Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాత ఉపకల్పనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथात उपकल्पनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
స్నేహస్వేదోపపన్నస్య సంశోధనమనంతరమిత్యనేనైవోక్తాత్ సంబంధాత్ స్వేదాధ్యాయానంతరం శోధనవిధేరభిధాయకముపకల్పనీయమాహ| ఉపకల్పనీయమితి శోధనోపకల్పనామధికృత్య కృతోఽధ్యాయ ఉపకల్పనీయః||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ఇహ ఖలు రాజానం రాజమాత్రమన్యం వా విపులద్రవ్యం వమనం విరేచనం వా పాయయితుకామేన భిషజా ప్రాగేవౌషధపానాత్ సంభారా ఉపకల్పనీయా భవంతి సమ్యక్చైవ హి గచ్ఛత్యౌషధే ప్రతిభోగార్థాః, వ్యాపన్నే చౌషధే వ్యాపదః పరిసంఖ్యాయ ప్రతీకారార్థాః; న హి సన్నికృష్టే కాలే ప్రాదుర్భూతాయామాపది సత్యపి క్రయాక్రయే సుకరమాశు సంభరణమౌషధానాం యథావదితి||3|| ఏవంవాదినం భగవంతమాత్రేయమగ్నివేశ ఉవాచ- నను భగవన్! ఆదావేవ జ్ఞానవతా తథా ప్రతివిధాతవ్యం యథా ప్రతివిహితే సిధ్యేదేవౌషధమేకాంతేన, సమ్యక్ప్రయోగనిమిత్తా హి సర్వకర్మణాం సిద్ధిరిష్టా, వ్యాపచ్చాసమ్యక్ప్రయోగనిమిత్తా; అథ సమ్యగసమ్యక్ చ సమారబ్ధం కర్మ సిద్ధ్యతి వ్యాపద్యతే వాఽనియమేన, తుల్యం భవతి జ్ఞానమజ్ఞానేనేతి||4||
इह खलु राजानं राजमात्रमन्यं वा विपुलद्रव्यं वमनं विरेचनं वा पाययितुकामेन भिषजा प्रागेवौषधपानात् सम्भारा उपकल्पनीया भवन्ति सम्यक्चैव हि गच्छत्यौषधे प्रतिभोगार्थाः, व्यापन्ने चौषधे व्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थाः; न हि सन्निकृष्टे काले प्रादुर्भूतायामापदि सत्यपि क्रयाक्रये सुकरमाशु सम्भरणमौषधानां यथावदिति||३|| एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- ननु भगवन्! आदावेव ज्ञानवता तथा प्रतिविधातव्यं यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन, सम्यक्प्रयोगनिमित्ता हि सर्वकर्मणां सिद्धिरिष्टा, व्यापच्चासम्यक्प्रयोगनिमित्ता; अथ सम्यगसम्यक् च समारब्धं कर्म सिद्ध्यति व्यापद्यते वाऽनियमेन, तुल्यं भवति ज्ञानमज्ञानेनेति||४||
🔊 Audio coming soon
రాజ్ఞ ఇవ మాత్రా పరిచ్ఛదో యస్య స రాజమాత్రః| విపులద్రవ్యస్తు వణిగాదిః| పరిసంఖ్యాయేతి జ్ఞాత్వా| క్రయః పణ్యం, ఆక్రయో మూల్యం| అనియమేనేతి సమ్యగారబ్ధం సిధ్యతి వ్యాపద్యతే చ||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
తమువాచ భగవానాత్రేయః- శక్యం తథా ప్రతివిధాతుమస్మాభిరస్మద్విధైర్వాఽప్యగ్నివేశ! యథా ప్రతివిహితే సిధ్యేదేవౌషధమేకాంతేన, తచ్చ ప్రయోగసౌష్ఠవముపదేష్టుం యథావత్; నహి కశ్చిదస్తి య ఏతదేవముపదిష్టముపధారయితుముత్సహేత, ఉపధార్య వా తథా ప్రతిపత్తుం ప్రయోక్తుం వా; సూక్ష్మాణి హి దోషభేషజదేశకాలబలశరీరాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసామవస్థాంతరాణి, యాన్యనుచింత్యమానాని విమలవిపులబుద్ధేరపి బుద్ధిమాకులీకుర్యుః కిం పునరల్పబుద్ధేః; తస్మాదుభయమేతద్యథావదుపదేక్ష్యామః- సమ్యక్ప్రయోగం చౌషధానాం, వ్యాపన్నానాం చ వ్యాపత్సాధనాని సిద్ధిషూత్తరకాలం||5||
तमुवाच भगवानात्रेयः- शक्यं तथा प्रतिविधातुमस्माभिरस्मद्विधैर्वाऽप्यग्निवेश! यथा प्रतिविहिते सिध्येदेवौषधमेकान्तेन, तच्च प्रयोगसौष्ठवमुपदेष्टुं यथावत्; नहि कश्चिदस्ति य एतदेवमुपदिष्टमुपधारयितुमुत्सहेत, उपधार्य वा तथा प्रतिपत्तुं प्रयोक्तुं वा; सूक्ष्माणि हि दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि, यान्यनुचिन्त्यमानानि विमलविपुलबुद्धेरपि बुद्धिमाकुलीकुर्युः किं पुनरल्पबुद्धेः; तस्मादुभयमेतद्यथावदुपदेक्ष्यामः- सम्यक्प्रयोगं चौषधानां, व्यापन्नानां च व्यापत्साधनानि सिद्धिषूत्तरकालम्||५||
