Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō rōgabhiṣagjitīyaṁ vimānaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1||
iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
View original
अथातो रोगभिषग्जितीयं विमानं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
pūrvādhyāyē vyādhitarūpabhrāntijñānamuktaṁ, tacca buddhidōṣādbhavati, tēna viśuddhabuddhyutpādahētūnāmadhyayanādhyāpanatadvidyasambhāṣāṇāṁ kathanāya rōgabhiṣagjitīyō'bhidhīyatē| rōgabhiṣagjitaṁ cikitsitamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō rōgabhiṣagjitīyaḥ| rōgacikitsākāritvaṁ cāsya cikitsōpayuktasya samyagjñānasādhanasyādhyayanavidhyādēstathā karaṇakāraṇādēścābhidhānājjñēyam||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
buddhimānātmanaḥ kāryagurulāghavaṁ karmaphalamanubandhaṁ dēśakālau ca viditvā yuktidarśanādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstramēvāditaḥ parīkṣēta|
vividhāni hi śāstrāṇi bhiṣajāṁ pracaranti lōkē; tatra yanmanyēta sumahadyaśasvidhīrapuruṣāsēvitamarthabahulamāptajanapūjitaṁ trividhaśiṣyabuddhihitamapagatapunaruktadōṣamārṣaṁ supraṇītasūtrabhāṣyasaṅgrahakramaṁ svādhāramanavapatitaśabdamakaṣṭaśabdaṁ puṣkalābhidhānaṁ kramāgatārthamarthatattvaviniścayapradhānaṁ saṅgatārthamasaṅkulaprakaraṇamāśuprabōdhakaṁ lakṣaṇavaccōdāharaṇavacca, tadabhiprapadyēta śāstram|
śāstraṁ hyēvaṁvidhamamala ivādityastamō vidhūya prakāśayati sarvam||3||
View original
बुद्धिमानात्मनः कार्यगुरुलाघवं कर्मफलमनुबन्धं देशकालौ च विदित्वा युक्तिदर्शनाद्भिषग्बुभूषुः शास्त्रमेवादितः परीक्षेत|
विविधानि हि शास्त्राणि भिषजां प्रचरन्ति लोके; तत्र यन्मन्येत सुमहद्यशस्विधीरपुरुषासेवितमर्थबहुलमाप्तजनपूजितं त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमपगतपुनरुक्तदोषमार्षं सुप्रणीतसूत्रभाष्यसङ्ग्रहक्रमं स्वाधारमनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानं क्रमागतार्थमर्थतत्त्वविनिश्चयप्रधानं सङ्गतार्थमसङ्कुलप्रकरणमाशुप्रबोधकं लक्षणवच्चोदाहरणवच्च, तदभिप्रपद्येत शास्त्रम्|
शास्त्रं ह्येवंविधममल इवादित्यस्तमो विधूय प्रकाशयति सर्वम्||३||
ihādhyayanavidhyādiṣu kartavyēṣu yādr̥k śāstramadhyēyaṁ, tadēvāyurvēdārthipuruṣamupadarśya darśayannāha- buddhimānityādi| kāryaṁ kartavyaṁ, tasya gauravaṁ bahuprayāsasādhyatvēna, lāghavaṁ vā svalpaprayāsasādhyatvēnēti kāryagurulāghavam| karmaphalamiti kāryaphalam, ētacca tādātvikaṁ phalamīpsitam| anubandhamiti kāryasyaivāyatīyaṁ phalam| dēśakālāviti kartavyakāryānuguṇau dēśakālāvityarthaḥ| ētat sarvaṁ viditvā, yuktidarśanādupapattidarśanādyadi bhiṣagbhavitumicchuḥ syāt, tadā śāstraṁ tāvadāditaḥ parīkṣēta| ēvaṁ manyatē- ya āyurvēdādhyayanalakṣaṇē kāryē svaśaktyapēkṣayā gauravaṁ manyatē sa na vartatē, yaścāyurvēdaphalēnārōgyādinā arthī na bhavati sa ca tathā, yaścānupādēyāyurvēdajñānē dēśē sthitaḥ sa ca tathā, yasya ca vapuṣō vārdhakyalakṣaṇaḥ kālaḥ sa cāyurvēdādhyayanāntagamanāśaktatvādēva yathōktānupapattidarśanādbhiṣagbhavituṁ nēcchati, atō na tān pratyāyurvēdaśāstraparīkṣāmapyupadiśāmaḥ; yastu yathōktaviparītadharmayōgī sa cāyurvēdādhyayanōpādānādbhiṣagbubhūṣuḥ śāstraṁ parīkṣēta| vividhānīti agaṇitāni| sumahadyaśasvi ca dhīrapuruṣāsēvitaṁ ca; kiṁvā sumahadyaśasvidhīrapuruṣairāsēvitamiti vigrahaḥ| āptajanapūjitamiti bahuvidhairāptairyathārhamanumatam| utkr̥ṣṭamadhyālpabuddhayastrividhāḥ śiṣyāḥ| apagatapunaruktamiti kartavyē yaddōṣapāṭhaṁ karōti, tēnādhikaraṇavaśaprāptaṁ yat karōti tat punaruktamadōṣaṁ bhavati| vacanaṁ hi- “adhikaraṇavaśāddurgādguṇadōṣaprāptitō'rthasambandhāt | stutyarthaṁ saṁśayataḥ śiṣyadhiyāṁ cābhivr̥ddhyartham|| alpatō'ntaritatvādviśēṣaṇēṣvapi ca tantrakr̥dbhistu| yattantrē syāt punaruktaṁ nēṣyatē tadvibhāvya vivaraṇam” iti| svādhāramiti śōbhanābhidhēyam| anavapatitamiti agrāmyaśabdam| akaṣṭaśabdamiti akr̥cchrōccāryaśabdaṁ, kiṁvā prasiddhābhidhēyaśabdam| puṣkalābhidhānamiti samyagarthasamarpakavākyam| kramāgatārthamiti paripāṭyāgatārtham| saṅgatārthamiti pratipāditārtham| asaṅkulaprakaraṇamiti amiśrībhūtaprakaraṇam | lakṣaṇavaditi āyurvēdapradhānārthahētuliṅgauṣadhākhyāsādhāraṇadharmakathanavat; kiṁvā praśastaśāstralakṣaṇavat| udāharaṇavaditi dr̥ṣṭāntavat||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatō'nantaramācāryaṁ parīkṣēta; tadyathā- paryavadātaśrutaṁ paridr̥ṣṭakarmāṇaṁ dakṣaṁ dakṣiṇaṁ śuciṁ jitahastamupakaraṇavantaṁ sarvēndriyōpapannaṁ prakr̥tijñaṁ pratipattijñamanupaskr̥tavidyamanahaṅkr̥tamanasūyakamakōpanaṁ klēśakṣamaṁ śiṣyavatsalamadhyāpakaṁ jñāpanasamarthaṁ cēti|
ēvaṅguṇō hyācāryaḥ sukṣētramārtavō mēgha iva śasyaguṇaiḥ suśiṣyamāśu vaidyaguṇaiḥ sampādayati||4||
View original
ततोऽनन्तरमाचार्यं परीक्षेत; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतं परिदृष्टकर्माणं दक्षं दक्षिणं शुचिं जितहस्तमुपकरणवन्तं सर्वेन्द्रियोपपन्नं प्रकृतिज्ञं प्रतिपत्तिज्ञमनुपस्कृतविद्यमनहङ्कृतमनसूयकमकोपनं क्लेशक्षमं शिष्यवत्सलमध्यापकं ज्ञापनसमर्थं चेति|
एवङ्गुणो ह्याचार्यः सुक्षेत्रमार्तवो मेघ इव शस्यगुणैः सुशिष्यमाशु वैद्यगुणैः सम्पादयति||४||
adhyētavyaṁ śāstraṁ parīkṣya yasmāttacchāstramadhyētavyaṁ tasyācāryasya parīkṣāmāha- tata ityādi| dakṣamiti avāmabuddhim| upakaraṇavantamiti anēnānupakaraṇē gurau cikitsāvr̥ttyabhāvāt karmadarśanaṁ na bhavati| anupaskr̥tavidyamiti śāstrāntarajñānēna nāstyēvōpaskr̥tā vidyā yasya sa tathā; ya āyurvēdajñaḥ sañśāstrāntarēṇāpi saṁskr̥tō bhavati, sa tu nitarāmupādēyaḥ| ārtava iti yathōcitakālabhavaḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tamupasr̥tyārirādhayiṣurupacarēdagnivacca dēvavacca rājavacca pitr̥vacca bhartr̥vaccāpramattaḥ|
tatastatprasādāt kr̥tsnaṁ śāstramadhigamya śāstrasya dr̥ḍhatāyāmabhidhānasya sauṣṭhavē'rthasya vijñānē vacanaśaktau ca bhūyō bhūyaḥ prayatēta samyak||5||
View original
तमुपसृत्यारिराधयिषुरुपचरेदग्निवच्च देववच्च राजवच्च पितृवच्च भर्तृवच्चाप्रमत्तः|
ततस्तत्प्रसादात् कृत्स्नं शास्त्रमधिगम्य शास्त्रस्य दृढतायामभिधानस्य सौष्ठवेऽर्थस्य विज्ञाने वचनशक्तौ च भूयो भूयः प्रयतेत सम्यक्||५||
agnyādibahudr̥ṣṭāntadarśanēna yēna yēna bhāvēnāgnyādayaḥ sēvyantē, tathā tathā guruḥ sēvyata iti darśayati| dr̥ḍhatāyāmiti śāstragrahaṇasya sthairyē| abhidhānasyēti śāstrābhidhānasya| vacanaśaktau arthakīrtanasāmarthyē||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
tatrōpāyānanuvyākhyāsyāmaḥ- adhyayanam, adhyāpanaṁ, tadvidyasambhāṣā cētyupāyāḥ||6||
tatrāyamadhyayanavidhiḥ- kalyaḥ kr̥takṣaṇaḥ prātarutthāyōpavyūṣaṁ vā kr̥tvā''vaśyakamupaspr̥śyōdakaṁ dēvarṣigōbrāhmaṇaguruvr̥ddhasiddhācāryēbhyō namaskr̥tya samē śucau dēśē sukhōpaviṣṭō manaḥpuraḥsarābhirvāgbhiḥsūtramanukrāman punaḥ punarāvartayēd buddhvā samyaganupraviśyārthatattvaṁ svadōṣaparihārārthaṁ paradōṣapramāṇārthaṁ ca; ēvaṁ madhyandinē'parāhṇē rātrau ca śaśvadaparihāpayannadhyayanamabhyasyēt|
ityadhyayanavidhiḥ||7||
View original
तत्रोपायाननुव्याख्यास्यामः- अध्ययनम्, अध्यापनं, तद्विद्यसम्भाषा चेत्युपायाः||६||
तत्रायमध्ययनविधिः- कल्यः कृतक्षणः प्रातरुत्थायोपव्यूषं वा कृत्वाऽऽवश्यकमुपस्पृश्योदकं देवर्षिगोब्राह्मणगुरुवृद्धसिद्धाचार्येभ्यो नमस्कृत्य समे शुचौ देशे सुखोपविष्टो मनःपुरःसराभिर्वाग्भिःसूत्रमनुक्रामन् पुनः पुनरावर्तयेद् बुद्ध्वा सम्यगनुप्रविश्यार्थतत्त्वं स्वदोषपरिहारार्थं परदोषप्रमाणार्थं च; एवं मध्यन्दिनेऽपराह्णे रात्रौ च शश्वदपरिहापयन्नध्ययनमभ्यस्येत्|
इत्यध्ययनविधिः||७||
tatrēti śāstradr̥ḍhatādau| tadvidyasambhāṣā tacchāstrādhyāyinā saha sambhāṣaṇam | kalyaḥ nīrōgaḥ| kr̥takṣaṇa iti ananyavyāpāratvēnādhyayanāya kr̥takālaparigrahaḥ| prātarvā utthāya, upavyūṣaṁ vā utthāyēti yōjanā| upavyūṣamiti kiñcicchēṣāyāṁ rātrau| manapuraḥsarābhiriti ēkāgramanaḥpraṇītābhiḥ| svadōṣaparihāraparadōṣapramāṇārthamiti svakīyādhyayanadōṣaparihārārthaṁ, parakīyādhyayanadōṣapramāṇārthaṁ parakīyādhyayanadōṣajñānārthamityarthaḥ| pramīyatē'nēnēti pramāṇaṁ jñānamātramīpsitam| samyag buddhvā'rthatattvaṁ, buddhvā cādhīyānō nirdōṣādhyayanō bhavati, samyagadhyayanajñānācca parasya sadōṣamadhyayanaṁ pratipadyatē| ityadhyayanavidhiriti pūrvapratijñātādhyayanavidhērupasaṁharaṇam| yathōktēna vidhinā'dhyayanaṁ kriyamāṇaṁ susaṅgr̥hītaṁ bhavati| dr̥ṣṭādr̥ṣṭasampattyā'dhyayanakālavarjanaṁ vēdādhyayanē niṣiddhamēvātrāpi tajjñēyamiti na viśēṣēṇōktam||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
athādhyāpanavidhiḥ- adhyāpanē kr̥tabuddhirācāryaḥ śiṣyamēvāditaḥ parīkṣēta; tadyathā- praśāntamāryaprakr̥tikamakṣudrakarmāṇamr̥jucakṣurmukhanāsāvaṁśaṁ tanuraktaviśadajihvamavikr̥tadantauṣṭhamaminminaṁ dhr̥timantamanahaṅkr̥taṁ mēdhāvinaṁ vitarkasmr̥tisampannamudārasattvaṁ tadvidyakulajamathavā tadvidyavr̥ttaṁ tattvābhinivēśinamavyaṅgamavyāpannēndriyaṁ nibhr̥tamanuddhatamarthatattvabhāvakamakōpanamavyasaninaṁ śīlaśaucācārānurāgadākṣyaprādakṣiṇyōpapannamadhyayanābhikāmamarthavijñānē karmadarśanē cānanyakāryamalubdhamanalasaṁ sarvabhūtahitaiṣiṇamācāryasarvānuśiṣṭipratikaramanuraktaṁ ca, ēvaṅguṇasamuditamadhyāpyamāhuḥ||8||
View original
अथाध्यापनविधिः- अध्यापने कृतबुद्धिराचार्यः शिष्यमेवादितः परीक्षेत; तद्यथा- प्रशान्तमार्यप्रकृतिकमक्षुद्रकर्माणमृजुचक्षुर्मुखनासावंशं तनुरक्तविशदजिह्वमविकृतदन्तौष्ठममिन्मिनं धृतिमन्तमनहङ्कृतं मेधाविनं वितर्कस्मृतिसम्पन्नमुदारसत्त्वं तद्विद्यकुलजमथवा तद्विद्यवृत्तं तत्त्वाभिनिवेशिनमव्यङ्गमव्यापन्नेन्द्रियं निभृतमनुद्धतमर्थतत्त्वभावकमकोपनमव्यसनिनं शीलशौचाचारानुरागदाक्ष्यप्रादक्षिण्योपपन्नमध्ययनाभिकाममर्थविज्ञाने कर्मदर्शने चानन्यकार्यमलुब्धमनलसं सर्वभूतहितैषिणमाचार्यसर्वानुशिष्टिप्रतिकरमनुरक्तं च, एवङ्गुणसमुदितमध्याप्यमाहुः||८||
iha śiṣyaguṇēṣu r̥jucakṣurmukhanāsāvaṁśatvādayō guṇāḥ sahajalakṣaṇatvēnōpādēyāḥ; atō viparītalakṣaṇō hi jaḍō bhavati| tadvidyavr̥ttamiti āyurvēdajñācāram| nibhr̥tamiti vinītam| anuddhatamiti anahaṅkr̥tam| anurāgaśabdēnādhyāyanānurāga ucyatē, anuraktamityanēna ca gurāvanuraktatvamucyatē| dākṣyaṁ darśayitvā'pyanalasamiti yat karōti tēna dākṣyādārabdhē'pi kāryē bahuprayāsasādhyē'nalasamityāha| anuśiṣṭipratikaramiti ājñākaram||8||
Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10
ēvaṁvidhamadhyayanārthinamupasthitamārirādhayiṣumācāryō'nubhāṣēta - udagayanē śuklapakṣē praśastē'hani tiṣyahastaśravaṇāśvayujāmanyatamēna nakṣatrēṇa yōgamupagatē bhagavati śaśini kalyāṇē kalyāṇē ca karaṇē maitrē muhūrtē muṇḍaḥ kr̥tōpavāsaḥ snātaḥ kāṣāyavastrasaṁvītaḥ sagandhahastaḥ samidhō'gnimājyamupalēpanamudakumbhān mālyadāmadīpahiraṇyahēmarajatamaṇimuktāvidrumakṣaumaparidhīn kuśalājasarṣapākṣatāṁśca śuklāni sumanāṁsi grathitāgrathitāni mēdhyān bhakṣyān gandhāṁśca ghr̥ṣṭānādāyōpatiṣṭhasvēti||9||
sa tathā kuryāt||10||
View original
