन्ति सर्वे परिच्छदाः| न च रोगा न बाधन्ते दरिद्रानपि दारुणाः||२०|| यद्यच्छक्यं मनुष्येण कर्तुमौषधमापदि| तत्तत् सेव्यं यथाशक्ति वसनान्यशनानि च||२१||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ദരിദ്രസ്യ യഥോക്തം സമ്ഭാരമകൃത്വാऽപി സംശോധനകരണമാഹ- ദരിദ്ര ഇത്യാദി| ദുര്ലഭാനിതി വചനേന സുലഭാനി ദരിദ്രേണാऽപ്യുത്പാദനീയാനി||൧൯-൨൧||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
മലാപഹം രോഗഹരം ബലവര്ണപ്രസാദനമ്| പീത്വാ സംശോധന സമ്യഗായുഷാ യുജ്യതേ ചിരമ്||൨൨||
मलापहं रोगहरं बलवर्णप्रसादनम्| पीत्वा संशोधन सम्यगायुषा युज्यते चिरम्||२२||
🔊 Audio coming soon
സംശോധനകരണഗുണമാഹ- മലാപഹമിത്യാദി||൨൨||
Adhikarana 15 (23-25) · Śloka 25
തത്ര ശ്ലോകാഃ- ഈശ്വരാണാം വസുമതാം വമനം സവിരേചനമ്| സമ്ഭാരാ യേ യദര്ഥം ച സമാനീയ പ്രയോജയേത്||൨൩|| യഥാ പ്രയോജ്യാ മാത്രാ യാ യദയോഗസ്യ ലക്ഷണമ്| യോഗാതിയോഗയോര്യച്ച ദോഷാ യേ ചാപ്യുപദ്രവാഃ||൨൪|| യദസേവ്യം വിശുദ്ധേന യശ്ച സംസര്ജനക്രമഃ| തത് സര്വം കല്പനാധ്യായേ വ്യാജഹാര പുനര്വസുഃ||൨൫||
तत्र श्लोकाः- ईश्वराणां वसुमतां वमनं सविरेचनम्| सम्भारा ये यदर्थं च समानीय प्रयोजयेत्||२३|| यथा प्रयोज्या मात्रा या यदयोगस्य लक्षणम्| योगातियोगयोर्यच्च दोषा ये चाप्युपद्रवाः||२४|| यदसेव्यं विशुद्धेन यश्च संसर्जनक्रमः| तत् सर्वं कल्पनाध्याये व्याजहार पुनर्वसुः||२५||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ- ഈശ്വരാഃ സവിലാസാഃ; തേന രാജ്ഞോ രാജമാത്രസ്യ ച ഗ്രഹണമ്| പ്രയോജയേദിതി ‘സമ്ഭാരാന്’ ഇതി ശേഷഃ||൨൩-൨൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശ്ലോകസ്ഥാനേ ഉപകല്പനീയോ നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने उपकल्पनीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം സൂത്രസ്ഥാനേ നിര്ദേശചതുഷ്കേ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||