🔊 Audio coming soon
ప్రయోగసౌష్ఠవం ప్రయోగసుష్ఠుత్వం, యథావదుపదేష్టుం శక్యమస్మాభిరస్మద్విధైర్వేతి యోజనా| ఏతదితి ప్రయోగసౌష్ఠవం| ఏవమితి యథావద్| ఉపధారయితుమితి గ్రంథేన ధారయితుం| ప్రతిపత్తుమితి అర్థతో గ్రహీతుం| సూక్ష్మాణీత్యాది సూక్ష్మాణీవ సూక్ష్మాణి దుర్బోధత్వేన; తత్ర దోషస్యావస్థాంతరాణి- క్షయస్తథా వృద్ధిస్తథా సమత్వం, ఏవమూర్ధ్వదేహగమనం తథాఽధోదేహగమనం తిర్యగ్గమనం వా, తథా శాఖాశ్రయిత్వం కోష్ఠాశ్రయిత్వం మధ్యమార్గాశ్రయిత్వం, తథా స్వదేశగమనం పరదేశగమనం, తథా స్వతంత్రత్వం పరతంత్రత్వం, తథాంఽశాంశవికల్పః, తథా ధాతువిశేషాశ్రయిత్వం, తథా కాలప్రకృతిదూష్యానుగుణత్వాదికృత్స్నతంత్రప్రతిపాదితాని జ్ఞేయాని; ఏవం భేషజస్యావస్థాంతరాణి- తరుణత్వం, వృద్ధత్వం, ఆర్ద్రత్వం, శుష్కత్వం, ద్రవ్యాంతరసంయుక్తత్వం, స్వరసాదికల్పనాయోగిత్వం, రసవీర్యవిపాకైః ప్రభావైశ్చ తస్మిన్ దేహే దోషాదౌ తత్తత్కార్యకర్తృత్వమేవమాదీని; దేశస్త్వానూపజాంగలసాధారణప్రశస్తాదిభేదభిన్నః; కాలావస్థాంతరాణి తు ఋతుభేదాః, పూర్వాహ్ణాదిశ్చ తథా వ్యాధ్యవస్థా జ్వరాష్టాహాదయ ఇత్యేవమాదీని; బలం తు సహజం యుక్తికృతం తథా కాలకృతముత్కృష్టాపకృష్టమధ్యాదిభేదభిన్నం; శరీరం తు స్థూలత్వకృశత్వసారవత్త్వనిఃసారవత్త్వాది, తథా పరిపాలనీయదృష్టిమర్మాద్యవయవవిశేషాదిభిశ్చ భిన్నం; ఆహారస్తు ప్రకృతికరణసంయోగరాశిభేదాదిభిర్భిన్నః; సాత్మ్యం తు దేశతః కాలతో వ్యాధితః ప్రకృతితః స్వభావతోఽభ్యాసతశ్చ భిన్నం భవతి; సత్త్వం తు భయశౌర్యవిషాదహర్షాదియోగభిన్నం భవతి; ప్రకృతిభేదాస్త్వనేకప్రకారభిన్నవాతాద్యారబ్ధత్వేన బోద్ధవ్యాః; వయోభేదాస్తు బాల్యయౌవనవార్ధక్యతదవాంతరభేదాః ; ఏతాని దోషాద్యవస్థాంతరాణి చికిత్సాప్రయోగే యథాయథాఽపేక్ష్యంతే, తదుదాహరణం శాస్త్రేఽనుసరణీయం, ఇహ లిఖ్యమానం తు విస్తరత్వం గ్రంథస్యావహతీతి నోక్తం| ఉభయమేతదుత్తరకాలం సిద్ధిషూపదేక్ష్యామ ఇతి యోజనా||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ఇదానీం తావత్ సంభారాన్ వివిధానపి సమాసేనోపదేక్ష్యామః; తద్యథా- దృఢం నివాతం ప్రవాతైకదేశం సుఖప్రవిచారమనుపత్యకం ధూమాతపజలరజసామనభిగమనీయమనిష్ఠానాం చ శబ్దస్పర్శరసరూపగంధానాం సోదపానోదూఖలముసలవర్చఃస్థానస్నానభూమిమహానసం వాస్తువిద్యాకుశలః ప్రశస్తం గృహమేవ తావత్ పూర్వముపకల్పయేత్||6||
इदानीं तावत् सम्भारान् विविधानपि समासेनोपदेक्ष्यामः; तद्यथा- दृढं निवातं प्रवातैकदेशं सुखप्रविचारमनुपत्यकं धूमातपजलरजसामनभिगमनीयमनिष्ठानां च शब्दस्पर्शरसरूपगन्धानां सोदपानोदूखलमुसलवर्चःस्थानस्नानभूमिमहानसं वास्तुविद्याकुशलः प्रशस्तं गृहमेव तावत् पूर्वमुपकल्पयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
వివిధానపీతి అపిశబ్దః సమాసేనాపీత్యేవంరూపో జ్ఞేయః; తేన గృహాదయోఽపి విస్తరేణోచ్యంతే, సంగ్రహణీయాదయశ్చ సమాసేనేతి ద్వయమపి సుస్థం స్యాత్; యది వా ‘ద్వివిధానపి’ ఇతి పాఠః, తేన భోగార్థాని తథా వ్యాపత్సాధనాని గృహ్యంతే| అనుపత్యకం యద్ విదూరమన్యస్య మహతో గృహస్య| ఉదకం పీయతే యేన తదుదపానం||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తతః శీలశౌచాచారానురాగదాక్ష్యప్రాదక్షిణ్యోపపన్నానుపచారకుశలాన్ సర్వకర్మసు పర్యవదాతాన్ సూపౌదనపాచకస్నాపకసంవాహకోత్థాపకసంవేశకౌషధపేషకాంశ్చ పరిచారకాన్ సర్వకర్మస్వప్రతికూలాన్, తథా