एवंविधमध्ययनार्थिनमुपस्थितमारिराधयिषुमाचार्योऽनुभाषेत - उदगयने शुक्लपक्षे प्रशस्तेऽहनि तिष्यहस्तश्रवणाश्वयुजामन्यतमेन नक्षत्रेण योगमुपगते भगवति शशिनि कल्याणे कल्याणे च करणे मैत्रे मुहूर्ते मुण्डः कृतोपवासः स्नातः काषायवस्त्रसंवीतः सगन्धहस्तः समिधोऽग्निमाज्यमुपलेपनमुदकुम्भान् माल्यदामदीपहिरण्यहेमरजतमणिमुक्ताविद्रुमक्षौमपरिधीन् कुशलाजसर्षपाक्षतांश्च शुक्लानि सुमनांसि ग्रथिताग्रथितानि मेध्यान् भक्ष्यान् गन्धांश्च घृष्टानादायोपतिष्ठस्वेति||९||
स तथा कुर्यात्||१०||
tiṣyaḥ puṣyanakṣatram, aśvayug aśvinī| śaśini kalyāṇē iti uktanakṣatrēṣvadhyayanārthinō yataḥ śaśī kalyāṇakarō bhavati, udita ēva śaśinyadhyayanaṁ kartavyam| maitrē muhūrta iti anukūlē muhūrtē; muhūrtāśca śivabhujagādayaḥ| muṇḍaḥ kr̥tavāpanaḥ| gandhēna yuktō hastaḥ pañcāṅgulō gandhahastaḥ| hiraṇyaśabdēnāghaṭitaṁ hēma gr̥hyatē, hēmaśabdēna ca ghaṭitam| paridhayō hastapramāṇā hōmakuṇḍacatuḥpārśvē sthāpyāḥ pālāśādidaṇḍā ucyantē| atra cōpārjitavastusānnidhyamēva phalapradamiti r̥ṣivacanādunnīyatē, (tēna anyōpāhr̥tamapīṣṭagandhādi nōdbhāvanīyam)||9-10||
Adhikarana 8 (11-12) · Śloka 12
tamupasthitamājñāya samē śucau dēśē prākpravaṇē udakpravaṇē vā catuṣkiṣkumātraṁ caturasraṁ sthaṇḍilaṁ gōmayōdakēnōpaliptaṁ kuśāstīrṇaṁ suparihitaṁ paridhibhiścaturdiśaṁ yathōktacandanōdakumbhakṣaumahēmahiraṇyarajatamaṇimuktāvidrumālaṅkr̥taṁ mēdhyabhakṣyagandhaśuklapuṣpalājasarṣapākṣatōpaśōbhitaṁ kr̥tvā, tatra pālāśībhiraiṅgudībhiraudumbarībhirmādhukībhirvā samidbhiragnimupasamādhāya prāṅmukhaḥ śuciradhyayanavidhimanuvidhāya madhusarpirbhyāṁ tristrirjuhuyādagnimāśīḥsamprayuktairmantrairbrahmāṇamagniṁ dhanvantariṁ prajāpatimaśvināvindramr̥ṣīṁśca sūtrakārānabhimantrayamāṇaḥ pūrvaṁ svāhēti||11||
śiṣyaścainamanvālabhēta|
hutvā ca pradakṣiṇamagnimanuparikrāmēt|
parikramya brāhmaṇān svasti vācayēt; bhiṣajaścābhipūjayēt||12||
View original
तमुपस्थितमाज्ञाय समे शुचौ देशे प्राक्प्रवणे उदक्प्रवणे वा चतुष्किष्कुमात्रं चतुरस्रं स्थण्डिलं गोमयोदकेनोपलिप्तं कुशास्तीर्णं सुपरिहितं परिधिभिश्चतुर्दिशं यथोक्तचन्दनोदकुम्भक्षौमहेमहिरण्यरजतमणिमुक्ताविद्रुमालङ्कृतं मेध्यभक्ष्यगन्धशुक्लपुष्पलाजसर्षपाक्षतोपशोभितं कृत्वा, तत्र पालाशीभिरैङ्गुदीभिरौदुम्बरीभिर्माधुकीभिर्वा समिद्भिरग्निमुपसमाधाय प्राङ्मुखः शुचिरध्ययनविधिमनुविधाय मधुसर्पिर्भ्यां त्रिस्त्रिर्जुहुयादग्निमाशीःसम्प्रयुक्तैर्मन्त्रैर्ब्रह्माणमग्निं धन्वन्तरिं प्रजापतिमश्विनाविन्द्रमृषींश्च सूत्रकारानभिमन्त्रयमाणः पूर्वं स्वाहेति||११||
शिष्यश्चैनमन्वालभेत|
हुत्वा च प्रदक्षिणमग्निमनुपरिक्रामेत्|
परिक्रम्य ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्; भिषजश्चाभिपूजयेत्||१२||
kiṣkuriha hastapramāṇam| suparihitamiti suvēṣṭitam| upadhāyēti ārōpya| juhuyāditi adhyāpaka ityabhiprāyaḥ| brahmādīn svāhēti mantrēṇa mantrayamāṇa ācāryaḥ pūrvamagniṁ juhuyāditi yōjanā| tēna brahmādyr̥gbhirāśīḥprayuktābhiḥ ‘brahmaṇē svāhā’ ityādibhirhōmaḥ kartavyaḥ| śiṣyaścainamanvālamētēti śiṣyō'pi guruhōmānantaramēva juhuyādityarthaḥ||11-12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
athainamagnisakāśē brāhmaṇasakāśē bhiṣaksakāśē cānuśiṣyāt- brahmacāriṇā śmaśrudhāriṇa satyavādinā'māṁsādēna mēdhyasēvinā nirmatsarēṇāśastradhāriṇā ca bhavitavyaṁ, na ca tē madvacanāt kiñcidakāryaṁ syādanyatra rājadviṣṭāt prāṇaharādvipulādadharmyādanarthasamprayuktādvā'pyarthāt; madarpaṇēna matpradhānēna madadhīnēna matpriyahitānuvartinā ca śaśvadbhavitavyaṁ, putravaddāsavadarthivaccōpacaratā'nuvastavyō'ham , anutsēkēnāvahitēnānanyamanasā vinītēnāvēkṣyāvēkṣyakāriṇā'nasūyakēna cābhyanujñātēna pravicaritavyam, anujñātēna (cānanujñātēna ca) pravicaratā pūrvaṁ gurvarthōpāharaṇē yathāśakti prayatitavyaṁ, karmasiddhimarthasiddhaṁ yaśōlābhaṁ prētya ca svargamicchatā bhiṣajā tvayā gōbrāhmaṇamādau kr̥tvā sarvaprāṇabhr̥tāṁ śarmāśāsitavyamaharaharuttiṣṭhatā cōpaviśatā ca, sarvātmanā cāturāṇāmārōgyāya prayatitavyaṁ, jīvitahētōrapi cāturēbhyō nābhidrōgdhavyaṁ, manasā'pi ca parastriyō nābhigamanīyāstathā sarvamēva parasvaṁ, nibhr̥tavēśaparicchadēna bhavitavyam, aśauṇḍēnāpāpēnāpāpasahāyēna ca, ślakṣṇaśukladharmyaśarmyadhanyasatyahitamitavacasā dēśakālavicāriṇā smr̥timatā jñānōtthānōpakaraṇasampatsu nityaṁ yatnavatā ca; na ca kadācidrājadviṣṭānāṁ rājadvēṣiṇāṁ vā mahājanadviṣṭānāṁ mahājanadvēṣiṇāṁ vā'pyauṣadhamanuvidhātavyaṁ, tathā sarvēṣāmatyarthavikr̥taduṣṭaduḥkhaśīlācārōpacārāṇāmanapavādapratikāraṇāṁ mumūrṣūṇāṁ ca, tathaivāsannihitēśvarāṇāṁ strīṇāmanadhyakṣāṇāṁ vā; na ca kadācit strīdattamāmiṣamādātavyamananujñātaṁ bhartrā'thavā'dhyakṣēṇa, āturakulaṁ cānupraviśatā viditēnānumatapravēśinā sārdhaṁ puruṣēṇa susaṁvītēnāvākśirasā smr̥timatā stimitēnāvēkṣyāvēkṣya manasā sarvamācaratā samyaganupravēṣṭavyam, anupraviśya ca vāṅmanōbuddhīndriyāṇi na kvacit praṇidhātavyānyanyatrāturādāturōpakārārthādāturagatēṣvanyēṣu vā bhāvēṣu, na cāturakulapravr̥ttayō bahirniścārayitavyāḥ, hrasitaṁ cāyuṣaḥ pramāṇamāturasya jānatā'pi tvayā na varṇayitavyaṁ tatra yatrōcyamānamāturasyānyasya vā'pyupaghātāya sampadyatē; jñānavatā'pi ca nātyarthamātmanō jñānē vikatthitavyam, āptādapi hi vikatthamānādatyarthamudvijantyanēkē||13||
View original
अथैनमग्निसकाशे ब्राह्मणसकाशे भिषक्सकाशे चानुशिष्यात्- ब्रह्मचारिणा श्मश्रुधारिण सत्यवादिनाऽमांसादेन मेध्यसेविना निर्मत्सरेणाशस्त्रधारिणा च भवितव्यं, न च ते मद्वचनात् किञ्चिदकार्यं स्यादन्यत्र राजद्विष्टात् प्राणहराद्विपुलादधर्म्यादनर्थसम्प्रयुक्ताद्वाऽप्यर्थात्; मदर्पणेन मत्प्रधानेन मदधीनेन मत्प्रियहितानुवर्तिना च शश्वद्भवितव्यं, पुत्रवद्दासवदर्थिवच्चोपचरताऽनुवस्तव्योऽहम् , अनुत्सेकेनावहितेनानन्यमनसा विनीतेनावेक्ष्यावेक्ष्यकारिणाऽनसूयकेन चाभ्यनुज्ञातेन प्रविचरितव्यम्, अनुज्ञातेन (चाननुज्ञातेन च) प्रविचरता पूर्वं गुर्वर्थोपाहरणे यथाशक्ति प्रयतितव्यं, कर्मसिद्धिमर्थसिद्धं यशोलाभं प्रेत्य च स्वर्गमिच्छता भिषजा त्वया गोब्राह्मणमादौ कृत्वा सर्वप्राणभृतां शर्माशासितव्यमहरहरुत्तिष्ठता चोपविशता च, सर्वात्मना चातुराणामारोग्याय प्रयतितव्यं, जीवितहेतोरपि चातुरेभ्यो नाभिद्रोग्धव्यं, मनसाऽपि च परस्त्रियो नाभिगमनीयास्तथा सर्वमेव परस्वं, निभृतवेशपरिच्छदेन भवितव्यम्, अशौण्डेनापापेनापापसहायेन च, श्लक्ष्णशुक्लधर्म्यशर्म्यधन्यसत्यहितमितवचसा देशकालविचारिणा स्मृतिमता ज्ञानोत्थानोपकरणसम्पत्सु नित्यं यत्नवता च; न च कदाचिद्राजद्विष्टानां राजद्वेषिणां वा महाजनद्विष्टानां महाजनद्वेषिणां वाऽप्यौषधमनुविधातव्यं, तथा सर्वेषामत्यर्थविकृतदुष्टदुःखशीलाचारोपचाराणामनपवादप्रतिकारणां मुमूर्षूणां च, तथैवासन्निहितेश्वराणां स्त्रीणामनध्यक्षाणां वा; न च कदाचित् स्त्रीदत्तमामिषमादातव्यमननुज्ञातं भर्त्राऽथवाऽध्यक्षेण, आतुरकुलं चानुप्रविशता विदितेनानुमतप्रवेशिना सार्धं पुरुषेण सुसंवीतेनावाक्शिरसा स्मृतिमता स्तिमितेनावेक्ष्यावेक्ष्य मनसा सर्वमाचरता सम्यगनुप्रवेष्टव्यम्, अनुप्रविश्य च वाङ्मनोबुद्धीन्द्रियाणि न क्वचित् प्रणिधातव्यान्यन्यत्रातुरादातुरोपकारार्थादातुरगतेष्वन्येषु वा भावेषु, न चातुरकुलप्रवृत्तयो बहिर्निश्चारयितव्याः, ह्रसितं चायुषः प्रमाणमातुरस्य जानताऽपि त्वया न वर्णयितव्यं तत्र यत्रोच्यमानमातुरस्यान्यस्य वाऽप्युपघाताय सम्पद्यते; ज्ञानवताऽपि च नात्यर्थमात्मनो ज्ञाने विकत्थितव्यम्, आप्तादपि हि विकत्थमानादत्यर्थमुद्विजन्त्यनेके||१३||
tē bhavitavyamiti tvayā bhavitavyam| pravicaritavyamiti cikitsārthaṁ vyavahartavyam| gōbrāhmaṇamādau kr̥tvēti prathamaṁ gōbrāhmaṇānāṁ śarma āśāsitavyaṁ, tataścētarēṣāṁ prāṇinām| upaviśatā cēti cchēdaḥ| śuṇḍā madyaśālā, tatpracārī śauṇḍaḥ; aśauṇḍastu tadapracārī| śuklamiva śuklaṁ, nirdōṣatvādētadvacanam| yatnavatā bhavitavyamiti sambandhaḥ| rājñō dviṣṭō rājadviṣṭaḥ, yastu rājānaṁ dvēṣṭi sa rājadvēṣī| ācārasyōpacaraṇamācārōpacāraḥ| anadhyakṣāṇāṁ vā na pratikartavyamiti yōjanā| pravr̥ttaya iti vārtāḥ| tatrēti na varṇayitavyamityanēna sambadhyatē| anyasya āturaputrapitrādēḥ; anyatra udāsīnē jīvitahrāsakathanaṁ yaśaskaramēva| na vikatthitavyaṁ na ślāghā kartavyā| āptādapi hīti atrāptaḥ satyavāgucyatē, anyatrāpi satyamēvāptaṁ vakṣyati; yathākālaprāptamēva brūyādityarthaḥ||13||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
na caiva hyasti sutaramāyurvēdasya pāraṁ, tasmādapramattaḥ śaśvadabhiyōgamasmin gacchēt, ētacca kāryam, ēvambhūyaśca vr̥ttasauṣṭhavamanasūyatā parēbhyō'pyāgamayitavyaṁ, kr̥tsnō hi lōkō buddhimatāmācāryaḥ śatruścābuddhimatām, ataścābhisamīkṣya buddhimatā'mitrasyāpi dhanyaṁ yaśasyamāyuṣyaṁ pauṣṭikaṁ laukyamabhyupadiśatō vacaḥ śrōtavyamanuvidhātavyaṁ cēti|
ataḥ paramidaṁ brūyāt- dēvatāgnidvijaguruvr̥ddhasiddhācāryēṣu tē nityaṁ samyagvartitavyaṁ, tēṣu tē samyagvartamānasyāyamagniḥ sarvagandharasaratnabījāni yathēritāśca dēvatāḥ śivāya syuḥ, atō'nyathā vartamānasyāśivāyēti|
ēvaṁ bruvati cācāryē śiṣyaḥ ‘tathā’ iti brūyāt|
yathōpadēśaṁ ca kurvannadhyāpyaḥ, atō'nyathā tvanadhyāpyaḥ|
adhyāpyamadhyāpayan hyācāryō yathōktaiścādhyāpanaphalairyōgamāpnōtyanyaiścānuktaiḥ śrēyaskarairguṇaiḥ śiṣyamātmānaṁ ca yunakti|
ityadhyāpanavidhiruktaḥ||14||
View original
न चैव ह्यस्ति सुतरमायुर्वेदस्य पारं, तस्मादप्रमत्तः शश्वदभियोगमस्मिन् गच्छेत्, एतच्च कार्यम्, एवम्भूयश्च वृत्तसौष्ठवमनसूयता परेभ्योऽप्यागमयितव्यं, कृत्स्नो हि लोको बुद्धिमतामाचार्यः शत्रुश्चाबुद्धिमताम्, अतश्चाभिसमीक्ष्य बुद्धिमताऽमित्रस्यापि धन्यं यशस्यमायुष्यं पौष्टिकं लौक्यमभ्युपदिशतो वचः श्रोतव्यमनुविधातव्यं चेति|
अतः परमिदं ब्रूयात्- देवताग्निद्विजगुरुवृद्धसिद्धाचार्येषु ते नित्यं सम्यग्वर्तितव्यं, तेषु ते सम्यग्वर्तमानस्यायमग्निः सर्वगन्धरसरत्नबीजानि यथेरिताश्च देवताः शिवाय स्युः, अतोऽन्यथा वर्तमानस्याशिवायेति|
एवं ब्रुवति चाचार्ये शिष्यः ‘तथा’ इति ब्रूयात्|
यथोपदेशं च कुर्वन्नध्याप्यः, अतोऽन्यथा त्वनध्याप्यः|
अध्याप्यमध्यापयन् ह्याचार्यो यथोक्तैश्चाध्यापनफलैर्योगमाप्नोत्यन्यैश्चानुक्तैः श्रेयस्करैर्गुणैः शिष्यमात्मानं च युनक्ति|
इत्यध्यापनविधिरुक्तः||१४||
na caiva hītyādi| yasmādāyurvēdō'pi jñātuṁ na śakyatē prāyastēnāyurvēdajñānārthamudyamaṁ gacchēt| asminniti dustarē āyurvēdē| anuktasadvr̥ttakaraṇārthamāha- ētaccētyādi|- ētaccēti ‘athainamagnisakāśē’ ityādigranthōktamanuṣṭhēyam| ēvambhūyaśca vr̥ttasauṣṭhavamiti uktasadr̥śaṁ ca sādhuvr̥ttamityarthaḥ| laukyaṁ lōkānumatam| itiśabdō'vadhāraṇē, tēna yadēvāmitrasya dhanyādiguṇayuktaṁ vacastadēvānuvidhātavyaṁ śrōtavyaṁ ca| yathōktairiti śāstrāntarē; na hyasmin śāstrē'dhyayanaphalaṁ sākṣāt kvaciduktam||14||
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
sambhāṣāvidhimata ūrdhvaṁ vyākhyāsyāmaḥ- bhiṣak bhiṣajā saha sambhāṣēta|
tadvidyasambhāṣā hi jñānābhiyōgasaṁharṣakarī bhavati, vaiśāradyamapi cābhinirvartayati, vacanaśaktimapi cādhattē, yaśaścābhidīpayati, pūrvaśrutē ca sandēhavataḥ punaḥ śravaṇācchrutasaṁśayamapakarṣati, śrutē cāsandēhavatō bhūyō'dhyavasāyamabhinirvartayati, aśrutamapi ca kañcidarthaṁ śrōtraviṣayamāpādayati, yaccācāryaḥ śiṣyāya śuśrūṣavē prasannaḥ kramēṇōpadiśati guhyābhimatamarthajātaṁ tat parasparēṇa saha jalpan piṇḍēna vijigīṣurāha saṁharṣāt, tasmāttadvidyasambhāṣāmabhipraśaṁsanti kuśalāḥ||15||
dvividhā tu khalu tadvidyasambhāṣā bhavati- sandhāyasambhāṣā, vigr̥hyasambhāṣā ca||16||
View original
सम्भाषाविधिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः- भिषक् भिषजा सह सम्भाषेत|
तद्विद्यसम्भाषा हि ज्ञानाभियोगसंहर्षकरी भवति, वैशारद्यमपि चाभिनिर्वर्तयति, वचनशक्तिमपि चाधत्ते, यशश्चाभिदीपयति, पूर्वश्रुते च सन्देहवतः पुनः श्रवणाच्छ्रुतसंशयमपकर्षति, श्रुते चासन्देहवतो भूयोऽध्यवसायमभिनिर्वर्तयति, अश्रुतमपि च कञ्चिदर्थं श्रोत्रविषयमापादयति, यच्चाचार्यः शिष्याय शुश्रूषवे प्रसन्नः क्रमेणोपदिशति गुह्याभिमतमर्थजातं तत् परस्परेण सह जल्पन् पिण्डेन विजिगीषुराह संहर्षात्, तस्मात्तद्विद्यसम्भाषामभिप्रशंसन्ति कुशलाः||१५||
द्विविधा तु खलु तद्विद्यसम्भाषा भवति- सन्धायसम्भाषा, विगृह्यसम्भाषा च||१६||
saṁharṣaḥ spardhā, jñānārthamabhiyōgasaṁharṣau karōtīti jñānābhiyōgasaṁharṣakarī| vaiśāradyamiti paravacanābhibhavapāṇḍityam; ētacca sabhāyāmabhyāsādbhavati| bhūyō'dhyavasāyamiti dr̥ḍhaniścayam| atha kathaṁ śrutatvamapi kasyacidguhyasyārthasya syāttadāha- jalpan piṇḍēnēti|- piṇḍēnēti sārōddhārēṇa| nanu guhyaścēt sāratastat kathamayaṁ vijigīṣustamāhētyāha- saṁharṣāditi| spardhayā tu guhyō'pyarthō vijayārthamabhidhīyata iti bhāvaḥ| sandhāyasambhāṣā nayē ‘saṁvāda’ ityucyatē| vigr̥hyasambhāṣā tu jalpavitaṇḍārūpā jñēyā||15-16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
tatra jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannēnākōpanēnānupaskr̥tavidyēnānasūyakēnānunēyēnānunayakōvidēna klēśakṣamēṇa priyasambhāṣaṇēna ca saha sandhāyasambhāṣā vidhīyatē|
tathāvidhēna saha kathayan visrabdhaḥ kathayēt, pr̥cchēdapi ca visrabdhaḥ, pr̥cchatē cāsmai visrabdhāya viśadamarthaṁ brūyāt, na ca nigrahabhayādudvijēta, nigr̥hya cainaṁ na hr̥ṣyēt, na ca parēṣu vikatthēta, na ca mōhādēkāntagrāhī syāt, na cāviditamarthamanuvarṇayēt, samyak cānunayēnānunayēt, tatra cāvahitaḥ syāt|
ityanulōmasambhāṣāvidhiḥ||17||
View original
तत्र ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नेनाकोपनेनानुपस्कृतविद्येनानसूयकेनानुनेयेनानुनयकोविदेन क्लेशक्षमेण प्रियसम्भाषणेन च सह सन्धायसम्भाषा विधीयते|
तथाविधेन सह कथयन् विस्रब्धः कथयेत्, पृच्छेदपि च विस्रब्धः, पृच्छते चास्मै विस्रब्धाय विशदमर्थं ब्रूयात्, न च निग्रहभयादुद्विजेत, निगृह्य चैनं न हृष्येत्, न च परेषु विकत्थेत, न च मोहादेकान्तग्राही स्यात्, न चाविदितमर्थमनुवर्णयेत्, सम्यक् चानुनयेनानुनयेत्, तत्र चावहितः स्यात्|
इत्यनुलोमसम्भाषाविधिः||१७||
tatrētyādinā sandhāyasambhāṣāvidhimāha| visrabdhaḥ kathayēditi jalpavitaṇḍōktanigrahābhītaḥ| kathayēditi brūyāt| nigr̥hya cainaṁ na hr̥ṣyēditi anulōmasambhāṣārūpavādē ca yāni sambhavanti nigrahasthānāni tattvavighātīni hētvābhāsāpasiddhāntanyūnādhikarūpāṇi, tairapi nigr̥hya na hr̥ṣyēt| jalpōktanigrahasthānāni tvatrāgrāhyāṇyēva| aviditamiti prativādinō'viditam| anunayēcca samyaganunayēnēti sambandhaḥ; tēna cātra chalajātiprayōgō na kartavya iti śikṣayati| tatra cāvahitaḥ syāditi samyaganunayē'vadhānaṁ kuryāt||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ata ūrdhvamitarēṇa saha vigr̥hya sambhāṣāyāṁ jalpēcchrēyasā yōgamātmanaḥ paśyan|
prāgēva ca jalpājjalpāntaraṁ parāvarāntaraṁ pariṣadviśēṣāṁśca samyak parīkṣēta|
samyakparīkṣā hi buddhimatāṁ kāryapravr̥ttinivr̥ttikālau śaṁsati, tasmāt parīkṣāmabhipraśaṁsanti kuśalāḥ|
parīkṣamāṇastu khalu parāvarāntaramimān jalpakaguṇāñ śrēyaskarāndōṣavataśca parīkṣēta samyak; tadyathā- śrutaṁ vijñānaṁ dhāraṇaṁ pratibhānaṁ vacanaśaktiriti, ētān guṇān śrēyaskarānāhuḥ; imān punardōṣavataḥ, tadyathā- kōpanatvamavaiśāradyaṁ bhīrutvamadhāraṇatvamanavahitatvamiti|
ētān guṇān gurulāghavataḥ parasya caivātmanaśca tulayēt||18||
View original
अत ऊर्ध्वमितरेण सह विगृह्य सम्भाषायां जल्पेच्छ्रेयसा योगमात्मनः पश्यन्|
प्रागेव च जल्पाज्जल्पान्तरं परावरान्तरं परिषद्विशेषांश्च सम्यक् परीक्षेत|
सम्यक्परीक्षा हि बुद्धिमतां कार्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकालौ शंसति, तस्मात् परीक्षामभिप्रशंसन्ति कुशलाः|
परीक्षमाणस्तु खलु परावरान्तरमिमान् जल्पकगुणाञ् श्रेयस्करान्दोषवतश्च परीक्षेत सम्यक्; तद्यथा- श्रुतं विज्ञानं धारणं प्रतिभानं वचनशक्तिरिति, एतान् गुणान् श्रेयस्करानाहुः; इमान् पुनर्दोषवतः, तद्यथा- कोपनत्वमवैशारद्यं भीरुत्वमधारणत्वमनवहितत्वमिति|
एतान् गुणान् गुरुलाघवतः परस्य चैवात्मनश्च तुलयेत्||१८||
itarēṇēti aviśiṣṭēna| vādē tu viśiṣṭō gururbrahmacārī vā'dhikr̥taḥ; uktaṁ hi nyāyē- “taṁ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśrēyōrthibhiranasūyubhirabhyupēyāt” (nyā. da. 4/2/40) iti| sambhāṣāyāmiti pravr̥ttakathōpalakṣaṇaṁ, tēna jalpē vitaṇḍāyāṁ cēti jñēyam| parāvarāntaramiti prativādina ātmanaśca pratibhādiviśēṣamityarthaḥ| jalpāntaramiti sāmayikasarvārthādiviśēṣitaṁ jalpakaviśēṣamityarthaḥ||18||
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
tatra trividhaḥ paraḥ sampadyatē- pravaraḥ, pratyavaraḥ, samō vā, guṇavinikṣēpataḥ; natvēva kārtsnyēna||19||
pariṣattu khalu dvividhā- jñānavatī, mūḍhapariṣacca|
saiva dvividhā satī trividhā punaranēna kāraṇavibhāgēna- suhr̥tpariṣat, udāsīnapariṣat, pratiniviṣṭapariṣaccēti |
tatra pratiniviṣṭāyāṁ pariṣadi jñānavijñānavacanaprativacanaśaktisampannāyāṁ mūḍhāyāṁ vā na kathaṁ cit kēnacit saha jalpō vidhīyatē; mūḍhāyāṁ tu suhr̥tpariṣadyudāsīnāyāṁ vā jñānavijñānavacanaprativacanaśaktīrantarēṇāpyadīptayaśasā mahājanavidviṣṭēnāpi saha jalpō vidhīyatē|
tadvidhēna ca saha kathayatā āviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ kathayitavyam, atihr̥ṣṭaṁ muhurmuhurupahasatā paraṁ nirūpayatā ca parṣadamākārairbruvataścāsya vākyāvakāśō na dēyaḥ; kaṣṭaśabdaṁ ca bruvatā vaktavyō nōcyatē, athavā punarhīnā tē pratijñā, iti|
punaścāhū(hva)yamānaḥ prativaktavyaḥ- parisaṁvatsarō bhavān śikṣasva tāvat; na tvayā gururupāsitō nūnam, athavā paryāptamētāvattē; sakr̥dapi hi parikṣēpikaṁ nihataṁ nihatamāhuriti nāsya yōgaḥ kartavyaḥ kathañcit|
apyēvaṁ śrēyasā saha vigr̥hya vaktavyamityāhurēkē; natvēvaṁ jyāyasā saha vigrahaṁ praśaṁsanti kuśalāḥ||20||
View original
तत्र त्रिविधः परः सम्पद्यते- प्रवरः, प्रत्यवरः, समो वा, गुणविनिक्षेपतः; नत्वेव कार्त्स्न्येन||१९||
परिषत्तु खलु द्विविधा- ज्ञानवती, मूढपरिषच्च|
सैव द्विविधा सती त्रिविधा पुनरनेन कारणविभागेन- सुहृत्परिषत्, उदासीनपरिषत्, प्रतिनिविष्टपरिषच्चेति |
तत्र प्रतिनिविष्टायां परिषदि ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां मूढायां वा न कथं चित् केनचित् सह जल्पो विधीयते; मूढायां तु सुहृत्परिषद्युदासीनायां वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनशक्तीरन्तरेणाप्यदीप्तयशसा महाजनविद्विष्टेनापि सह जल्पो विधीयते|
तद्विधेन च सह कथयता आविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः कथयितव्यम्, अतिहृष्टं मुहुर्मुहुरुपहसता परं निरूपयता च पर्षदमाकारैर्ब्रुवतश्चास्य वाक्यावकाशो न देयः; कष्टशब्दं च ब्रुवता वक्तव्यो नोच्यते, अथवा पुनर्हीना ते प्रतिज्ञा, इति|
पुनश्चाहू(ह्व)यमानः प्रतिवक्तव्यः- परिसंवत्सरो भवान् शिक्षस्व तावत्; न त्वया गुरुरुपासितो नूनम्, अथवा पर्याप्तमेतावत्ते; सकृदपि हि परिक्षेपिकं निहतं निहतमाहुरिति नास्य योगः कर्तव्यः कथञ्चित्|
अप्येवं श्रेयसा सह विगृह्य वक्तव्यमित्याहुरेके; नत्वेवं ज्यायसा सह विग्रहं प्रशंसन्ति कुशलाः||२०||
guṇavinikṣēpata iti guṇaparimāṇādutkr̥ṣṭaguṇatvēna pravara ityarthaḥ; pratyavaraḥ hīnaguṇaḥ, samaguṇaḥ samō vādyapēkṣayētyarthaḥ| natvēva kārtsnyēnēti na kulaśīladharmādinā'pi pravarādirihābhiprēta ityarthaḥ| mūḍhapariṣadityatra mūḍhēva mūḍhā kiñcitkr̥tyē, sarvathā mūḍhāyāṁ tu na kaścidbrūtē| na kēnaciditi nādhamēnāpītyarthaḥ| āviddhaṁ vakram| kathayitavyamiti vaktavyam| upahasatā paraṁ prativādinam| tathā pariṣadaṁ nirūpayatā ākārairiti sambandhaḥ| kaṣṭaśabdamiti nātiprasiddhārtham| nōcyata iti tvayā nōcyata iti vaktavyaṁ; kaṣṭaśabdasya hyarthaṁ mūḍhā pariṣanna jānātyēva, tataśca kaṣṭaśabdasyānarthakatāyāḥ pariṣadaṁ prāpya sukhasādhyatvamiti bhāvaḥ | tathā kaṣṭaśabdaṁ vadaṁstvēvaṁ vācyaṁ- hīnā tē pratijñēti| parisaṁvatsarō'dhyayanaṁ gurumupāsthāya punaradhīṣva| paryāptamētāvatta iti ‘pakṣāvasādāya’ iti śēṣaḥ| parikṣēpikamiti pratikṣēpikaśabdam| nāsya yōgaḥ kartavya iti na sakr̥tparābhūtasya pakṣasya punaḥ pratikṣēpakahētunā yōgaḥ kartavya ityarthaḥ| kathañcidityādinā śrēyasā samaṁ vigr̥hyasambhāṣāyāmēkīyamatamāha; natvēvētyādinā ātmamatamāha||19-20||
Adhikarana 15 (21-24) · Śloka 24
pratyavarēṇa tu saha samānābhimatēna vā vigr̥hya jalpatā suhr̥tpariṣadi kathayitavyam, athavā'pyudāsīnapariṣadyavadhānaśravaṇajñānavijñānōpadhāraṇavacanaprativacanaśaktisampannāyāṁ kathayatā cāvahitēna parasya sādguṇyadōṣabalamavēkṣitavyaṁ, samavēkṣya ca yatrainaṁ śrēṣṭhaṁ manyēta nāsya tatra jalpaṁ yōjayēdanāviṣkr̥tamayōgaṁ kurvan; yatra tvēnamavaraṁ manyēta tatraivainamāśu nigr̥hṇīyāt|
tatra khalvimē pratyavarāṇāmāśu nigrahē bhavantyupāyāḥ; tadyathā- śrutahīnaṁ mahatā sūtrapāṭhēnābhibhavēt, vijñānahīnaṁ punaḥ kaṣṭaśabdēna vākyēna, vākyadhāraṇāhīnamāviddhadīrghasūtrasaṅkulairvākyadaṇḍakaiḥ, pratibhāhīnaṁ punarvacanēnaikavidhēnānēkārthavācinā , vacanaśaktihīnamardhōktasya vākyasyākṣēpēṇa , aviśāradamapatrapaṇēna, kōpanamāyāsanēna, bhīruṁ vitrāsanēna, anavahitaṁ niyamanēnēti|
ēvamētairupāyaiḥ paramavaramabhibhavēcchīghram||21||
tatra ślōkau- vigr̥hya kathayēdyuktyā yuktaṁ ca na nivārayēt|
vigr̥hyabhāṣā tīvraṁ hi kēṣāñciddrōhamāvahēt||22||
nākāryamasti kruddhasya nāvācyamapi vidyatē|
kuśalā nābhinandanti kalahaṁ samitau satām||23||
ēvaṁ pravr̥ttē vādē kuryāt||24||
View original
प्रत्यवरेण तु सह समानाभिमतेन वा विगृह्य जल्पता सुहृत्परिषदि कथयितव्यम्, अथवाऽप्युदासीनपरिषद्यवधानश्रवणज्ञानविज्ञानोपधारणवचनप्रतिवचनशक्तिसम्पन्नायां कथयता चावहितेन परस्य साद्गुण्यदोषबलमवेक्षितव्यं, समवेक्ष्य च यत्रैनं श्रेष्ठं मन्येत नास्य तत्र जल्पं योजयेदनाविष्कृतमयोगं कुर्वन्; यत्र त्वेनमवरं मन्येत तत्रैवैनमाशु निगृह्णीयात्|
तत्र खल्विमे प्रत्यवराणामाशु निग्रहे भवन्त्युपायाः; तद्यथा- श्रुतहीनं महता सूत्रपाठेनाभिभवेत्, विज्ञानहीनं पुनः कष्टशब्देन वाक्येन, वाक्यधारणाहीनमाविद्धदीर्घसूत्रसङ्कुलैर्वाक्यदण्डकैः, प्रतिभाहीनं पुनर्वचनेनैकविधेनानेकार्थवाचिना , वचनशक्तिहीनमर्धोक्तस्य वाक्यस्याक्षेपेण , अविशारदमपत्रपणेन, कोपनमायासनेन, भीरुं वित्रासनेन, अनवहितं नियमनेनेति|
एवमेतैरुपायैः परमवरमभिभवेच्छीघ्रम्||२१||
तत्र श्लोकौ- विगृह्य कथयेद्युक्त्या युक्तं च न निवारयेत्|
विगृह्यभाषा तीव्रं हि केषाञ्चिद्द्रोहमावहेत्||२२||
नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यमपि विद्यते|
कुशला नाभिनन्दन्ति कलहं समितौ सताम्||२३||
एवं प्रवृत्ते वादे कुर्यात्||२४||