గీతవాదిత్రోల్లాపకశ్లోకగాథాఖ్యాయికేతిహాసపురాణకుశలానభిప్రాయజ్ఞాననుమతాంశ్చ దేశకాలవిదః పారిషద్యాంశ్చ, తథా లావకపింజిలశశహరిణైణకాలపుచ్ఛకమృగమాతృకోరభ్రాన్, గాం దోగ్ధ్రీం శీలవతీమనాతురాం జీవద్వత్సాం సుప్రతివిహితతృణశరణపానీయాం, పాత్ర్యాచమనీయోదకోష్ఠమణికఘటపిఠరపర్యోగకుంభీకుంభకుండశరావ- దర్వీకటోదంచనపరిపచనమంథానచర్మచేలసూత్రకార్పాసోర్ణాదీని చ, శయనాసనాదీని చోపన్యస్తభృంగారప్రతిగ్రహాణి సుప్రయుక్తాస్తరణోత్తరప్రచ్ఛదోపధానాని సోపాశ్రయాణి సంవేశనోపవేశనస్నేహస్వేదాభ్యంగప్రదేహపరిషేకానులేపనవమనవిరేచనాస్థాపనానువాసన- శిరోవిరేచనమూత్రోచ్చారకర్మణాముపచారసుఖాని, సుప్రక్షాలితోపధానాశ్చ సుశ్లక్ష్ణఖరమధ్యమా దృషదః, శస్త్రాణి చోపకరణార్థాని, ధూమనేత్రం చ, బస్తినేత్రం చోత్తరబస్తికం చ, కుశహస్తకం చ, తులాం చ, మానభాండం చ, ఘృతతైలవసామజ్జక్షౌద్రఫాణితలవణేంధనోదకమధుసీధుసురాసౌవీరకతుషోదక- మైరేయమేదకదధిదధిమండోదస్విద్ధాన్యామ్లమూత్రాణి చ, తథా శాలిషష్టికముద్గమాషయవతిలకులత్థబదరమృద్వీకాకాశ్మర్యపరూషకాభయామలకబిభీతకాని, నానావిధాని చ స్నేహస్వేదోపకరణాని ద్రవ్యాణి, తథైవోర్ధ్వహరానులోమికోభయభాంజి, సంగ్రహణీయదీపనీయపాచనీయోపశమనీయవాతహరాదిసమాఖ్యాతాని చౌషధాని; యచ్చాన్యదపి కించిహ్యాపదః పరిసంఖ్యాయ ప్రతీకారార్థముపకరణం విద్యాత్, యచ్చ ప్రతిభోగార్థం, తత్తదుపకల్పయేత్||7||
ततः शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नानुपचारकुशलान् सर्वकर्मसु पर्यवदातान् सूपौदनपाचकस्नापकसंवाहकोत्थापकसंवेशकौषधपेषकांश्च परिचारकान् सर्वकर्मस्वप्रतिकूलान्, तथा गीतवादित्रोल्लापकश्लोकगाथाख्यायिकेतिहासपुराणकुशलानभिप्रायज्ञाननुमतांश्च देशकालविदः पारिषद्यांश्च, तथा लावकपिञ्जिलशशहरिणैणकालपुच्छकमृगमातृकोरभ्रान्, गां दोग्ध्रीं शीलवतीमनातुरां जीवद्वत्सां सुप्रतिविहिततृणशरणपानीयां, पात्र्याचमनीयोदकोष्ठमणिकघटपिठरपर्योगकुम्भीकुम्भकुण्डशराव- दर्वीकटोदञ्चनपरिपचनमन्थानचर्मचेलसूत्रकार्पासोर्णादीनि च, शयनासनादीनि चोपन्यस्तभृङ्गारप्रतिग्रहाणि सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानानि सोपाश्रयाणि संवेशनोपवेशनस्नेहस्वेदाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवमनविरेचनास्थापनानुवासन- शिरोविरेचनमूत्रोच्चारकर्मणामुपचारसुखानि, सुप्रक्षालितोपधानाश्च सुश्लक्ष्णखरमध्यमा दृषदः, शस्त्राणि चोपकरणार्थानि, धूमनेत्रं च, बस्तिनेत्रं चोत्तरबस्तिकं च, कुशहस्तकं च, तुलां च, मानभाण्डं च, घृततैलवसामज्जक्षौद्रफाणितलवणेन्धनोदकमधुसीधुसुरासौवीरकतुषोदक- मैरेयमेदकदधिदधिमण्डोदस्विद्धान्याम्लमूत्राणि च, तथा शालिषष्टिकमुद्गमाषयवतिलकुलत्थबदरमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकाभयामलकबिभीतकानि, नानाविधानि च स्नेहस्वेदोपकरणानि द्रव्याणि, तथैवोर्ध्वहरानुलोमिकोभयभाञ्जि, सङ्ग्रहणीयदीपनीयपाचनीयोपशमनीयवातहरादिसमाख्यातानि चौषधानि; यच्चान्यदपि किञ्चिह्यापदः परिसङ्ख्याय प्रतीकारार्थमुपकरणं विद्यात्, यच्च प्रतिभोगार्थं, तत्तदुपकल्पयेत्||७||
🔊 Audio coming soon
ప్రాదక్షిణ్యం ఆనుకూల్యం| ఉల్లాపకం స్తోత్రం, ఇతిహాసః అజ్ఞాయమానకర్తృకాప్తోపదేశః| మృగమాతృకా పృథూదరో హరిణః| శరణం గృహం| ఆచమనీయోదకోష్ఠం ఆచమానార్థముదకకోష్ఠం; కింవా ఆచమ్యతే యేన పాత్రేణ తదాచమనం; మణికో గోలకః , పిఠరః స్థాలీ, పర్యోగః కటాహః, కుంభో దృఢావయవోఽల్పముఖో ఘటః, కటః తృణాదిరచితమాసనం, ఉదంచనం పిధానశరావః, పరిపచనం తైలపాచనికా| ఊర్ణా గడ్డరరోమాణి| సుప్రక్షాలితేత్యాదౌ ఉపధానః శిలాపుత్ర ఇతి ప్రసిద్ధః, దృషదః పాషాణపట్టకాః| శస్త్రాణి చోపకరణార్థానీతి కుద్దాలకర్తరీప్రభృతీని| కుశహస్తకం సమ్మార్జనీ; అన్యే తు ఆర్ద్రద్రవ్యపరిపచనమభిదధతి| మానభాండం ప్రతిమానం||7||