sādguṇyasya vidyamānaguṇatāyāstathā dōṣasya balaṁ sādguṇyadōṣabalam| śrēṣṭhaṁ manyētēti yatra vādaviṣayē prativādinamadhikaṁ paśyēdityarthaḥ| tatra parasya puraḥsaravādaviṣayē tathā vādō nivartanīyaḥ, yathā āviṣkr̥taḥ prakaṭīkr̥taḥ sabhāyāṁ nāyōgaḥ syāt; anabhīṣṭaviṣayē tathā vādanivr̥ttiḥ kartavyā yathā kō'pi na jānātyēvaṁ tatra vaktumakṣama ityarthaḥ| tatraivēti tatraiva hīnapakṣē pravr̥ttaṁ nigr̥hṇīyāditi yōjanā| mahatā sūtrapāṭhēnēti śrutahīnō hyaparicayāddīrghasūtrapāṭhaṁ kartumakṣamaḥ | vijñānahīnamiti ajñātārtham| nānārthavācinēti anēkārthavācinā, ēkavidhēnēti ēkavidhēna śabdēna; pratibhāhīnō hyanēkārthaṁ nāvadhārayati yat kēnābhiprāyēṇāyaṁ prayuktō'nēna śabda iti| vacanaśaktihīnō'rdhōktavākyākṣēpānna punarvaktaṁ kṣamō bhavatīti dr̥ṣṭam| aviśāradamiti adr̥ṣṭasabham; adr̥ṣṭasabhō hyapatrapaṇēnātīva lajjitaḥ sanna kiñcit pratipadyatē| ēvamiti ‘tadyathā śrutahīnam’ ityādigranthōktam| pravr̥ttē vādē kuryāditi cchēdaḥ||21-24||
Adhikarana 16 (25) · Śloka 25
prāgēva tāvadidaṁ kartuṁ yatēta- sandhāya parṣadā'yanabhūtamātmanaḥ prakaraṇamādēśayitavyaṁ, yadvā parasya bhr̥śadurgaṁ syāt, pakṣamathavā parasya bhr̥śaṁ vimukhamānayēt; pariṣadi cōpasaṁhitāyāmaśakyamasmābhirvaktum, ēṣaiva tē pariṣadyathēṣṭaṁ yathāyōgaṁ yathābhiprāyaṁ vādaṁ vādamaryādāṁ ca sthāpayiṣyatītyuktvā tūṣṇīmāsīta||25||
View original
प्रागेव तावदिदं कर्तुं यतेत- सन्धाय पर्षदाऽयनभूतमात्मनः प्रकरणमादेशयितव्यं, यद्वा परस्य भृशदुर्गं स्यात्, पक्षमथवा परस्य भृशं विमुखमानयेत्; परिषदि चोपसंहितायामशक्यमस्माभिर्वक्तुम्, एषैव ते परिषद्यथेष्टं यथायोगं यथाभिप्रायं वादं वादमर्यादां च स्थापयिष्यतीत्युक्त्वा तूष्णीमासीत||२५||
tathā'pravr̥ttē vādē kiṁ kuryādityāha- prāgēvētyādi| ayanabhūtamiti abhyāsānmārgībhūtamiva abhyastamityarthaḥ| parasya bhr̥śadurgamiti prativādinō'viditatvēna durgamiva durgaṁ; tat pūrvaṁ sandhitayā pariṣadā''dēśayēt| pakṣāntaramāha- pakṣamathavētyādi| parasya prativādinaḥ pakṣaṁ bhr̥śamatyarthaṁ sabhāyāṁ yathā vimukhaṁ bhavati, tathā vādaṁ pravartayēt; ētēna nāsti paralōkō nāsti karmaphalamityādi yadi parasya pakṣō bhavati, tadaitasya pakṣasya svābhāvikadviṣṭatvēna yatkiñcit svapakṣasādhanamucyatē, tadēva pariṣadapi gr̥hṇātītyuktaṁ bhavati| upasaṁhitāyāmiti sandhinā yuktāyāṁ tūṣṇīmāsītēti yōjanā| upasaṁhitā hi pariṣat parōkṣōṇābhimatatvēnōpadarśitamēva sarvaṁ kariṣyati, tadalamihātyarthavacanēna māhātmyakhaṇḍakēnēti bhāvaḥ||25||
Adhikarana 17 (26) · Śloka 26
tatrēdaṁ vādamaryādālakṣaṇaṁ bhavati- idaṁ vācyam, idamavācyam, ēvaṁ parājitō bhavatīti||26||
View original
तत्रेदं वादमर्यादालक्षणं भवति- इदं वाच्यम्, इदमवाच्यम्, एवं पराजितो भवतीति||२६||
vādamaryādālakṣaṇamāha- tatrēdamityādi| vādaśabdēna cēha vigr̥hya pakṣapratipakṣavacanamātramucyatē; sandhāyasambhāṣayā tu tattvabubhutsōrvāda uktaḥ||26||
Adhikarana 18 (27) · Śloka 27
imāni tu khalu padāni bhiṣagvādamārgajñānārthamadhigamyāni bhavanti; tadyathā- vādaḥ, dravyaṁ, guṇāḥ, karma, sāmānyaṁ, viśēṣaḥ, samavāyaḥ, pratijñā, sthāpanā, pratiṣṭhāpanā, hētuḥ, dr̥ṣṭāntaḥ, upanayaḥ, nigamanam, uttaraṁ, siddhāntaḥ, śabdaḥ, pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyaṁ, saṁśayaḥ, prayōjanaṁ, savyabhicāraṁ, jijñāsā, vyavasāyaḥ, arthaprāptiḥ, sambhavaḥ, anuyōjyam, ananuyōjyam, anuyōgaḥ, pratyanuyōgaḥ, vākyadōṣaḥ, vākyapraśaṁsā, chalam, ahētuḥ, atītakālam, upālambhaḥ, parihāraḥ, pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, hētvantaram, arthāntaraṁ, nigrahasthānamiti||27||
View original
इमानि तु खलु पदानि भिषग्वादमार्गज्ञानार्थमधिगम्यानि भवन्ति; तद्यथा- वादः, द्रव्यं, गुणाः, कर्म, सामान्यं, विशेषः, समवायः, प्रतिज्ञा, स्थापना, प्रतिष्ठापना, हेतुः, दृष्टान्तः, उपनयः, निगमनम्, उत्तरं, सिद्धान्तः, शब्दः, प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यं, संशयः, प्रयोजनं, सव्यभिचारं, जिज्ञासा, व्यवसायः, अर्थप्राप्तिः, सम्भवः, अनुयोज्यम्, अननुयोज्यम्, अनुयोगः, प्रत्यनुयोगः, वाक्यदोषः, वाक्यप्रशंसा, छलम्, अहेतुः, अतीतकालम्, उपालम्भः, परिहारः, प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं, निग्रहस्थानमिति||२७||
samprati vādamārgajñānārthaṁ vādābhijñēyāni dravyaguṇādīnyupadarśayannāha- imānītyādi| bhiṣajāṁ vādamārgō bhiṣagvādamārgaḥ| vādādayaḥ svayamēvācāryēṇāgrē vivriyanta iti nēha sañjñākathanē vivriyantē||27||
Adhikarana 19 (28) · Śloka 28
tatra vādō nāma sa yat parēṇa saha śāstrapūrvakaṁ vigr̥hya kathayati|
sa ca dvividhaḥ saṅgrahēṇa- jalpaḥ, vitaṇḍā ca|
tatra pakṣāśritayōrvacanaṁ jalpaḥ, jalpaviparyayō vitaṇḍā|
yathā- ēkasya pakṣaḥ punarbhavō'stīti, nāstītyaparasya; tau ca svasvapakṣahētubhiḥ svasvapakṣaṁ sthāpayataḥ, parapakṣamudbhāvayataḥ, ēṣa jalpaḥ|
jalpaviparyayō vitaṇḍā|
vitaṇḍā nāma parapakṣē dōṣavacanamātramēva||28||
View original
तत्र वादो नाम स यत् परेण सह शास्त्रपूर्वकं विगृह्य कथयति|
स च द्विविधः सङ्ग्रहेण- जल्पः, वितण्डा च|
तत्र पक्षाश्रितयोर्वचनं जल्पः, जल्पविपर्ययो वितण्डा|
यथा- एकस्य पक्षः पुनर्भवोऽस्तीति, नास्तीत्यपरस्य; तौ च स्वस्वपक्षहेतुभिः स्वस्वपक्षं स्थापयतः, परपक्षमुद्भावयतः, एष जल्पः|
जल्पविपर्ययो वितण्डा|
वितण्डा नाम परपक्षे दोषवचनमात्रमेव||२८||
tatrētyādinā vādalakṣaṇam| iha vādaśabdēna vigr̥hyavādō'bhiprētaḥ, tattvabubhutsuvādastu sandhāyasambhāṣayaivōktaḥ| śāstrapūrvakamityanēnārthādikalahavādaṁ niṣēdhati| tatra vādē vigr̥hyasambhāṣārūpatvādēva chalajātinigrahasthānānaṁ vijigīṣāpravr̥ttānāṁ prayōgō labhyatē| pakṣāśritayōriti pakṣaṁ sādhayatōrityarthaḥ; tēna, vitaṇḍāyāmapyuttaravādinaḥ parapakṣadūṣaṇalakṣaṇaḥ pakṣō'styēva, paraṁ svamataṁ na sādhayatīti bhēdaḥ| yathaikasyētyādi jalpōdāharaṇam| parapakṣē dōṣavacanamātramityanēna na svapakṣasādhanavacanaṁ vaitaṇḍikasyēti darśayati||28||
Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30
dravya-guṇa-karma-sāmānya-viśēṣa-samavāyāḥ svalakṣaṇaiḥ ślōkasthānē pūrvamuktāḥ||29||
atha pratijñā- pratijñā nāma sādhyavacanaṁ; yathā- nityaḥ puruṣa iti||30||
View original
द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवायाः स्वलक्षणैः श्लोकस्थाने पूर्वमुक्ताः||२९||
अथ प्रतिज्ञा- प्रतिज्ञा नाम साध्यवचनं; यथा- नित्यः पुरुष इति||३०||
pūrvamuktā dīrghañjīvitīyē||29-30||
Adhikarana 21 (31) · Śloka 31
atha sthāpanā- sthāpanā nāma tasyā ēva pratijñāyā hētudr̥ṣṭāntōpanayanigamanaiḥ sthāpanā|
pūrvaṁ hi pratijñā, paścāt sthāpanā, kiṁ hyapratijñātaṁ sthāpayiṣyati; yathā- nityaḥ puruṣa iti pratijñā; hētuḥ- akr̥takatvāditi; dr̥ṣṭāntaḥ - yathā''kāśamiti; upanayaḥ- yathā cākr̥takamākāśaṁ, tacca nityaṁ, tathā puruṣa iti; nigamanaṁ- tasmānnitya iti||31||
View original
अथ स्थापना- स्थापना नाम तस्या एव प्रतिज्ञाया हेतुदृष्टान्तोपनयनिगमनैः स्थापना|
पूर्वं हि प्रतिज्ञा, पश्चात् स्थापना, किं ह्यप्रतिज्ञातं स्थापयिष्यति; यथा- नित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा; हेतुः- अकृतकत्वादिति; दृष्टान्तः - यथाऽऽकाशमिति; उपनयः- यथा चाकृतकमाकाशं, तच्च नित्यं, तथा पुरुष इति; निगमनं- तस्मान्नित्य इति||३१||
sthāpayati siddhamarthaṁ paraṁ prati sādhayatīti sthāpanā| sā ca sādhyaṁ paraṁ prati hētvādibhiścaturbhiḥ sādhayati| pratijñā'pi paraṁ prati sthāpanā bhavati, yataḥ pañcāvayavamēvānumānaṁ bhavati, sā tviha sthāpyatvēnaiva labdhēti na sthāpanāyāmihōdāhr̥tā||31||
Adhikarana 22 (32) · Śloka 32
atha pratiṣṭhāpanā- pratiṣṭhāpanā nāma yā tasyā ēva parapratijñāyā viparītārthasthāpanā|
yathā- anityaḥ puruṣa iti pratijñā ; hētuḥ- aindriyakatvāditi; dr̥ṣṭāntaḥ- yathā ghaṭa iti, upanayō- yathā ghaṭa aindriyakaḥ sa cānityaḥ, tathā cāyamiti; nigamanaṁ- tasmādanitya iti||32||
View original
अथ प्रतिष्ठापना- प्रतिष्ठापना नाम या तस्या एव परप्रतिज्ञाया विपरीतार्थस्थापना|
यथा- अनित्यः पुरुष इति प्रतिज्ञा ; हेतुः- ऐन्द्रियकत्वादिति; दृष्टान्तः- यथा घट इति, उपनयो- यथा घट ऐन्द्रियकः स चानित्यः, तथा चायमिति; निगमनं- तस्मादनित्य इति||३२||
pratiṣṭhāpanāpadaṁ prathamaṁ sampratyavasaraprāptā pratiṣṭhāpanēti darśayati; dvitīyaṁ tu pratiṣṭhāpanā nāmēti tasyā ēvētyādinā vakṣyamāṇasya lakṣaṇasyōpadarśanārtham| ēvaṁ ‘sthāpanā nāma’ ityādāvapi punaruktasya prayōjanaṁ vācyam| pratiṣṭhāpanāpadagatasya pratiśabdasyārthaṁ vyākarōti- viparītārthasthāpanēti; pratiśabdō'yaṁ viparītārtha ityarthaḥ| iyaṁ ca pratiṣṭhāpanā ānvīkṣikyāṁ prakaraṇasamākhyaṁ hētudūṣaṇam||32||
Adhikarana 23 (33) · Śloka 33
atha hētuḥ- hēturnāmōpalabdhikāraṇaṁ; tat pratyakṣam, anumānam, aitihyam, aupamyamiti; ēbhirhētubhiryadupalabhyatē tat tattvam||33||
View original
अथ हेतुः- हेतुर्नामोपलब्धिकारणं; तत् प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, ऐतिह्यम्, औपम्यमिति; एभिर्हेतुभिर्यदुपलभ्यते तत् तत्त्वम्||३३||
hētuścāvinābhāvaliṅgavacanaṁ yadyapi, tathā'pīha liṅgapragrāhakāṇi pratyakṣādipramāṇānyēva yathōktahētumūlatvēna hētuśabdēnāhēti bōddhavyam; anyathā punaḥ pratyakṣādyabhidhānaṁ punaruktaṁ syāt| upalabdhikāraṇamiti vyāpakasya sādhyasyōpalabdhikāraṇam| tattattvamiti talliṅgamityarthaḥ||33||
Adhikarana 24 (34) · Śloka 34
atha dr̥ṣṭāntaḥ- dr̥ṣṭāntō nāma yatra mūrkhaviduṣāṁ buddhisāmyaṁ, yō varṇyaṁ varṇayati |
yathā- agniruṣṇaḥ, dravamudakaṁ, sthirā pr̥thivī, ādityaḥ prakāśaka iti; yathā ādityaḥ prakāśakastathā sāṅkhyajñānaṁ prakāśakamiti||34||
View original
अथ दृष्टान्तः- दृष्टान्तो नाम यत्र मूर्खविदुषां बुद्धिसाम्यं, यो वर्ण्यं वर्णयति |
यथा- अग्निरुष्णः, द्रवमुदकं, स्थिरा पृथिवी, आदित्यः प्रकाशक इति; यथा आदित्यः प्रकाशकस्तथा साङ्ख्यज्ञानं प्रकाशकमिति||३४||
mūrkhaviduṣāṁ buddhisāmyamityanēna laukikānāṁ paṇḍitānāṁ ca yō'rthō'vivādasiddhaḥ sa dr̥ṣṭāntō bhavati, na paṇḍitamātrasiddhaḥ| yō'pi lōkaprasiddhō dr̥ṣṭānta ucyatē, sa yāvanna pratipādyapuruṣaṁ prati sādhyatē, na tāvaddr̥ṣṭāntatāmāsādayatīti bhāvaḥ| atha buddhisāmyamātrēṇa sādhyasādharmyabhāvādiṣṭatvād dr̥ṣṭāntō bhavatītyāha- yō varṇyaṁ varṇayati; yaḥ sādhyaṁ sādhayatītyarthaḥ| prasiddhasādhyasādhanasambandhaśca dr̥ṣṭāntaḥ sādhyaṁ sādhayatīti bhāvaḥ| agnyādayaśca lōkaprasiddhatvēnōdāhr̥tāḥ; tēnaitēṣāmapi sādhyasādhanōdāharaṇamādityādivat kvaciddvandvē'yamayamivēti darśayati||34||
Adhikarana 25 (35-36) · Śloka 36
upanayō nigamanaṁ cōktaṁ sthāpanāpratiṣṭhāpanāvyākhyāyām||35||
athōttaram- uttaraṁ nāma sādharmyōpadiṣṭē hētau vaidharmyavacanaṁ, vaidharmyōpadiṣṭē vā hētau sādharmyavacanam|
yathā- ‘hētusadharmāṇō vikārāḥ, śītakasya hi vyādhērhētubhiḥ sādharmyaṁ himaśiśiravātasaṁsparśāḥ’, iti bruvataḥ parō brūyāt- hētuvidharmāṇō vikārāḥ, yathā śarīrāvayavānāṁ dāhauṣṇyakōthaprapacanē hētuvaidharmyaṁ himaśiśiravātasaṁsparśā iti|
ētat saviparyayamuttaram||36||
View original
उपनयो निगमनं चोक्तं स्थापनाप्रतिष्ठापनाव्याख्यायाम्||३५||
अथोत्तरम्- उत्तरं नाम साधर्म्योपदिष्टे हेतौ वैधर्म्यवचनं, वैधर्म्योपदिष्टे वा हेतौ साधर्म्यवचनम्|
यथा- ‘हेतुसधर्माणो विकाराः, शीतकस्य हि व्याधेर्हेतुभिः साधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शाः’, इति ब्रुवतः परो ब्रूयात्- हेतुविधर्माणो विकाराः, यथा शरीरावयवानां दाहौष्ण्यकोथप्रपचने हेतुवैधर्म्यं हिमशिशिरवातसंस्पर्शा इति|
एतत् सविपर्ययमुत्तरम्||३६||
uttaramityādi| uttaraśabdēnēha jātyuttaramuttarābhāsamīpsitaṁ; yatō'sādhakasādharmyamātrapratyavasthānamēvōttaravikaraṇē darśayiṣyati| uktaṁ ca nyāyē- “sādharmyavaidharmyābhyāṁ pratyavasthānaṁ jātiḥ” (nyā. da. 1/2/18) iti| ētacca sādharmyavaidharmyōdāharaṇārtham| tēna nyāyōktā jātyuttarā utkarṣāpakarṣasamādayō'pyanuktā ihaivānubōddhavyāḥ| hētusadharmāṇa iti hētusadr̥śāḥ| śītakaḥ śītaṁ, himaśiśiravātagatāḥ saṁsparśāḥ śītasya hētubhiḥ sādharmyamiti kr̥tvā yōjanā| tēna himādīnāṁ hētūnāṁ yē śītasparśāstē śītakē'pīti sādharmyaṁ hētuvikārayōriti| parō brūyāditi prativādī vadēt| dāhauṣṇyakōthaprapacanē ‘vikārē’ iti śēṣaḥ| hētuvaidharmyaṁ hētuvaisādr̥śyam| himādisaṁsparśāḥ himādijanyasparśāḥ, śarīrāvayavadāhādivikārē uṣṇē visadr̥śā iti vākyārthaḥ| ēvaṁ tāvad vaidharmyōktē hētau viparyayādyadā hētusāmyamuttaraṁ kriyatē, tadā viparyayō bhavati| ēvamēvōdāharaṇadvayaṁ saviparyayaṁ sampūrṇamuttaraṁ bhavatītyarthaḥ||35-36||
Adhikarana 26 (37) · Śloka 37
atha siddhāntaḥ- siddhāntō nāma sa yaḥ parīkṣakairbahuvidhaṁ parīkṣya hētubhiśca sādhayitvā sthāpyatē nirṇayaḥ|
sa caturvidhaḥ- sarvatantrasiddhāntaḥ, pratitantrasiddhāntaḥ, adhikaraṇasiddhāntaḥ, abhyupagamasiddhāntaścēti|
tatra sarvatantrasiddhāntō nāma tasmiṁstasmin sarvasmiṁstantrē tattat prasiddhaṁ; yathā santi nidānāni, santi vyādhayaḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāmiti|
pratitantrasiddhāntō nāma tasmiṁstasminnēkaikasmiṁstantrē tattat prasiddhaṁ; yathā- anyatrāṣṭau rasāḥ ṣaḍatra, pañcēndriyāṇyatra ṣaḍindriyāṇyanyatra tantrē, vātādikr̥tāḥ sarvē vikārā yathā'nyatra, atra vātādikr̥tā bhūtakr̥tāśca prasiddhāḥ|
adhikaraṇasiddhāntō nāma sa yasminnadhikaraṇē prastūyamānē siddhānyanyānyapyadhikaraṇāni bhavanti, yathā- ‘na muktaḥ karmānubandhikaṁ kurutē, nispr̥hatvāt iti prastutē siddhāḥ karmaphala-mōkṣa-puruṣa-prētyabhāvā bhavanti|
abhyupagamasiddhāntō nāma sa yamarthamasiddhamaparīkṣitamanupadiṣṭamahētukaṁ vā vādakālē'bhyupagacchanti bhiṣajaḥ; tadyathā- dravyaṁ pradhānamiti kr̥tvā vakṣyāmaḥ, guṇāḥ pradhānamiti kr̥tvā vakṣyāmaḥ, vīryaṁ pradhānamiti kr̥tvā vakṣyāmaḥ, ityēvamādiḥ|
iti caturvidhaḥ siddhāntaḥ||37||
View original
अथ सिद्धान्तः- सिद्धान्तो नाम स यः परीक्षकैर्बहुविधं परीक्ष्य हेतुभिश्च साधयित्वा स्थाप्यते निर्णयः|
स चतुर्विधः- सर्वतन्त्रसिद्धान्तः, प्रतितन्त्रसिद्धान्तः, अधिकरणसिद्धान्तः, अभ्युपगमसिद्धान्तश्चेति|
तत्र सर्वतन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन् सर्वस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा सन्ति निदानानि, सन्ति व्याधयः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानामिति|
प्रतितन्त्रसिद्धान्तो नाम तस्मिंस्तस्मिन्नेकैकस्मिंस्तन्त्रे तत्तत् प्रसिद्धं; यथा- अन्यत्राष्टौ रसाः षडत्र, पञ्चेन्द्रियाण्यत्र षडिन्द्रियाण्यन्यत्र तन्त्रे, वातादिकृताः सर्वे विकारा यथाऽन्यत्र, अत्र वातादिकृता भूतकृताश्च प्रसिद्धाः|
अधिकरणसिद्धान्तो नाम स यस्मिन्नधिकरणे प्रस्तूयमाने सिद्धान्यन्यान्यप्यधिकरणानि भवन्ति, यथा- ‘न मुक्तः कर्मानुबन्धिकं कुरुते, निस्पृहत्वात् इति प्रस्तुते सिद्धाः कर्मफल-मोक्ष-पुरुष-प्रेत्यभावा भवन्ति|
अभ्युपगमसिद्धान्तो नाम स यमर्थमसिद्धमपरीक्षितमनुपदिष्टमहेतुकं वा वादकालेऽभ्युपगच्छन्ति भिषजः; तद्यथा- द्रव्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, गुणाः प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, वीर्यं प्रधानमिति कृत्वा वक्ष्यामः, इत्येवमादिः|
इति चतुर्विधः सिद्धान्तः||३७||
bahuvidhaṁ parīkṣya hētubhiḥ sādhayitvā sthāpyata ityasya vivaraṇaṁ- nirṇaya iti; nirṇīyata iti nirṇayaḥ| ētacca siddhāntalakṣaṇamabhyupagamasiddhāntē nāsti, tēna tatra buddhivyavasthitatvēna cōktaṁ siddhāntatvaṁ jñēyam| siddhāntaṁ vibhajatē- sa ityādi| pratitantrasiddhāntē ṣaḍrasā aṣṭau rasā iti parasparaviruddhē'pi vādē svayuktivyavasthāpanabalāttu siddhāntatvaṁ jñēyam| yasminnityādau adhikaraṇē iti abhidhēyapradhānatvē | anyānyapīti sākṣādanabhidhīyamānānyapi| anubadhnātīti ānubandhikaṁ janmāntarē'pyanugāmītyarthaḥ| mukta iti pratyāsannamuktiḥ, sarvathāmuktastvaśarīratvāt karma na karōti; kiṁvā ānubandhikaṁ viśēṣēṇa na karōti| siddhā ityādi| yadīha karmaphalaṁ na syāttadā mumukṣuṇā'pi kriyatē karma, phalōdvignō hyayaṁ na tat karma karōti; yadi ca mōkṣō na syāttadā mukta iti vacanaṁ na syāt; tathā yadi ca puruṣō na syāttadā kasya vā bandhaḥ, kasya vā mōkṣaḥ syāt; yadā janmāntaraṁ na syāttadā karmaṇō janmāntarānubandhitvamanupapannaṁ syāditi; na mukta ityādivadatā adhikaraṇabalādēva siddhāḥ siddhāntatvēna karmaphalādayaḥ svīkr̥tā bhavanti| asiddhamityasya vivaraṇam- aparīkṣitamityādi||37||
Adhikarana 27 (38) · Śloka 38
atha śabdaḥ- śabdō nāma varṇasamāmnāyaḥ; sa caturvidhaḥ- dr̥ṣṭārthaśca, adr̥ṣṭārthaśca, satyaśca, anr̥taścēti|
tatra dr̥ṣṭārthō nāma- tribhirhētubhirdōṣāḥ prakupyanti, ṣaḍbhirupakramaiśca praśāmyanti, sati śrōtrādisadbhāvē śabdādigrahaṇamiti|
adr̥ṣṭārthaḥ punaḥ- asti prētyabhāvaḥ, asti mōkṣa iti|
satyō nāma- yathārthabhūtaḥ; santyāyurvēdōpadēśāḥ, santi siddhyupāyāḥ sādhyānāṁ vyādhīnāṁ, santyārambhaphalānīti|
satyaviparyayaścānr̥taḥ||38||
View original
अथ शब्दः- शब्दो नाम वर्णसमाम्नायः; स चतुर्विधः- दृष्टार्थश्च, अदृष्टार्थश्च, सत्यश्च, अनृतश्चेति|
तत्र दृष्टार्थो नाम- त्रिभिर्हेतुभिर्दोषाः प्रकुप्यन्ति, षड्भिरुपक्रमैश्च प्रशाम्यन्ति, सति श्रोत्रादिसद्भावे शब्दादिग्रहणमिति|
अदृष्टार्थः पुनः- अस्ति प्रेत्यभावः, अस्ति मोक्ष इति|
सत्यो नाम- यथार्थभूतः; सन्त्यायुर्वेदोपदेशाः, सन्ति सिद्ध्युपायाः साध्यानां व्याधीनां, सन्त्यारम्भफलानीति|
सत्यविपर्ययश्चानृतः||३८||
śabdaśabdēnēha saṅkētabalādarthaprakāśikā varṇamālōcyatē| āptōpadēśaśabdastu dvividhaḥ- paramāptabrahmādipraṇītaḥ, tathā laukikāptapraṇītaśca; aitihyaśabdēna paramāptapraṇītō'varuddhaḥ, laukikāptapraṇītaśca śabdaikadēśarūpaḥ satyaprakāravihitō jñēyaḥ| varṇasamāmnāya iti varṇamēlaka ityarthaḥ| varṇānāṁ yadyapyatra sahasthāyināṁ mēlakō nāsti, tathā'pyēkasmr̥tisamānarūpitvēna kiṁvā pūrvapūrvānubhavajanitasaṁskārasahitāntyavarṇānubhavārōhēṇa mēlakō jñēyaḥ| dr̥ṣṭārtha iti pramāṇāntarōpalabdhiyōgyārthaḥ| tribhirhētubhiriti prajñāparādhādibhiḥ| ṣaḍupakramā laṅghanādayō laṅghanabr̥ṁhaṇīyōktāḥ| ētēṣāṁ vākyānāmihaiva dr̥śyatē'rtha iti dr̥ṣṭārthatvam| satyaviparyayaḥ- ‘na santyāyurvēdōpadēśāḥ’ ityādirjñēyaḥ||38||
Adhikarana 28 (39) · Śloka 39
atha pratyakṣaṁ- pratyakṣaṁ nāma tadyadātmanā cēndriyaiśca svayamupalabhyatē; tatrātmapratyakṣāḥ sukhaduḥkhēcchādvēṣādayaḥ, śabdādayastvindriyapratyakṣāḥ||39||
View original
अथ प्रत्यक्षं- प्रत्यक्षं नाम तद्यदात्मना चेन्द्रियैश्च स्वयमुपलभ्यते; तत्रात्मप्रत्यक्षाः सुखदुःखेच्छाद्वेषादयः, शब्दादयस्त्विन्द्रियप्रत्यक्षाः||३९||
ātmanēti manasā, tēna mānasapratyakṣaṁ sukhādyamavarudhyatē| indriyaiścētyanēna bāhyaṁ pratyakṣaṁ gr̥hyatē| svayamupalabhyata iti sākṣādupalabhyatē; anēna cēndriyavyāpārē satyapi yadanumānavijñānaṁ tadasākṣātkāritvānna pratyakṣamiti darśayati||39||
Adhikarana 29 (40) · Śloka 40
athānumānam- anumānaṁ nāma tarkō yuktyapēkṣaḥ; yathā- agniṁ jaraṇaśaktyā, balaṁ vyāyāmaśaktyā, śrōtrādīni śabdādigrahaṇēnētyēvamādi||40||
View original
अथानुमानम्- अनुमानं नाम तर्को युक्त्यपेक्षः; यथा- अग्निं जरणशक्त्या, बलं व्यायामशक्त्या, श्रोत्रादीनि शब्दादिग्रहणेनेत्येवमादि||४०||
tarkō yuktyapēkṣa ityanumānalakṣaṇaṁ vividharōgavijñānīya ēva vyākr̥tam| anumānōdāharaṇamāha- agniṁ jaraṇaśaktyētyādinā||40||
Adhikarana 30 (41) · Śloka 41
athaitihyam- aitihyaṁ nāmāptōpadēśō vēdādiḥ||41||
View original
अथैतिह्यम्- ऐतिह्यं नामाप्तोपदेशो वेदादिः||४१||
alaukikāptōpadēśa aitihyapadēnōcyata ityāha- vēdādiriti||41||
Adhikarana 31 (42) · Śloka 42
athaupamyam- aupamyaṁ nāma yadanyēnānyasya sādr̥śyamadhikr̥tya prakāśanaṁ; yathā- daṇḍēna daṇḍakasya, dhanuṣā dhanuḥstambhasya, iṣvāsēnā''rōgyadasyēti||42||
View original
अथौपम्यम्- औपम्यं नाम यदन्येनान्यस्य सादृश्यमधिकृत्य प्रकाशनं; यथा- दण्डेन दण्डकस्य, धनुषा धनुःस्तम्भस्य, इष्वासेनाऽऽरोग्यदस्येति||४२||
yadanyēnētyādau anyēnēti prasiddhēna, anyasyēti aprasiddhasya| sādr̥śyamadhikr̥tyēti sādr̥yaṁ pratipādyaṁ sañjñāsañjñisambandhaṁ prati kāraṇatayā adhikr̥tya; yadā tu bhaṭṭanayēnōpamānaṁ vyākhyēyaṁ tadā sādr̥śyaṁ pratipādyatayā adhikr̥tyēti yōjanīyaṁ, tēṣāṁ sādr̥śyapratipattirupamānārthaḥ| nyāyē ca sañjñāsañjñisambandhapratītirupamānaphalaṁ, tacca prathamavyākhyānādbhavati; uktaṁ hi tatra- “prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam” (nyā. da. 1/1/6) iti| daṇḍēna daṇḍakasyēti daṇḍēna prasiddhēnāprasiddhasya daṇḍakasya sādharmyamāptācchrutavān kumbhakāradaṇḍavadvikāradarśanē satyayamasau daṇḍakasañjñō vikāra iti pratyēti, kiṁvā bhaṭṭanayēna prasiddhaṁ daṇḍagataṁ sādharmyamaprasiddhadaṇḍakākhyavikārasambandhitayā pratyēti; ēvamanyatrāpyudāharaṇē jñēyam| iṣvāsēnēti iṣumōkṣakēṇa, yathā iṣumōkṣakēṇa lakṣyē'nativiprakr̥ṣṭē nāparādhyatē, tathā''rōgyadēna vaidyaina vaidyaguṇairāturaṁ sādhayatā||42||
Adhikarana 32 (43) · Śloka 43
atha saṁśayaḥ- saṁśayō nāma sandēhalakṣaṇānusandigdhēṣvarthēṣvaniścayaḥ ; yathā- dr̥ṣṭā hyāyuṣmallakṣaṇairupētāścānupētāśca tathā sakriyāścākriyāśca puruṣāḥ śīghrabhaṅgāścirajīvinaśca, ētadubhayadr̥ṣṭatvāt saṁśayaḥ- kimasti khalvakālamr̥tyuruta nāstīti||43||
View original
अथ संशयः- संशयो नाम सन्देहलक्षणानुसन्दिग्धेष्वर्थेष्वनिश्चयः ; यथा- दृष्टा ह्यायुष्मल्लक्षणैरुपेताश्चानुपेताश्च तथा सक्रियाश्चाक्रियाश्च पुरुषाः शीघ्रभङ्गाश्चिरजीविनश्च, एतदुभयदृष्टत्वात् संशयः- किमस्ति खल्वकालमृत्युरुत नास्तीति||४३||
sandēhalakṣaṇānusandigdhēṣvarthēṣvityanēna sandēhayōgyaṁ viṣayaṁ darśayati; anēna ca nyāyōkta “samānānēkadharmōpapattēḥ” (nyā. da. 1/1/23) ityādivacanād viṣayaṁ saṁśayasya darśayati| saṁśayalakṣaṇam “aniścayaḥ” iti jñēyam; aniścayaḥ pākṣikaviruddhadharmāvamarśakaraṁ jñānaṁ, yathā- sthāṇurvā puruṣō vēti| dr̥ṣṭā hītyādinā saṁśayōtpattisāmagrīmāha| tatrāyuṣyalakṣaṇōpētānāmakriyāṇāṁ śīghrabhaṅgē tathā sakriyāṇāṁ ca cirajīvanē dr̥ṣṭē akālamr̥tyurastīti buddhiḥ| ētadviparyayē cākālamr̥tyurnāstīti buddhiḥ||43||
Adhikarana 33 (44) · Śloka 44
atha prayōjanaṁ- prayōjanaṁ nāma yadarthamārabhyanta ārambhāḥ; yathā- yadyakālamr̥tyurasti tatō'hamātmānamāyuṣyairupacariṣyāmyanāyuṣyāṇi ca parihariṣyāmi, kathaṁ māmakālamr̥tyuḥ prasahētēti||44||
View original
अथ प्रयोजनं- प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः; यथा- यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽहमात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्याणि च परिहरिष्यामि, कथं मामकालमृत्युः प्रसहेतेति||४४||