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
తతస్తం పురుషం యథోక్తాభ్యాం స్నేహస్వేదాభ్యాం యథార్హముపపాదయేత్, తం చేదస్మిన్నంతరే మానసః శారీరో వా వ్యాధిః కశ్చిత్తీవ్రతరః సహసాఽభ్యాగచ్ఛేత్తమేవ తావదస్యోపావర్తయితుం యతేత, తతస్తముపావర్త్య తావంతమేవైనం కాలం తథావిధేనైవ కర్మణోపాచరేత్||8|| తతస్తం పురుషం స్నేహస్వేదోపపన్నమనుపహతమనసమభిసమీక్ష్య సుఖోషితం సుప్రజీర్ణభక్తం శిరఃస్నాతమనులిప్తగాత్రం స్రగ్విణమనుపహతవస్త్రసంవీతం దేవతాగ్నిద్విజగురువృద్ధవైద్యానర్చితవంతమిష్టే నక్షత్రతిథికరణముహూర్తే కారయిత్వా బ్రాహ్మణాన్ స్వస్తివాచనం ప్రయుక్తాభిరాశీర్భిరభిమంత్రితాం మధుమధుకసైంధవఫాణితోపహితాం మదనఫలకషాయమాత్రాం పాయయేత్||9||
ततस्तं पुरुषं यथोक्ताभ्यां स्नेहस्वेदाभ्यां यथार्हमुपपादयेत्, तं चेदस्मिन्नन्तरे मानसः शारीरो वा व्याधिः कश्चित्तीव्रतरः सहसाऽभ्यागच्छेत्तमेव तावदस्योपावर्तयितुं यतेत, ततस्तमुपावर्त्य तावन्तमेवैनं कालं तथाविधेनैव कर्मणोपाचरेत्||८|| ततस्तं पुरुषं स्नेहस्वेदोपपन्नमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतं देवताग्निद्विजगुरुवृद्धवैद्यानर्चितवन्तमिष्टे नक्षत्रतिथिकरणमुहूर्ते कारयित्वा ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचनं प्रयुक्ताभिराशीर्भिरभिमन्त्रितां मधुमधुकसैन्धवफाणितोपहितां मदनफलकषायमात्रां पाययेत्||९||
🔊 Audio coming soon
తం చేత్యాదౌ అస్మిన్నంతర ఇతి స్నేహస్వేదకరణసమయే| తావంతమేవ కాలమితి యావతా కాలేనాగతవ్యాధిప్రశమః కృతస్తావంతం| ఇష్ట ఇతి శోధనకర్తృపురుషనక్షత్రాద్యనుగుణే ఔషధప్రయోగార్థం విహిత ఇత్యర్థః; యదుక్తం జ్యోతిష- “పుష్యో హస్తస్తథా జ్యేష్ఠా రోహిణీ శ్రవణాశ్వినౌ| స్వాతి సౌమ్యం చ భైషజ్యే కుర్యాదన్యత్ర వర్జయేత్” ఇత్యాది| కారయిత్వేతి స్వస్తివాచనం కారయిత్వా||8-9||
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11
మదనఫలకషాయమాత్రాప్రమాణం తు ఖలు సర్వసంశోధనమాత్రాప్రమాణాని చ ప్రతిపురుషమపేక్షితవ్యాని భవంతి; యావద్ధి యస్య సంశోధనం పీతం వైకారికదోషహరణాయోపపద్యతే న చాతియోగాయోగాయ, తావదస్య మాత్రాప్రమాణం వేదితవ్యం భవతి||10|| పీతవంతం తు ఖల్వేనం ముహూర్తమనుకాంక్షేత, తస్య యదా జానీయాత్ స్వేదప్రాదుర్భావేణ దోషం ప్రవిలయనమాపద్యమానం, లోమహర్షేణ చ స్థానేభ్యః ప్రచలితం, కుక్షిసమాధ్మాపనేన చ కుక్షిమనుగతం, హృల్లాసాస్యస్రవణాభ్యామపి చోర్ధ్వముఖీభూతం, అథాస్మై జానుసమమసంబాధం సుప్రయుక్తాస్తరణోత్తరప్రచ్ఛదోపధానం సోపాశ్రయమాసనముపవేష్టుం ప్రయచ్ఛేత్, ప్రతిగ్రహాంశ్చోపచారయేత్, లాలాటప్రతిగ్రహే పార్శ్వోపగ్రహణే నాభిప్రపీడనే పృష్ఠోన్మర్దనే చానపత్రపణీయాః సుహృదోఽనుమతాః ప్రయతేరన్||11||