yadarthamiti yannimittam| prasahētēti mārayēdityarthaḥ||44||
Adhikarana 34 (45) · Śloka 45
atha savyabhicāraṁ- savyabhicāraṁ nāma yadvyabhicaraṇaṁ; yathā- bhavēdidamauṣadhamasmin vyādhau yaugikamathavā nēti||45||
View original
अथ सव्यभिचारं- सव्यभिचारं नाम यद्व्यभिचरणं; यथा- भवेदिदमौषधमस्मिन् व्याधौ यौगिकमथवा नेति||४५||
savyabhicāramiti anaikāntikamityarthaḥ| athavā nēti na bhavēditi| anaikāntikaṁ cātrauṣadhaṁ yaugikatvāyaugikatvābhyāṁ saṁśayajanakamēva; tēna saṁśayēna samabhēkatā na śaṅkanīyā'naikāntikasya||45||
Adhikarana 35 (46) · Śloka 46
atha jijñāsā- jijñāsā nāma parīkṣā; yathā bhēṣajaparīkṣōttarakālamupadēkṣyatē||46||
View original
अथ जिज्ञासा- जिज्ञासा नाम परीक्षा; यथा भेषजपरीक्षोत्तरकालमुपदेक्ष्यते||४६||
uttarakālamiti ihaiva parīkṣāprakaraṇē; kiṁvā rasāyanē “bhēṣajaṁ dvividhaṁ ca tat” (ci.a.1pā.1) ityādinā||46||
Adhikarana 36 (47-48) · Śloka 48
atha vyavasāyaḥ- vyavasāyō nāma niścayaḥ; yathā- vātika ēvāyaṁ vyādhiḥ, idamēvāsya bhēṣajaṁ cēti||47||
athārthaprāptiḥ- arthaprāptirnāma yatraikēnārthēnōktēnāparasyārthasyānuktasyāpi siddhiḥ; yathā- nāyaṁ santarpaṇasādhyō vyādhirityuktē bhavatyarthaprāptiḥ- apatarpaṇasādhyō'yamiti, nānēna divā bhōktavyamityuktē bhavatyarthaprāptiḥ- niśi bhōktavyamiti||48||
View original
अथ व्यवसायः- व्यवसायो नाम निश्चयः; यथा- वातिक एवायं व्याधिः, इदमेवास्य भेषजं चेति||४७||
अथार्थप्राप्तिः- अर्थप्राप्तिर्नाम यत्रैकेनार्थेनोक्तेनापरस्यार्थस्यानुक्तस्यापि सिद्धिः; यथा- नायं सन्तर्पणसाध्यो व्याधिरित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- अपतर्पणसाध्योऽयमिति, नानेन दिवा भोक्तव्यमित्युक्ते भवत्यर्थप्राप्तिः- निशि भोक्तव्यमिति||४८||
arthaprāptiriti arthāpattirityarthaḥ| iha uktēnēti vacanācchrutārthāpattirēva vivakṣitā, dr̥ṣṭārthāpattirapi tvētatsāmānyatvēnaiva jñēyā| iyaṁ cārthāpattiranyathōpapattyā na pramāṇamiti na pramāṇaprakaraṇē paṭhitā, yā tu dōṣarahitā sā'numānāntargataivēti bhāvaḥ| yō hyapatarpaṇasādhyō'pi na syāttaṁ prati ‘nāyaṁ santarpaṇasādhyaḥ’ itivacanamēvāsamarthaviśēṣaṇatayā na syādityarthāpattirnētyabhiprāyaḥ, ubhayathā'pyasādhyē hi ‘asādhyaḥ’ ityētāvadēva vaktavyaṁ syāt| ēvamanyatrāpyudāharaṇē jñēyam||47-48||
Adhikarana 37 (49) · Śloka 49
atha sambhavaḥ- yō yataḥ sambhavati sa tasya sambhavaḥ; yathā- ṣaḍdhātavō garbhasya, vyādhērahitaṁ, hitamārōgyasyēti||49||
View original
अथ सम्भवः- यो यतः सम्भवति स तस्य सम्भवः; यथा- षड्धातवो गर्भस्य, व्याधेरहितं, हितमारोग्यस्येति||४९||
sambhavati vidyatē asmāditi sambhavaḥ, kāraṇaṁ hi avyaktasvajanmakāryamuktam, yataḥ kāraṇaṁ satkāryavādimatē kāryayuktamēva| tēna ṣaḍdhātau garbhō'styēva, ēvamahitē'pi vyādhirastyēva, sa uttarakālaṁ vyajyatē iti sāṅkhyamatēnōktam| tataśca yadanyatra sambhavōdāharaṇamuktaṁ yathā- ‘sambhavati khāryāṁ drōṇa’ ityādi, tatsamānamētadapyudāharaṇaṁ bhavati||49||
Adhikarana 38 (50) · Śloka 50
athānuyōjyam- anuyōjyaṁ nāma yadvākyaṁ vākyadōṣayuktaṁ tat|
sāmānyatō vyāhr̥tēṣvarthēṣu vā viśēṣagrahaṇārthaṁ yadvākyaṁ tadapyanuyōjyaṁ; yathā- ‘saṁśōdhanasādhyō'yaṁ vyādhiḥ’ ityuktē ‘kiṁ vamanasādhyō'yaṁ, kiṁvā virēcanasādhyaḥ’ ityanuyujyatē||50||
View original
अथानुयोज्यम्- अनुयोज्यं नाम यद्वाक्यं वाक्यदोषयुक्तं तत्|
सामान्यतो व्याहृतेष्वर्थेषु वा विशेषग्रहणार्थं यद्वाक्यं तदप्यनुयोज्यं; यथा- ‘संशोधनसाध्योऽयं व्याधिः’ इत्युक्ते ‘किं वमनसाध्योऽयं, किंवा विरेचनसाध्यः’ इत्यनुयुज्यते||५०||
anuyōjyāntaramāha- sāmānyata ityādi||50||
Adhikarana 39 (51) · Śloka 51
athānanuyōjyam- ananuyōjyaṁ nāmātō viparyayēṇa; yathā- ayamasādhyaḥ||51||
View original
अथाननुयोज्यम्- अननुयोज्यं नामातो विपर्ययेण; यथा- अयमसाध्यः||५१||
ananuyōjyamāha- atō viparyayēṇēti| yathōktānuyōjyadvayōdāharaṇaviparyayēṇa jñēyam||51||
Adhikarana 40 (52-53) · Śloka 53
athānuyōgaḥ- anuyōgō nāma sa yat tadvidyānāṁ tadvidyairēva sārdhaṁ tantrē tantraikadēśē vā praśnaḥpraśnaikadēśō vā jñānavijñānavacanaprativacanaparīkṣārthamādiśyatē|
yathā- ‘nityaḥ puruṣaḥ’ iti pratijñātē yat paraḥ ‘kō hētuḥ’ ityāha, sō'nuyōgaḥ||52||
atha pratyanuyōgaḥ- pratyanuyōgō nāmānuyōgasyānuyōgaḥ; yathā- asyānuyōgasya punaḥ kō hēturiti||53||
View original
अथानुयोगः- अनुयोगो नाम स यत् तद्विद्यानां तद्विद्यैरेव सार्धं तन्त्रे तन्त्रैकदेशे वा प्रश्नःप्रश्नैकदेशो वा ज्ञानविज्ञानवचनप्रतिवचनपरीक्षार्थमादिश्यते|
यथा- ‘नित्यः पुरुषः’ इति प्रतिज्ञाते यत् परः ‘को हेतुः’ इत्याह, सोऽनुयोगः||५२||
अथ प्रत्यनुयोगः- प्रत्यनुयोगो नामानुयोगस्यानुयोगः; यथा- अस्यानुयोगस्य पुनः को हेतुरिति||५३||
anuyōgamāha- athētyādi| praśna itiśabdēna yathōktaśāstrē sampūrṇapraśnō gr̥hyatē, yathā'traiva ‘tatra cēdbhiṣak bhiṣajaṁ pr̥cchēd’ ityādinā yāvaduktaṁ tat sampūrṇaṁ jñēyam; atraiva caikadēśō'pi praśnasya jñēyaḥ||52-53||
Adhikarana 41 (54) · Śloka 54
atha vākyadōṣaḥ- vākyadōṣō nāma yathā khalvasminnarthē nyūnam, adhikam, anarthakam, apārthakaṁ, viruddhaṁ cēti; ētāni hyantarēṇa na prakr̥tō'rthaḥ praṇaśayēt|
tatra nyūnaṁ- pratijñāhētūdāharaṇōpanayanigamanānāmanyatamēnāpi nyūnaṁ nyūnaṁ bhavati; yadvā bahūpadiṣṭahētukamēkēna hētunā sādhyatē tacca nyūnam|
athādhikam- adhikaṁ nāma yannyūnaviparītaṁ, yadvā''yurvēdē bhāṣyamāṇē bārhaspatyamauśanasamanyadvā yatkiñcidapratisambaddhārthamucyatē, yadvā sambaddhārthamapi dvirabhidhīyatē tat punaruktadōṣatvādadhikaṁ; tacca punaruktaṁ dvividham- arthapunaruktaṁ, śabdapunaruktaṁ ca; tatrārthapunaruktaṁ yathā- bhēṣajamauṣadhaṁ sādhanamiti, śabdapunaruktaṁ punarbhēṣajaṁ bhēṣajamiti|
athānarthakam- anarthakaṁ nāma yadvacanamakṣaragrāmamātramēva syāt pañcavargavanna cārthatō gr̥hyatē|
athāpārthakam- apārthakaṁ nāma yadarthavacca parasparēṇāsaṁyujyamānārthakaṁ; yathā- cakra-na(ta)kra-vaṁśa-vajra-niśākarā iti|
atha viruddhaṁ- viruddhaṁ nāma yaddr̥ṣṭāntasiddhāntasamayairviruddhaṁ; tatra pūrvaṁ dr̥ṣṭāntasiddhāntāvuktauḥ samayaḥ punastridhā bhavati; yathā- āyurvaidikasamayaḥ, yājñikasamayaḥ, mōkṣaśāstrikasamayaścēti; tatrāyurvaidikasamayaḥ- catuṣpādaṁ bhēṣajamiti, yājñikasamayaḥ- ālabhyā yajamānaiḥ paśava iti, mōkṣaśāstrikasamayaḥ- sarvabhūtēṣvahiṁsēti; tatra svasamayaviparītamucyamānaṁ viruddhaṁ bhavati|
iti vākyadōṣāḥ||54||
View original
अथ वाक्यदोषः- वाक्यदोषो नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे न्यूनम्, अधिकम्, अनर्थकम्, अपार्थकं, विरुद्धं चेति; एतानि ह्यन्तरेण न प्रकृतोऽर्थः प्रणशयेत्|
तत्र न्यूनं- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामन्यतमेनापि न्यूनं न्यूनं भवति; यद्वा बहूपदिष्टहेतुकमेकेन हेतुना साध्यते तच्च न्यूनम्|
अथाधिकम्- अधिकं नाम यन्न्यूनविपरीतं, यद्वाऽऽयुर्वेदे भाष्यमाणे बार्हस्पत्यमौशनसमन्यद्वा यत्किञ्चिदप्रतिसम्बद्धार्थमुच्यते, यद्वा सम्बद्धार्थमपि द्विरभिधीयते तत् पुनरुक्तदोषत्वादधिकं; तच्च पुनरुक्तं द्विविधम्- अर्थपुनरुक्तं, शब्दपुनरुक्तं च; तत्रार्थपुनरुक्तं यथा- भेषजमौषधं साधनमिति, शब्दपुनरुक्तं पुनर्भेषजं भेषजमिति|
अथानर्थकम्- अनर्थकं नाम यद्वचनमक्षरग्राममात्रमेव स्यात् पञ्चवर्गवन्न चार्थतो गृह्यते|
अथापार्थकम्- अपार्थकं नाम यदर्थवच्च परस्परेणासंयुज्यमानार्थकं; यथा- चक्र-न(त)क्र-वंश-वज्र-निशाकरा इति|
अथ विरुद्धं- विरुद्धं नाम यद्दृष्टान्तसिद्धान्तसमयैर्विरुद्धं; तत्र पूर्वं दृष्टान्तसिद्धान्तावुक्तौः समयः पुनस्त्रिधा भवति; यथा- आयुर्वैदिकसमयः, याज्ञिकसमयः, मोक्षशास्त्रिकसमयश्चेति; तत्रायुर्वैदिकसमयः- चतुष्पादं भेषजमिति, याज्ञिकसमयः- आलभ्या यजमानैः पशव इति, मोक्षशास्त्रिकसमयः- सर्वभूतेष्वहिंसेति; तत्र स्वसमयविपरीतमुच्यमानं विरुद्धं भवति|
इति वाक्यदोषाः||५४||
vākyadōṣānudāharati- athētyādi| asminnartha itivacanēna chalahētvābhāsādipadagr̥hītānapi vākyadōṣatvēna darśayati; chalādayō hi vākyadōṣā ēva, paraṁ pr̥thaggr̥hītatvādiha nōcyantē; tathā śāstrāntarōktāścāsiddhādayō'nayā bhāṣayā sūcyantē vākyadōṣāḥ| yadvētyādau yadā puruṣanityatvē yē hētava uktā ‘anāditvāt, akr̥takatvāt, nirvikāratvāt’ iti, tēṣu yadi sakalahētvabhidhānaṁ pratijñāya ēkaṁ hētuṁ brūtē, tadā pratijñātārthasya nyūnārthatvānnyūnaṁ bhavatīti jñēyaṁ; yadā hēturvaktavyastadā ēka ēva vaktavyō yujyatē, ēkasyāpi hētōḥ sādhyasādhanasamarthatvāt; tēna tatra bahuhētukathanamēvādhikatvāddōṣa ēva bhavatīti jñēyam| prakr̥ta iti sādhyatvēna pratijñātaḥ| bārhaspatyamauśanasaṁ ca nītiśāstram| apratisambaddhārthamityanēna bārhaspatyādyapi yadi dhanaiṣaṇābhidhānaprasaṅgēna prasaṅgāgataṁ bhavati, tadā stōkakramēṇōcyamānamāyurvēdōpakārakatvēna nādhikamiti darśayati| punaraktadōṣāditi dōṣavataḥ punaruktādityarthaḥ| dōṣavattvaṁ ca yathā punaruktasya, tathōktamēva| pañcavargavaditi ka-kha-ga-gha-ṅādivargasamudāyavat, tatra tvabhidhēyō'rthō na pratibhāti| arthavaditi pratyēkaṁ padarūpatayā prasiddhārtham| parasparēṇāyujyamānamiti vākyarūpatayā'rthāpratyāyakaṁ; cakrādayō hi śabdāḥ kriyāṁ vinā na vākyarūpārthābhidhāyakā ityarthaḥ| viruddhē dr̥ṣṭāntaviruddhaṁ yathā- yathā śītaṁ jalaṁ tāpakaṁ tathā jvarō'pīti| siddhāntaviruddhaṁ yathā- vaidyō brūtē- na bhēṣajaṁ rōgaharamiti; āyurvēdē catuṣpādamēva bhēṣajamiti siddhānta ēva, tathā catuṣpādasañjñā samayakr̥tā jñēyā| ēvaṁ yājñikānāmālabhyasañjñā samayakr̥tā| tatra yadi svasamayaviparītamabhidadhāti tadā samayaviruddhaṁ bhavati||54||
Adhikarana 42 (55) · Śloka 55
atha vākyapraśaṁsā- vākyapraśaṁsā nāma yathā khalvasminnarthē tvanyūnam, anadhikam, arthavat, anapārthakam, aviruddham, adhigatapadārthaṁ cēti yattadvākyamananuyōjyamiti praśasyatē||55||
View original
अथ वाक्यप्रशंसा- वाक्यप्रशंसा नाम यथा खल्वस्मिन्नर्थे त्वन्यूनम्, अनधिकम्, अर्थवत्, अनपार्थकम्, अविरुद्धम्, अधिगतपदार्थं चेति यत्तद्वाक्यमननुयोज्यमिति प्रशस्यते||५५||
ananuyōjyamiti nānuyōgārham||55||
Adhikarana 43 (56) · Śloka 56
atha cchalaṁ- chalaṁ nāma pariśaṭhamarthābhāsamanarthakaṁ vāgvastumātramēva|
taddvividhaṁ- vākchalaṁ, sāmānyacchalaṁ ca|
tatra vākchalaṁ nāma yathā- kaścidbrūyāt- navatantrō'yaṁ bhiṣagiti, atha bhiṣag brūyāt- nāhaṁ navatantra ēkatantrō'hamiti; parō brūyāt- nāhaṁ bravīmi nava tantrāṇi tavēti, api tu navābhyastaṁ tē tantramiti; bhiṣak brūyāt- na mayā navābhyastaṁ tantram, anēkadhā'bhyastaṁ mayā tantramiti; ētadvākchalam|
sāmānyacchalaṁ nāma yathā- vyādhipraśamanāyauṣadhamityuktē, parō brūyāt- sat satpraśamanāyēti kiṁ nu bhavānāha; san hi rōgaḥ, sadauṣadhaṁ; yadi ca sat satpraśamanāya bhavati, tatra sat kāsaḥ, sat kṣayaḥ, satsāmānyāt kāsastē kṣayapraśamanāya bhaviṣyatīti|
ētat sāmānyacchalam||56||
View original
अथ च्छलं- छलं नाम परिशठमर्थाभासमनर्थकं वाग्वस्तुमात्रमेव|
तद्द्विविधं- वाक्छलं, सामान्यच्छलं च|
तत्र वाक्छलं नाम यथा- कश्चिद्ब्रूयात्- नवतन्त्रोऽयं भिषगिति, अथ भिषग् ब्रूयात्- नाहं नवतन्त्र एकतन्त्रोऽहमिति; परो ब्रूयात्- नाहं ब्रवीमि नव तन्त्राणि तवेति, अपि तु नवाभ्यस्तं ते तन्त्रमिति; भिषक् ब्रूयात्- न मया नवाभ्यस्तं तन्त्रम्, अनेकधाऽभ्यस्तं मया तन्त्रमिति; एतद्वाक्छलम्|
सामान्यच्छलं नाम यथा- व्याधिप्रशमनायौषधमित्युक्ते, परो ब्रूयात्- सत् सत्प्रशमनायेति किं नु भवानाह; सन् हि रोगः, सदौषधं; यदि च सत् सत्प्रशमनाय भवति, तत्र सत् कासः, सत् क्षयः, सत्सामान्यात् कासस्ते क्षयप्रशमनाय भविष्यतीति|
एतत् सामान्यच्छलम्||५६||
chalamityādi| pariśaṭhamiti vañcanāpravr̥ttam| arthavadivābhāsata ityarthābhāsaḥ| ētadēva vivr̥ṇōti- apārthakamityādi| apagatasamīcīnārthatvēna vāgvastumātramityarthaḥ| chalaṁ hyabhiprētārthādarthāntaraṁ parikalpya paravacanōpaghātāya pratikalpyatē| yaduktaṁ nyāyē “vacanavighātō'rthavikalpōpapattyā cchalam” (nyā. da. 1/2/10) iti| atra vākchalē ēvōpacāracchalaṁ nyāyōktaṁ sambhavati| sāmānyaśabdōktē hyarthē vakturabhiprāyādarthāntarakalpanā vākchalaṁ; tēna ‘mañcāḥ krōśanti’ ityatrāpi mañcaśabdō mukhyaḥ san mañcē vartatē, upacārāttu mañcasthēṣu puruṣēṣu mañcaśabdaprayōgē sati ‘kathamacētanā mañcāḥ krōśanti’?, ityākṣēpō vākchala ēva praviśatīti bhāvaḥ| navatantrō'yamityādi vyaktam| sāmānyacchalalakṣaṇamatrānuktaṁ, tatra nyāyōktalakṣaṇamēva jñēyaṁ; yathā- ‘sambhavatō'rthasyātisāmānyayōgādasambhūtārthakalpanā sāmānyacchalam’ (nyā. da. 1/2/13) iti| sat satpraśamāyēti satā sataḥ praśamaḥ kriyatē iti tava matamiti kr̥tvā cchalavādī pūrvapakṣaṁ karōti, tēnāvivakṣitēna sattvasāmānyēna pratyavasthānāt sāmānyacchalaṁ bhavati||56||
Adhikarana 44 (57) · Śloka 57
athāhētuḥ- ahēturnāmaprakaraṇasamaḥ, saṁśayasamaḥ, varṇyasamaścēti|
tatra prakaraṇasamō nāmāhēturyathā- anyaḥ śarīrādātmā nitya iti; parō brūyāt- yasmādanyaḥ śarīrādātmā, tasmānnityaḥ; śarīraṁ hyanityamatō vidharmiṇā cātmanā bhavitavyamityēṣa cāhētuḥ; nahi ya ēva pakṣaḥ sa ēva hēturiti|
saṁśayasamō nāmāhēturya ēva saṁśayahētuḥ sa ēva saṁśayacchēdahētuḥ; yathā- ayamāyurvēdaikadēśamāha, kinnvayaṁ cikitsakaḥ syānna vēti saṁśayē parō brūyāt- yasmādayamāyurvēdaikadēśamāha tasmāccikitsakō'yamiti, na ca saṁśayacchēdahētuṁ viśēṣayati, ēṣa cāhētuḥ; na hi ya ēva saṁśayahētuḥ, sa ēva saṁśayacchēdahēturbhavati|
varṇyasamō nāmāhētuḥ- yō hēturvarṇyāviśiṣṭaḥ; yathā- kaścidbūyāt- asparśatvādbuddhiranityā śabdavaditi; atra varṇyaḥ śabdō buddhirapi varṇyā, tadubhayavarṇyāviśiṣṭatvādvarṇyasamō'pyahētuḥ||57||
View original
अथाहेतुः- अहेतुर्नामप्रकरणसमः, संशयसमः, वर्ण्यसमश्चेति|
तत्र प्रकरणसमो नामाहेतुर्यथा- अन्यः शरीरादात्मा नित्य इति; परो ब्रूयात्- यस्मादन्यः शरीरादात्मा, तस्मान्नित्यः; शरीरं ह्यनित्यमतो विधर्मिणा चात्मना भवितव्यमित्येष चाहेतुः; नहि य एव पक्षः स एव हेतुरिति|
संशयसमो नामाहेतुर्य एव संशयहेतुः स एव संशयच्छेदहेतुः; यथा- अयमायुर्वेदैकदेशमाह, किन्न्वयं चिकित्सकः स्यान्न वेति संशये परो ब्रूयात्- यस्मादयमायुर्वेदैकदेशमाह तस्माच्चिकित्सकोऽयमिति, न च संशयच्छेदहेतुं विशेषयति, एष चाहेतुः; न हि य एव संशयहेतुः, स एव संशयच्छेदहेतुर्भवति|
वर्ण्यसमो नामाहेतुः- यो हेतुर्वर्ण्याविशिष्टः; यथा- कश्चिद्बूयात्- अस्पर्शत्वाद्बुद्धिरनित्या शब्दवदिति; अत्र वर्ण्यः शब्दो बुद्धिरपि वर्ण्या, तदुभयवर्ण्याविशिष्टत्वाद्वर्ण्यसमोऽप्यहेतुः||५७||
ahētuḥ asādhakahēturityarthaḥ| prakriyatē sādhyatvēnādhikriyata iti vyutpattyā prakaraṇaṁ pakṣaḥ , tēna samaḥ prakaraṇasamaḥ| anyaḥ śarīrādātmā nitya iti pratijñāyāṁ śarīrādanyatvaṁ nityatvaṁ cātmanaḥ sādhyam| atō vidharmiṇēti śarīrādanityādvidharmiṇā nityēnētyarthaḥ| ya ēva pakṣa ityanēnānyatvaṁ ca śarīrādātmanō na siddhamiti darśayati, sati hi nityatvē cētanādhārasya śarīrādanyatvamapi sidhyati; cārvākapakṣē tu śarīramēva cētanamanityaṁ cēti taṁ pratyubhayamapi sādhyaṁ; na ca sādhyaṁ sādhanaṁ bhavati, asiddhatvāditi bhāvaḥ| ayamāyurvēdaikadēśamāhēti āyurvēdaikadēśābhidhānaṁ cikitsakācikitsakagamakatvēna saṁśayahētuḥ, ēkadēśakathanaṁ hi śāstrānabhyāsē'pi kutaścicchravaṇādapi bhavatīti bhāvaḥ| na saṁśayacchēdahētuṁ viśēṣayatīti na saṁśayacchēdahētuṁ viśiṣṭaṁ darśayatītyarthaḥ| ēṣa cāhēturiti yathōktō hēturahētuḥ saṁśayōcchēdē ityarthaḥ| varṇyēna sādhyēna dr̥ṣṭāntō'pyasiddhatvēna sama iti varṇyasamaḥ| varṇyaḥ śabda iti asparśatvayōgādanityatvēna śabdō'pi sādhyaḥ, na ca sādhyō dr̥ṣṭāntō bhavati| ubhayavarṇyāviśiṣṭatvāditi ubhayatra varṇyē dr̥ṣṭāntē ca varṇyasya sādhyasya sādhyatvēnāviśiṣṭatvādityarthaḥ||57||
Adhikarana 45 (58) · Śloka 58
athātītakālam- atītakālaṁ nāma yat pūrvaṁ vācyaṁ tat paścāducyatē, tat kālātītatvādagrāhyaṁ bhavatīti; pūrvaṁ vā nigrahaprāptamanigr̥hya parigr̥hya pakṣāntaritaṁ paścānnigr̥hītē, tattasyātītakālatvānnigrahavacanamasamarthaṁ bhavatīti||58||
View original
अथातीतकालम्- अतीतकालं नाम यत् पूर्वं वाच्यं तत् पश्चादुच्यते, तत् कालातीतत्वादग्राह्यं भवतीति; पूर्वं वा निग्रहप्राप्तमनिगृह्य परिगृह्य पक्षान्तरितं पश्चान्निगृहीते, तत्तस्यातीतकालत्वान्निग्रहवचनमसमर्थं भवतीति||५८||
yat pūrvaṁ vācyaṁ tat paścāducyatē iti yathā nigamanamabhidhāya paścāt pratijñōcyatē| nigrahaprāptamiti nigrahaṇīyaṁ jñātam||58||
Adhikarana 46 (59) · Śloka 59
athōpālambhaḥ- upālambhō nāma hētōrdōṣavacanaṁ; yathā- pūrvamahētavō hētvābhāsā vyākhyātāḥ||59||
View original
अथोपालम्भः- उपालम्भो नाम हेतोर्दोषवचनं; यथा- पूर्वमहेतवो हेत्वाभासा व्याख्याताः||५९||
hētōrdōṣavacanamityanēna kālātyayāpadiṣṭāsiddhayōrdvayōrapīhānuktayōrgrahaṇaṁ kartavyam; udāharaṇārthaṁ tvahētava uktāḥ| hētuvadābhāsanta iti hētvābhāsāḥ||59||
Adhikarana 47 (60-61) · Śloka 61
atha parihāraḥ- parihārō nāma tasyaiva dōṣavacanasya pariharaṇaṁ; yathā- nityamātmani śarīrasthē jīvaliṅgānyupalabhyantē, tasya cāpagamānnōpalabhyantē, tasmādanyaḥ śarīrādātmā nityaścēti||60||
atha pratijñāhāniḥ- pratijñāhānirnāma sā pūrvaparigr̥hītāṁ pratijñāṁ paryanuyuktō yat parityajati, yathā prāk pratijñāṁ kr̥tvā nityaḥ puruṣa iti, paryanuyuktastvāha- anitya iti||61||
View original
अथ परिहारः- परिहारो नाम तस्यैव दोषवचनस्य परिहरणं; यथा- नित्यमात्मनि शरीरस्थे जीवलिङ्गान्युपलभ्यन्ते, तस्य चापगमान्नोपलभ्यन्ते, तस्मादन्यः शरीरादात्मा नित्यश्चेति||६०||
अथ प्रतिज्ञाहानिः- प्रतिज्ञाहानिर्नाम सा पूर्वपरिगृहीतां प्रतिज्ञां पर्यनुयुक्तो यत् परित्यजति, यथा प्राक् प्रतिज्ञां कृत्वा नित्यः पुरुष इति, पर्यनुयुक्तस्त्वाह- अनित्य इति||६१||
yathā nityamātmanītyādinā prakaraṇasamatvēnōktahētau dōṣamuddharati| nityamiti sarvadā| jīvaliṅgāni pratisandhānasmaraṇādīni| tasyāpagamānnōpalabhyanta ityanēna mr̥taśarīrē cētanādyabhāvādanyadēva tatkāraṇamunnīyatē, yadapagamānna cētayatē mr̥taśarīraṁ, tasmādanyatvamātmanaḥ siddhaṁ, tataśca śarīrādanyatvāccharīravidharmitvēna pūrvavyutpāditēna nityatvamapi sidhyatītyāha- nityaścēti||60-61||
Adhikarana 48 (62-64) · Śloka 64
athābhyanujñā- abhyanujñā nāma sā ya iṣṭāniṣṭābhyupagamaḥ||62||
atha hētvantaraṁ- hētvantaraṁ nāma prakr̥tahētau vācyē yadvikr̥tahētumāha||63||
athārthāntaram- arthāntaraṁ nāmaikasmin vaktavyē'paraṁ yadāha|
yathā- jvaralakṣaṇē vācyē pramēhalakṣaṇamāha||64||
View original
अथाभ्यनुज्ञा- अभ्यनुज्ञा नाम सा य इष्टानिष्टाभ्युपगमः||६२||
अथ हेत्वन्तरं- हेत्वन्तरं नाम प्रकृतहेतौ वाच्ये यद्विकृतहेतुमाह||६३||
अथार्थान्तरम्- अर्थान्तरं नामैकस्मिन् वक्तव्येऽपरं यदाह|
यथा- ज्वरलक्षणे वाच्ये प्रमेहलक्षणमाह||६४||
iṣṭāniṣṭābhyupagamō yathā- “bhavān caura” ityuktē svadōṣamaparihr̥tya vacanaṁ- bhavānapi caura iti| ētaddhi vacanaṁ svīyamaniṣṭaṁ cauratvaṁ parasya cēṣṭaṁ cauratvamabhyanujānāti| tadēvaṁ vacanaṁ nyāyē “matānujñā” śabdēnōcyatē||62-64||
Adhikarana 49 (65-66) · Śloka 66
atha nigrahasthānaṁ- nigrahasthānaṁ nāma parājayaprāptiḥ; tacca trirabhihitasya vākyasyāparijñānaṁ pariṣadi vijñānavatyāṁ, yadvā ananuyōjyasyānuyōgō'nuyōjyasya cānanuyōgaḥ|
pratijñāhāniḥ, abhyanujñā, kālātītavacanam, ahētuḥ, nyūnam, adhikaṁ, vyartham, anarthakaṁ, punaruktaṁ, viruddhaṁ, hētvantaram, arthāntaraṁ ca nigrahasthānam||65||
iti vādamārgapadāni yathōddēśamabhinirdiṣṭāni bhavanti||66||
View original
अथ निग्रहस्थानं- निग्रहस्थानं नाम पराजयप्राप्तिः; तच्च त्रिरभिहितस्य वाक्यस्यापरिज्ञानं परिषदि विज्ञानवत्यां, यद्वा अननुयोज्यस्यानुयोगोऽनुयोज्यस्य चाननुयोगः|
प्रतिज्ञाहानिः, अभ्यनुज्ञा, कालातीतवचनम्, अहेतुः, न्यूनम्, अधिकं, व्यर्थम्, अनर्थकं, पुनरुक्तं, विरुद्धं, हेत्वन्तरम्, अर्थान्तरं च निग्रहस्थानम्||६५||
इति वादमार्गपदानि यथोद्देशमभिनिर्दिष्टानि भवन्ति||६६||
nigrahasya parājayasya sthānamiva sthānaṁ kāraṇamiti nigrahasthānam| pariṣadi vijñānavatyāmityanēna yadi pariṣattasya trirabhihitasyārthaṁ vijānāti, prativādī ca na jānāti, tadā tasya nigrahasthānaṁ bhavati| anyānapyuktānēva nigrahasthānatvēnāha - ananuyōjyasyānuyōga ityādi| ētē ca vyākr̥tā ēva| atra cāpratibhādayō'pi nyāyōktā antarbhāvanīyā buddhimadbhiḥ, āyuvēdē tathāvidhōpakārakatvābhāvādētat prapañcaviṣayamapi na prapañcitaṁ; nyāyavidāṁ tvētadanuktamapi sugamamēva , tadavēdināṁ ca manākprapañcōktamapi nālaṁ jñānāyētyalaṁ prapañcēna||65-66||
Adhikarana 50 (67) · Śloka 67
vādastu khalu bhiṣajāṁ pravartamānō pravartētāyurvēda ēva, nānyatra|
atra hi vākyaprativākyavistarāḥ kēvalāścōpapattayaḥ sarvādhikaraṇēṣu|
tāḥ sarvāḥ samavēkṣyāvēkṣya sarvaṁ vākyaṁ brūyāt, nāprakr̥takamaśāstramaparīkṣitamasādhakamākulamavyāpakaṁ vā|
sarvaṁ ca hētumadbrūyāt|
hētumantō hyakaluṣāḥ sarva ēva vādavigrahāścikitsitē kāraṇabhūtāḥ, praśastabuddhivardhakatvāt; sarvārambhasiddhiṁ hyāvahatyanupahatā buddhiḥ||67||
View original
वादस्तु खलु भिषजां प्रवर्तमानो प्रवर्तेतायुर्वेद एव, नान्यत्र|
अत्र हि वाक्यप्रतिवाक्यविस्तराः केवलाश्चोपपत्तयः सर्वाधिकरणेषु|
ताः सर्वाः समवेक्ष्यावेक्ष्य सर्वं वाक्यं ब्रूयात्, नाप्रकृतकमशास्त्रमपरीक्षितमसाधकमाकुलमव्यापकं वा|
सर्वं च हेतुमद्ब्रूयात्|
हेतुमन्तो ह्यकलुषाः सर्व एव वादविग्रहाश्चिकित्सिते कारणभूताः, प्रशस्तबुद्धिवर्धकत्वात्; सर्वारम्भसिद्धिं ह्यावहत्यनुपहता बुद्धिः||६७||
idānīṁ yathōktavāda ēvāyurvēdē āyurvēdādhyāyibhiḥ kartavyaḥ, ēvambhūtasyaiva vādasya vivakṣitatvaṁ samyagjñānajanakatvādityāha- vāda ityādi| atha kimarthaṁ vādaviṣayāḥ santītyāha- atra hītyādi| sarvādhikaraṇēṣu ‘santi’ iti śēṣaḥ| avyāpakaṁ vēti brūyāditi pūrvēṇa sambandhaḥ| vādō vigrahaḥ śarīramiva yēṣāṁ tē vādavigrahā jalpabhēdā vitaṇḍābhēdāśca| praśastabuddhikartr̥tvēna kathaṁ vādaścikitsāyāṁ kāraṇaṁ bhavatītyāha- sarvētyādinā| na kēvalaṁ cikitsāsiddhiṁ karōtyanupahatā buddhiḥ, kintu sarvārambhasiddhiṁ karōtītyarthaḥ||67||
Adhikarana 51 (68) · Śloka 68
imāni khalu tāvadiha kānicit prakaraṇāni bhiṣajāṁ jñānārthamupadēkṣyāmaḥ|
jñānapūrvakaṁ hi karmaṇāṁ samārambhaṁ praśaṁsanti kuśalāḥ|
jñātvā hi kāraṇa-karaṇa-kāryayōni-kārya-kāryaphalānubandha-dēśa-kāla-pravr̥ttyupāyān samyagabhinirvartamānaḥ kāryābhinirvr̥ttāviṣṭaphalānubandhaṁ kāryamabhinirvartayatyanatimahatā yatnēna kartā||68||
View original
इमानि खलु तावदिह कानिचित् प्रकरणानि भिषजां ज्ञानार्थमुपदेक्ष्यामः|
ज्ञानपूर्वकं हि कर्मणां समारम्भं प्रशंसन्ति कुशलाः|