मदनफलकषायमात्राप्रमाणं तु खलु सर्वसंशोधनमात्राप्रमाणानि च प्रतिपुरुषमपेक्षितव्यानि भवन्ति; यावद्धि यस्य संशोधनं पीतं वैकारिकदोषहरणायोपपद्यते न चातियोगायोगाय, तावदस्य मात्राप्रमाणं वेदितव्यं भवति||१०|| पीतवन्तं तु खल्वेनं मुहूर्तमनुकाङ्क्षेत, तस्य यदा जानीयात् स्वेदप्रादुर्भावेण दोषं प्रविलयनमापद्यमानं, लोमहर्षेण च स्थानेभ्यः प्रचलितं, कुक्षिसमाध्मापनेन च कुक्षिमनुगतं, हृल्लासास्यस्रवणाभ्यामपि चोर्ध्वमुखीभूतम्, अथास्मै जानुसममसम्बाधं सुप्रयुक्तास्तरणोत्तरप्रच्छदोपधानं सोपाश्रयमासनमुपवेष्टुं प्रयच्छेत्, प्रतिग्रहांश्चोपचारयेत्, लालाटप्रतिग्रहे पार्श्वोपग्रहणे नाभिप्रपीडने पृष्ठोन्मर्दने चानपत्रपणीयाः सुहृदोऽनुमताः प्रयतेरन्||११||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిపురుషమపేక్షితవ్యానీత్యనేన ప్రతిపురుషం శోధనమాత్రాభేదం దర్శయతి| యావద్ధీత్యాది మాత్రాశితీయోక్తః ‘యావద్ధ్యస్యాశనం’ (సూ.అ.5) ఇత్యాదిగ్రంథవ్యాఖ్యానానుసారేణ వ్యాఖ్యేయం| అనుకాంక్షేతేతి పరీక్షయన్ ధారయేత్| అసంబాధమితి అసంకీర్ణం| ప్రతిగృహ్ణంతీతి ప్రతిగ్రహః పతద్గ్రహాః| లలాటప్రతిగ్రహాదయ అనపత్రపణీయా అలజ్జావిషయాః||10-11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
అథైనమనుశిష్యాత్- వివృతోష్ఠతాలుకంఠో నాతిమహతా వ్యాయామేన వేగానుదీర్ణానుదీరయన్ కించిదవనమ్య గ్రీవామూర్ధ్వశరీరముపవేగమప్రవృత్తాన్ ప్రవర్తయన్ సుపరిలిఖితనఖాభ్యామంగులిభ్యాముత్పలకుముదసౌగంధికనాలైర్వా కంఠమభిస్పృశన్ సుఖం ప్రవర్తయస్వేతి, స తథావిధం కుర్యాత్; తతోఽస్య వేగాన్ ప్రతిగ్రహగతానవేక్షేతావహితః, వేగవిశేషదర్శనాద్ధి కుశలో యోగాయోగాతియోగవిశేషానుపలభేత, వేగవిశేషదర్శీ పునః కృత్యం యథార్హమవబుధ్యేత లక్షణేన; తస్మాద్వేగానవేక్షేతావహితః||12||
अथैनमनुशिष्यात्- विवृतोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगानुदीर्णानुदीरयन् किञ्चिदवनम्य ग्रीवामूर्ध्वशरीरमुपवेगमप्रवृत्तान् प्रवर्तयन् सुपरिलिखितनखाभ्यामङ्गुलिभ्यामुत्पलकुमुदसौगन्धिकनालैर्वा कण्ठमभिस्पृशन् सुखं प्रवर्तयस्वेति, स तथाविधं कुर्यात्; ततोऽस्य वेगान् प्रतिग्रहगतानवेक्षेतावहितः, वेगविशेषदर्शनाद्धि कुशलो योगायोगातियोगविशेषानुपलभेत, वेगविशेषदर्शी पुनः कृत्यं यथार्हमवबुध्येत लक्षणेन; तस्माद्वेगानवेक्षेतावहितः||१२||
🔊 Audio coming soon
ఉపవేగం వేగసమీపం; ఏతేన సర్వథాఽప్రవృత్తే వేగే ప్రవర్తనం నిషేధయతి| వేగవిశేషదర్శనాద్ధీత్యాదిగ్రంథస్య భావినో యోగాయోగాదీన్ వేగవిషయానుపలభ్య తర్కయతీత్యర్థః; కింవా, సిద్ధౌ వైగికీ శుద్ధిరభిధాతవ్యా “జఘన్యమధ్యప్రవరే తు వేగాశ్చత్వార ఇష్టా వమనే షడష్టౌ” (సి.అ.1) ఇత్యాదినా, తామనేన దర్శయతి||12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
తత్రామూన్యయోగయోగాతియోగవిశేషజ్ఞానాని భవంతి; తద్యథా- అప్రవృత్తిః కుతశ్చిత్ కేవలస్య వాఽప్యౌషధస్య విభ్రంశో విబంధో వేగానామయోగలక్షణాని భవంతి; కాలే ప్రవృత్తిరనతిమహతీ వ్యథా యథాక్రమం దోషహరణం స్వయం చావస్థానమితి యోగలక్షణాని భవంతి, యోగేన తు దోషప్రమాణవిశేషేణ తీక్ష్ణమృదుమధ్యవిభాగో జ్ఞేయః; యోగాధిక్యేన తు ఫేనిలరక్తచంద్రికోపగమనమిత్యతియోగలక్షణాని భవంతి| తత్రాతియోగాయోగనిమిత్తానిమానుపద్రవాన్ విద్యాత్- ఆధ్మానం పరికర్తికా పరిస్రావో హృదయోపసరణమంగగ్రహో జీవాదానం విభ్రంశః స్తంభః క్లమశ్చేత్యుపద్రవాః||13||
तत्रामून्ययोगयोगातियोगविशेषज्ञानानि भवन्ति; तद्यथा- अप्रवृत्तिः कुतश्चित् केवलस्य वाऽप्यौषधस्य विभ्रंशो विबन्धो वेगानामयोगलक्षणानि भवन्ति; काले प्रवृत्तिरनतिमहती व्यथा यथाक्रमं दोषहरणं स्वयं चावस्थानमिति योगलक्षणानि भवन्ति, योगेन तु दोषप्रमाणविशेषेण तीक्ष्णमृदुमध्यविभागो ज्ञेयः; योगाधिक्येन तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोपगमनमित्यतियोगलक्षणानि भवन्ति| तत्रातियोगायोगनिमित्तानिमानुपद्रवान् विद्यात्- आध्मानं परिकर्तिका परिस्रावो हृदयोपसरणमङ्गग्रहो जीवादानं विभ्रंशः स्तम्भः क्लमश्चेत्युपद्रवाः||१३||
🔊 Audio coming soon
అప్రవృత్తిః కుతశ్చిదితి సర్వస్యైవాప్రవృత్తిః; తథా కేవలస్య కృత్స్నస్య శోధనీయదోషస్యాప్రవృత్తిః; తథౌషధస్య విభ్రంశః ప్రాతిలోమ్యేన గమనం; యథా- వమనస్యాధ ఊర్ధ్వం చ విరేచనస్య, ఏతదేవ సిద్ధావుక్తం- “అయోగః ప్రాతిలోమ్యేన నచాఽల్పం వా ప్రవర్తనం” (సి. అ.6) ఇతి| కింవా, కుతశ్చిద్ధాఽప్రవృత్తిః స్తోకదోషప్రవృత్తిరిత్యర్థః, తథా కేవలస్య చాప్యౌషధస్య ప్రవృత్తిరితి యోజనా| యథాక్రమమితి వమనే ప్రథమం శ్లేష్మా, తదను పిత్తం, తదను వాయుః; యదుక్తం- “క్రమాత్ కఫః పిత్తమథానిలశ్చ యస్యైతి సమ్యగ్వమితః స ఇష్టః” (సి. అ.1) ఇతి| సమ్యగ్యోగోఽపి హర్తవ్యదోషస్యాల్పత్వమధ్యత్వోత్కృష్టత్వేన త్రివిధో భవతీతి దర్శయన్నాహ- యోగేన త్విత్యాది| తుశబ్దోఽవధారణే, తేన యోగేనైవ యః ప్రమాణవిశేషోఽల్పాదిస్తేన, న త్వయోగాతియోగాభ్యామిత్యర్థః; అయం చ తీక్ష్ణాదియోగవిభాగః పేయాక్రమోత్కర్షార్థః, తథాహి వక్ష్యతి సిద్ధౌ- “పేయాం విలేపీం” (సి. అ.1.) ఇత్యాది| తత్రాతియోగేత్యాదౌ ఆధ్మానాదయః శోధనసిద్ధౌ “బహుదోషస్య రూక్షస్య” (సి. అ.6) ఇత్యాదినా గ్రంథేన ప్రపంచేన వక్తవ్యాః, అతస్తత్రైషాం యోగాతియోగజన్యో యశ్చాయోగజన్యః స స్ఫుటో జ్ఞేయః||13||
Adhikarana 10 (14-15) · Śloka 15
యోగేన తు ఖల్వేనం ఛర్దితవంతమభిసమీక్ష్య సుప్రక్షాలితపాణిపాదాస్యం ముహూర్తమాశ్వాస్య, స్నైహికవైరేచనికోపశమనీయానాం ధూమానామన్యతమం సామర్థ్యతః పాయయిత్వా, పునరేవోదకముపస్పర్శయేత్||14|| ఉపస్పృష్టోదకం చైనం నివాతమాగారమనుప్రవేశ్య సంవేశ్య చానుశిష్యాత్- ఉచ్చైర్భాష్యమత్యాశనమతిస్థానమతిచంక్రమణం క్రోధశోకహిమాతపావశ్యాయాతిప్రవాతాన్ యానయానం గ్రామ్యధర్మమస్వపనం నిశి దివా స్వప్నం విరుద్ధాజీర్ణాసాత్మ్యాకాలప్రమితాతిహీనగురువిషమభోజనవేగసంధారణోదీరణమితి భావానేతాన్మనసాఽప్యసేవమానః సర్వమహో గమయస్వేతి | స తథా కుర్యాత్||15||
योगेन तु खल्वेनं छर्दितवन्तमभिसमीक्ष्य सुप्रक्षालितपाणिपादास्यं मुहूर्तमाश्वास्य, स्नैहिकवैरेचनिकोपशमनीयानां धूमानामन्यतमं सामर्थ्यतः पाययित्वा, पुनरेवोदकमुपस्पर्शयेत्||१४|| उपस्पृष्टोदकं चैनं निवातमागारमनुप्रवेश्य संवेश्य चानुशिष्यात्- उच्चैर्भाष्यमत्याशनमतिस्थानमतिचङ्क्रमणं क्रोधशोकहिमातपावश्यायातिप्रवातान् यानयानं ग्राम्यधर्ममस्वपनं निशि दिवा स्वप्नं विरुद्धाजीर्णासात्म्याकालप्रमितातिहीनगुरुविषमभोजनवेगसन्धारणोदीरणमिति भावानेतान्मनसाऽप्यसेवमानः सर्वमहो गमयस्वेति | स तथा कुर्यात्||१५||
🔊 Audio coming soon
స్నైహికాదిధూమపానవికల్పః పురుషప్రకృత్యపేక్షః; అత ఏవ సామర్థ్యత ఇత్యుక్తం, యద్యస్య యుజ్యత ఇత్యర్థః| అతిస్థానమితి అత్యర్థం దండాయమానత్వేనావస్థితిః| ప్రమితభోజనం ఏకరసాభ్యాసః| అతిహీనం నష్టశక్తికం ధాన్యాది| గురుశబ్దేన స్వభావగురులట్టుకచిపిటకాదేర్యథోక్తమాత్రయాఽపి భోజననిషేధః||14-15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
అథైనం సాయాహ్నే పరే వాఽహ్ని సుఖోదకపరిషిక్తం పురాణానాం లోహితశాలితండులానాం స్వవక్లిన్నాం మండపూర్వాం సుఖోష్ణాం యవాగూం పాయయేదగ్నిబలమభిసమీక్ష్య, ఏవం ద్వితీయే తృతీయే చాన్నకాలే, చతుర్థే త్వన్నకాలే తథావిధానామేవ శాలితండులానాముత్స్విన్నాం విలేపీముష్ణోదకద్వితీయామస్నేహలవణామల్పస్నేహలవణాం వా భోజయేత్, ఏవం పంచమే షష్ఠే చాన్నకాలే, సప్తమే త్వన్నకాలే తథావిధానామేవ శాలీనాం ద్విప్రసృతం సుస్విన్నమోదనముష్ణోదకానుపానం తనునా తనుస్నేహలవణోపపన్నేన ముద్గయూషేణ భోజయేత్, ఏవమష్టమే నవమే చాన్నకాలే, దశమే త్వన్నకలే లావకపింజలాదీనామన్యతమస్య మాంసరసేనౌదకలావణికేన నాతిసారవతా భోజయేదుష్ణోదకానుపానం; ఏవమేకాదశే ద్వాదశే చాన్నకాలే; అత ఊర్ధ్వమన్నగుణాన్ క్రమేణోపభుంజానః సప్తరాత్రేణ ప్రకృతిభోజనమాగచ్ఛేత్||16||
अथैनं सायाह्ने परे वाऽह्नि सुखोदकपरिषिक्तं पुराणानां लोहितशालितण्डुलानां स्ववक्लिन्नां मण्डपूर्वां सुखोष्णां यवागूं पाययेदग्निबलमभिसमीक्ष्य, एवं द्वितीये तृतीये चान्नकाले, चतुर्थे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालितण्डुलानामुत्स्विन्नां विलेपीमुष्णोदकद्वितीयामस्नेहलवणामल्पस्नेहलवणां वा भोजयेत्, एवं पञ्चमे षष्ठे चान्नकाले, सप्तमे त्वन्नकाले तथाविधानामेव शालीनां द्विप्रसृतं सुस्विन्नमोदनमुष्णोदकानुपानं तनुना तनुस्नेहलवणोपपन्नेन मुद्गयूषेण भोजयेत्, एवमष्टमे नवमे चान्नकाले, दशमे त्वन्नकले लावकपिञ्जलादीनामन्यतमस्य मांसरसेनौदकलावणिकेन नातिसारवता भोजयेदुष्णोदकानुपानम्; एवमेकादशे द्वादशे चान्नकाले; अत ऊर्ध्वमन्नगुणान् क्रमेणोपभुञ्जानः सप्तरात्रेण प्रकृतिभोजनमागच्छेत्||१६||
🔊 Audio coming soon
సాయాహ్న ఇత్యాదౌ సమ్యగగ్నిశుద్ధిలక్షణభూతే సాయాహ్నే, కించిత్త్వవిశుద్ధావపరేఽహ్ని| యదుక్తం సిద్ధౌ- “వమితం లంఘయేత్ సమ్యగ్జీర్ణలింగాన్యవేక్షయన్| తాని దృష్ట్వా తు పేయాదిక్రమం కుర్యాన్న లంఘనం” (సి. అ.6) ఇతి| మండపూర్వాం మండప్రధానాం| అయం చ ద్వాదశకాలనివర్తనీయః క్రమః ప్రధానశుద్ధిశుద్ధే జ్ఞేయః, మధ్యే త్వష్టానుకాలికః, తథాఽల్పే చతురనుకాలికః; ఉక్తం హి- “పేయాం విలేపీం” (సి. అ.1) ఇత్యాది| అన్నగుణాన్ మధురాదీన్ గురుకఠినాదీంశ్చ| ఏతచ్చ సంసర్జనక్రమాదూర్ధ్వం సప్తరాత్రేణ ప్రకృతిభోజనగమనం తదా కర్తవ్యం యది వమనానంతరం విరేచనం న కర్తవ్యం భవతి, తత్కరణే తు సంసర్జనక్రమాదూర్ధ్వమేవ స్నేహపానం; యదుక్తం- “సంసృష్టభక్తం నవమేఽహ్ని సర్పిస్తం పాయయేద్వాఽప్యనువాసయేద్వా” (సి. అ.1) ఇతి| తథా సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “పక్షాద్విరేకో వాంతస్య” (సు.చి. అ.36) ఇతి| యది సంసర్జనక్రమం తథాఽనుగుణాభ్యాసం చ కృత్వా స్నేహః క్రియతే, తదా పక్షాద్విరేకో వాంతస్య న స్యాత్||16||
Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18
అథైనం పునరేవ స్నేహస్వేదాభ్యాముపపాద్యానుపహతమనసమభిసమీక్ష్య సుఖోషితం సుప్రజీర్ణభక్తం కృతహోమబలిమంగలజపప్రాయశ్చిత్తమిష్టే తిథినక్షత్రకరణముహూర్తే బ్రాహ్మణాన్ స్వస్తి వాచయిత్వా త్రివృత్కల్కమక్షమాత్రం యథార్హాలోడనప్రతివినీతం పాయయేత్ ప్రసమీక్ష్య దోషభేషజదేశకాలబలశరీరాహారసాత్మ్యసత్త్వప్రకృతివయసామవస్థాంతరాణి వికారాంశ్చ, సమ్యక్ విరిక్తం చైనం వమనోక్తేన ధూమవర్జేన విధినోపపాదయేదాబలవర్ణప్రకృతిలాభాత్, బలవర్ణోపపన్నం చైనమనుపహతమనసమభిసమీక్ష్య సుఖోషితం సుప్రజీర్ణభక్తం శిరఃస్నాతమనులిప్తగాత్రం స్రగ్విణమనుపహతవస్త్రసంవీతమనురూపాలంకారాలంకృతం సుహృదాం దర్శయిత్వా జ్ఞాతీనాం దర్శయేత్, అథైనం కామేష్వవసృజేత్||17|| భవంతి చాత్ర- అనేన విధినా రాజా రాజమాత్రోఽథవా పునః| యస్య వా విపులం ద్రవ్యం స సంశోధనమర్హతి||18||
अथैनं पुनरेव स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्यानुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं कृतहोमबलिमङ्गलजपप्रायश्चित्तमिष्टे तिथिनक्षत्रकरणमुहूर्ते ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा त्रिवृत्कल्कमक्षमात्रं यथार्हालोडनप्रतिविनीतं पाययेत् प्रसमीक्ष्य दोषभेषजदेशकालबलशरीराहारसात्म्यसत्त्वप्रकृतिवयसामवस्थान्तराणि विकारांश्च, सम्यक् विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्जेन विधिनोपपादयेदाबलवर्णप्रकृतिलाभात्, बलवर्णोपपन्नं चैनमनुपहतमनसमभिसमीक्ष्य सुखोषितं सुप्रजीर्णभक्तं शिरःस्नातमनुलिप्तगात्रं स्रग्विणमनुपहतवस्त्रसंवीतमनुरूपालङ्कारालङ्कृतं सुहृदां दर्शयित्वा ज्ञातीनां दर्शयेत्, अथैनं कामेष्ववसृजेत्||१७|| भवन्ति चात्र- अनेन विधिना राजा राजमात्रोऽथवा पुनः| यस्य वा विपुलं द्रव्यं स संशोधनमर्हति||१८||
🔊 Audio coming soon
అథైనమితి కృతసంసర్జనక్రమం| ప్రతివినీతం ఆలోడితం| దోషాదయః పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయాః| వికారాంశ్చేతి కుష్ఠజ్వరాదీన్ విరేచనసాధ్యాన్; పూర్వం తు “సూక్ష్మాణి హి” ఇత్యాదౌ వికారో నోక్తః, తస్య పరీక్ష్యత్వేనైవ గ్రహణాత్; కింవా దోషగ్రహణేనైవ తత్ర వికారగ్రహణం| కామేషు ఈప్సితేషు, అవసృజేత్ నిర్యంత్రణం కుర్యాత్||17-18||
Adhikarana 13 (19-21) · Śloka 21
దరిద్రస్త్వాపదం ప్రాప్య ప్రాప్తకాలం విశోధనం| పిబేత్ కామమసంభృత్య సంభారానపి దుర్లభాన్||19|| న హి సర్వమనుష్యాణాం సంతి సర్వే పరిచ్ఛదాః| న చ రోగా న బాధంతే దరిద్రానపి దారుణాః||20|| యద్యచ్ఛక్యం మనుష్యేణ కర్తుమౌషధమాపది| తత్తత్ సేవ్యం యథాశక్తి వసనాన్యశనాని చ||21||
दरिद्रस्त्वापदं प्राप्य प्राप्तकालं विशोधनम्| पिबेत् काममसम्भृत्य सम्भारानपि दुर्लभान्||१९|| न हि सर्वमनुष्याणां सन्ति सर्वे परिच्छदाः| न च रोगा न बाधन्ते दरिद्रानपि दारुणाः||२०|| यद्यच्छक्यं मनुष्येण कर्तुमौषधमापदि| तत्तत् सेव्यं यथाशक्ति वसनान्यशनानि च||२१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి దరిద్రస్య యథోక్తం సంభారమకృత్వాఽపి సంశోధనకరణమాహ- దరిద్ర ఇత్యాది| దుర్లభానితి వచనేన సులభాని దరిద్రేణాఽప్యుత్పాదనీయాని||19-21||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
మలాపహం రోగహరం బలవర్ణప్రసాదనం| పీత్వా సంశోధన సమ్యగాయుషా యుజ్యతే చిరం||22||
मलापहं रोगहरं बलवर्णप्रसादनम्| पीत्वा संशोधन सम्यगायुषा युज्यते चिरम्||२२||
🔊 Audio coming soon
సంశోధనకరణగుణమాహ- మలాపహమిత్యాది||22||
Adhikarana 15 (23-25) · Śloka 25
తత్ర శ్లోకాః- ఈశ్వరాణాం వసుమతాం వమనం సవిరేచనం| సంభారా యే యదర్థం చ సమానీయ ప్రయోజయేత్||23|| యథా ప్రయోజ్యా మాత్రా యా యదయోగస్య లక్షణం| యోగాతియోగయోర్యచ్చ దోషా యే చాప్యుపద్రవాః||24|| యదసేవ్యం విశుద్ధేన యశ్చ సంసర్జనక్రమః| తత్ సర్వం కల్పనాధ్యాయే వ్యాజహార పునర్వసుః||25||
तत्र श्लोकाः- ईश्वराणां वसुमतां वमनं सविरेचनम्| सम्भारा ये यदर्थं च समानीय प्रयोजयेत्||२३|| यथा प्रयोज्या मात्रा या यदयोगस्य लक्षणम्| योगातियोगयोर्यच्च दोषा ये चाप्युपद्रवाः||२४|| यदसेव्यं विशुद्धेन यश्च संसर्जनक्रमः| तत् सर्वं कल्पनाध्याये व्याजहार पुनर्वसुः||२५||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే- ఈశ్వరాః సవిలాసాః; తేన రాజ్ఞో రాజమాత్రస్య చ గ్రహణం| ప్రయోజయేదితి ‘సంభారాన్’ ఇతి శేషః||23-25||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే ఉపకల్పనీయో నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने उपकल्पनीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే నిర్దేశచతుష్కే పంచదశోఽధ్యాయః||15||