ज्ञात्वा हि कारण-करण-कार्ययोनि-कार्य-कार्यफलानुबन्ध-देश-काल-प्रवृत्त्युपायान् सम्यगभिनिर्वर्तमानः कार्याभिनिर्वृत्ताविष्टफलानुबन्धं कार्यमभिनिर्वर्तयत्यनतिमहता यत्नेन कर्ता||६८||
samprati buddhērvardhanakāraṇatadvidyasambhāṣāvidhyabhidhānaprasaṅgēṇāyurvēdōpayuktakāraṇādyabhidhāyakānyapi prakaraṇāni buddhivardhanānyabhidhātuṁ pratijānītē- imānītyādi| jñānapūrvakamiti kartavyakāryānuguṇapadārthajñānapūrvakamityarthaḥ| yāni jñātvā kriyamāṇaṁ kāryaṁ sādhu bhavati tānyāha- jñātvā hītyādi| abhinirvartamāna iti ābhimukhyēna vartamānaḥ| iṣṭaṁ tādātvikaṁ phalamanubandhaścāyatīyaphalaṁ yasya tadiṣṭaphalānubandham||68||
Adhikarana 52 (69) · Śloka 69
tatra kāraṇaṁ nāma tad yat karōti, sa ēva hētuḥ, sa kartā||69||
View original
तत्र कारणं नाम तद् यत् करोति, स एव हेतुः, स कर्ता||६९||
uktāni kāraṇādīni vyākarōti- tatrētyādinā| yaditi kāraṇapratyavamarśānnapuṁsakam| karōtīti svātantryēṇa karōti| tēnēha kāraṇaśabdēna svatantrakāraṇaṁ kartr̥lakṣaṇamucyatē||69||
Adhikarana 53 (70) · Śloka 70
karaṇaṁ punastad yadupakaraṇāyōpakalpatē kartuḥ kāryābhinirvr̥ttau prayatamānasya||70||
View original
करणं पुनस्तद् यदुपकरणायोपकल्पते कर्तुः कार्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य||७०||
karaṇaṁ vivr̥ṇōti- karaṇaṁ punarityādi| upakaraṇāyēti kartuḥ sampādyē kāryē sannihitaṁ sahakāritayā vyāpriyatē| kāryābhinirvr̥ttāviti kāryābhinirvr̥ttimuddiśya| yatamānasyēti yatnaṁ kurvataḥ| ētēna yaḥ kāryē kāraṇāntaraprērakaḥ, sa cātra kartā kāraṇaśabdēnōcyatē; yattu kartradhīnavyāpārē sādhakatamaṁ, tat karaṇam| kartr̥tvaṁ ca tasyaiva mukhyaṁ yō hi buddhiprayatnayuktatvāditarakāraṇaprērakō bhavati, acētanē tu kartr̥tvavyapadēśaḥ svātantryavivakṣayā bhāktaḥ||70||
Adhikarana 54 (71) · Śloka 71
kāryayōnistu sā yā vikriyamāṇā kāryatvamāpadyatē||71||
View original
कार्ययोनिस्तु सा या विक्रियमाणा कार्यत्वमापद्यते||७१||
kāryasya yōniḥ samavāyikāraṇaṁ kāryayōniḥ| yētyādi yā yōniḥ kāraṇarūpā vikriyamāṇā rūpāntaramāpadyamānā kāryatvamāpadyatē kāryarūpā bhavatītyarthaḥ| tatra ghaṭasya mr̥ttikā kāryayōniḥ; mr̥dēva hyavasthāntaraprāptyā ghaṭō bhavati||71||
Adhikarana 55 (72) · Śloka 72
kāryaṁ tu tadyasyābhinirvr̥ttimabhisandhāya kartā pravartatē||72||
View original
कार्यं तु तद्यस्याभिनिर्वृत्तिमभिसन्धाय कर्ता प्रवर्तते||७२||
abhinirvr̥ttimabhisandhāyēti kartavyatābuddhiṁ sthirīkr̥tya||72||
Adhikarana 56 (73) · Śloka 73
kāryaphalaṁ punastad yatprayōjanā kāryābhinirvr̥ttiriṣyatē||73||
View original
कार्यफलं पुनस्तद् यत्प्रयोजना कार्याभिनिर्वृत्तिरिष्यते||७३||
kāryaphalaśabdēnēha tādātvikaṁ kāryaphalaṁ jñēyaṁ, yathā- kumbhakārasya ghaṭakaraṇē tanmūlyaprāptiḥ; anubandhastvāyatīyaṁ phalaṁ, yathā- ghaṭamūlyaviniyōgaḥ kuṭumbapōṣaṇādau||73||
Adhikarana 57 (74) · Śloka 74
anubandhaḥ khalu sa yaḥ kartāramavaśyamanubadhnāti kāryāduttarakālaṁ kāryanimittaḥ śubhō vā'pyaśubhō bhāvaḥ||74||
View original
अनुबन्धः खलु स यः कर्तारमवश्यमनुबध्नाति कार्यादुत्तरकालं कार्यनिमित्तः शुभो वाऽप्यशुभो भावः||७४||
anubadhnātīti uttarakālaṁ kartāramupatiṣṭhatē| śubhō vā'pyaśubhō vēti śubhasya kāryasya śubhaḥ, aśubhasya cāśubhaḥ||74||
Adhikarana 58 (75) · Śloka 75
dēśastvadhiṣṭhānam||75||
View original
देशस्त्वधिष्ठानम्||७५||
dēśastvadhiṣṭhānamiti kāryānuguṇō'nanuguṇō vā ādhārarūpō dēśaḥ||75||
Adhikarana 59 (76) · Śloka 76
kālaḥ punaḥ pariṇāmaḥ||76||
View original
कालः पुनः परिणामः||७६||
pariṇāma iti pariṇāmī r̥tvayanādirūpaḥ kālaḥ| tēna nityagaṁ kālaṁ nirasyati, tasya sarvasādhāraṇatvēna kāryaṁ pratyanapēkṣaṇīyatvāt||76||
Adhikarana 60 (77) · Śloka 77
pravr̥ttistu khalu cēṣṭā kāryārthā; saiva kriyā, karma, yatnaḥ, kāryasamārambhaśca||77||
View original
प्रवृत्तिस्तु खलु चेष्टा कार्यार्था; सैव क्रिया, कर्म, यत्नः, कार्यसमारम्भश्च||७७||
pravr̥ttēścēṣṭādiśabdāḥ paryāyā ēva lakṣaṇam||77||
Adhikarana 61 (78) · Śloka 78
upāyaḥ punastrayāṇāṁ kāraṇādīnāṁ sauṣṭhavamabhividhānaṁ ca samyak kāryakāryaphalānubandhavarjyānāṁ, kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāyaḥ ; kr̥tē nōpāyārthō'sti, na ca vidyatē tadātvē, kr̥tāccōttarakālaṁ phalaṁ, phalāccānubandha iti||78||
View original
उपायः पुनस्त्रयाणां कारणादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक् कार्यकार्यफलानुबन्धवर्ज्यानां, कार्याणामभिनिर्वर्तक इत्यतस्तूपायः ; कृते नोपायार्थोऽस्ति, न च विद्यते तदात्वे, कृताच्चोत्तरकालं फलं, फलाच्चानुबन्ध इति||७८||
upāyamāha- upāyaḥ punarityādi| sauṣṭhavamiti suṣṭhutvaṁ kartrādīnāṁ kāryānuguṇayōgitvamityarthaḥ| abhividhānaṁ ca samyagiti kāraṇādīnāṁ kāryānuguṇyēnāvasthānaṁ, yathā- bhēṣajasya śirōvirēcanakārakasya tāpanapicudānamityādi; yathā vā paṭakāraṇānāṁ tantvādīnāṁ paṭavāpanayōgyatayā'vasthānam| ētaccōpāyarūpaṁ sauṣṭhavamabhividhānaṁ ca kāryāditrikarahitānāṁ kāraṇādīnāṁ jñēyamityāha- kāryētyādi| upāyasya svarūpāntaramāha - kāryāṇāmabhinirvartaka ityatastūpāya iti| asatyupāyē kāraṇādīni kāryaṁ na kurvantītyarthaḥ| atha kathaṁ kāryādiṣūpāyatvaṁ na sambhavatītyāha- kr̥ta ityādi| upāyō hi kāryakārakaḥ, tatra kr̥tē utpannē kāryē nōpāyārthō'sti, na hi kr̥taṁ punaḥ kriyatē; tēna kāryagatamapyupāyatvaṁ na punaḥ kāryōtpādē svīkurmaḥ| athānutpannē kāryē upāyarūpatā bhaviṣyatītyāha- na ca vidyatē tadātvē; ‘kāryam’ iti śēṣaḥ; tadātvē kāryōtpattēḥ pūrvaṁ kāryamēva nāsti, tēna tadātvē'pyupāyatvaṁ kāryasya nāstīti| yadā ca kārya ēvōpāyatvamupāyōttarakālīnatvēna nāsti tadā kāryōttarakālajayōḥ phalānubandhayōrapi upāyārthō nāstītyāha- kr̥tāccōttarakālamityādi||78||
Adhikarana 62 (79) · Śloka 79
ētaddaśavidhamagrē parīkṣyaṁ, tatō'nantaraṁ kāryārthā pravr̥ttiriṣṭā|
tasmādbhiṣak kāryaṁ cikīrṣuḥ prāk kāryasamārambhāt parīkṣayā kēvalaṁ parīkṣyaṁ parīkṣya karma samārabhēta kartum||79||
View original
एतद्दशविधमग्रे परीक्ष्यं, ततोऽनन्तरं कार्यार्था प्रवृत्तिरिष्टा|
तस्माद्भिषक् कार्यं चिकीर्षुः प्राक् कार्यसमारम्भात् परीक्षया केवलं परीक्ष्यं परीक्ष्य कर्म समारभेत कर्तुम्||७९||
upasaṁharati- ētadityādi||79||
Adhikarana 63 (80) · Śloka 80
tatra cēdbhiṣagabhiṣagvā bhiṣajaṁ kaścidēvaṁ khalu pr̥cchēd- vamanavirēcanāsthāpanānuvāsanaśirōvirēcanāni prayōktukāmēna bhiṣajā katividhayā parīkṣayā katividhamēva parīkṣyaṁ, kaścātra parīkṣyaviśēṣaḥ, kathaṁ ca parīkṣitavyaḥ, kimprayōjanā ca parīkṣā, kva ca vamanādīnāṁ pravr̥ttiḥ, kva ca nivr̥ttiḥ, pravr̥ttinivr̥ttilakṣaṇasaṁyōgē ca kiṁ naiṣṭhikaṁ, kāni ca vamanādīnāṁ bhēṣajadravyāṇyupayōgaṁ gacchantīti||80||
View original
तत्र चेद्भिषगभिषग्वा भिषजं कश्चिदेवं खलु पृच्छेद्- वमनविरेचनास्थापनानुवासनशिरोविरेचनानि प्रयोक्तुकामेन भिषजा कतिविधया परीक्षया कतिविधमेव परीक्ष्यं, कश्चात्र परीक्ष्यविशेषः, कथं च परीक्षितव्यः, किम्प्रयोजना च परीक्षा, क्व च वमनादीनां प्रवृत्तिः, क्व च निवृत्तिः, प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे च किं नैष्ठिकं, कानि च वमनादीनां भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्तीति||८०||
sampratyuktaṁ kāraṇādidaśakaṁ vaidyōpayuktabhiṣagādidr̥ṣṭāntēna darśayituṁ tatra cēdityādiprakaraṇamārabhatē| abhiṣagvēti kiñcidbhiṣagityarthaḥ| katividhaṁ parīkṣyamiti katiprakāraṁ parīkṣaṇīyam| pravr̥ttinivr̥ttilakṣaṇasaṁyōga iti pravr̥ttyanuguṇanivr̥ttyanuguṇayōrlakṣaṇayōrēkatra mēlakē| kiṁ naiṣṭhikamiti niṣṭhā niścayastadbhavaṁ naiṣṭhikaṁ; kiṁ niścayēna kartavyamityarthaḥ||80||
Adhikarana 64 (81) · Śloka 81
sa ēvaṁ pr̥ṣṭō yadi mōhayitumicchēt, brūyādēnaṁ- bahuvidhā hi parīkṣā tathā parīkṣyavidhibhēdaḥ, katamēna vidhibhēdaprakr̥tyantarēṇa bhinnayā parīkṣayā kēna vā vidhibhēdaprakr̥tyantarēṇa parīkṣyasya bhinnasya bhēdāgraṁ bhavān pr̥cchatyākhyāyamānaṁ ; nēdānīṁ bhavatō'nyēna vidhibhēdaprakr̥tyantarēṇa bhinnayā parīkṣayā'nyēna vā vidhibhēdaprakr̥tyantarēṇa parīkṣyasya bhinnasyābhilaṣitamarthaṁ śrōtumahamanyēna parīkṣāvidhibhēdēnānyēna vā vidhibhēdaprakr̥tyantarēṇa parīkṣyaṁ bhittvā'nyathā''cakṣāṇa icchāṁ pūrayēyamiti||81||
View original
स एवं पृष्टो यदि मोहयितुमिच्छेत्, ब्रूयादेनं- बहुविधा हि परीक्षा तथा परीक्ष्यविधिभेदः, कतमेन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षया केन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्य भेदाग्रं भवान् पृच्छत्याख्यायमानं ; नेदानीं भवतोऽन्येन विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण भिन्नया परीक्षयाऽन्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यस्य भिन्नस्याभिलषितमर्थं श्रोतुमहमन्येन परीक्षाविधिभेदेनान्येन वा विधिभेदप्रकृत्यन्तरेण परीक्ष्यं भित्त्वाऽन्यथाऽऽचक्षाण इच्छां पूरयेयमिति||८१||
yadi mōhayitumicchēditi yadi vigr̥hyasambhāṣāpravr̥ttatvēna mōhayitumicchēdityarthaḥ| tathēti bahuvidha ityarthaḥ| vidhirūpō bhēdō vidhibhēdaḥ, tasya prakr̥tyantaramiti kāraṇāntaram| bhēdāgramiti bhēdaparimāṇaṁ, bhēdaparimāṇaṁ cēha bhēdasaṅkhyāparicchēda ēva jñēyaḥ| ākhyāyamānamiti cchēdaḥ| kimarthamēvaṁ punaḥ pr̥cchasītyākāṅkṣāyāmāha- nēdānīmityādi| bhavatō'nyathā śrōtumabhilaṣitamarthamahamanyathā''cakṣāṇō na bhavata icchāṁ pūrayēyaṁ; tēna tvamēva tāvadviśēṣayitvā pr̥cchēti vākyārthaḥ| yadā tu, ‘vēdānīṁ na pūrayēyam ’ itipāṭhaḥ, tadā vēdānīmityagrē ācakṣāṇa icchāṁ na pūrayēyamiti yōjyaṁ; kiṁvā, nēti pūrvēṇa yujyatē| tēna, katamēna vidhibhēdaprakr̥tyantarēṇākhyāyamānaṁ bhavānicchati, kēna vā vidhibhēdaprakr̥tyantarēṇākhyāyamānamicchati na, iti yōjyam| idānīmityādi tu pūrvavadāśaṅkāyāṁ vacanam| ētadviśēṣapr̥cchayā pr̥cchakō vyākulō bhavatīti bhāvaḥ| parīkṣyasyārthaṁ bhavataḥ śrōtumabhilaṣitamanyathā ācakṣāṇa iti yōjanā||81||
Adhikarana 65 (82) · Śloka 82
sa yaduttaraṁ brūyāttat samīkṣyōttaraṁ vācyaṁ syādyathōktaṁ ca prativacanavidhimavēkṣya; samyak yadi tu brūyānna cainaṁ mōhayitumicchēt, prāptaṁ tu vacanakālaṁ manyēta, kāmamasmai brūyādāptamēva nikhilēna||82||
View original
स यदुत्तरं ब्रूयात्तत् समीक्ष्योत्तरं वाच्यं स्याद्यथोक्तं च प्रतिवचनविधिमवेक्ष्य; सम्यक् यदि तु ब्रूयान्न चैनं मोहयितुमिच्छेत्, प्राप्तं तु वचनकालं मन्येत, काममस्मै ब्रूयादाप्तमेव निखिलेन||८२||
tat samīkṣyēti tadvacanaṁ samīkṣya yadaupayikaṁ bhavati| yathōktaṁ prativacanavidhimityatraivādhyāyē vigr̥hyasambhāṣāvidhāvuktamavēkṣyōttaraṁ vācyam| pakṣāntaramāha- samyagityādi| samyagyadi tu brūyāditi yadi sandhāyasambhāṣāyāṁ brūyāt| prāptamiti ucitam, ucitē hi vacanakālē vaktavyamēva; āptamēvēti yathārthamēvētyarthaḥ||82||
Adhikarana 66 (83) · Śloka 83
dvividhā tu khalu parīkṣā jñānavatāṁ- pratyakṣam, anumānaṁ ca|
ētaddhi dvayamupadēśaśca parīkṣā syāt|
ēvamēṣā dvividhā parīkṣā, trividhā vā sahōpadēśēna||83||
View original
द्विविधा तु खलु परीक्षा ज्ञानवतां- प्रत्यक्षम्, अनुमानं च|
एतद्धि द्वयमुपदेशश्च परीक्षा स्यात्|
एवमेषा द्विविधा परीक्षा, त्रिविधा वा सहोपदेशेन||८३||
tadēva yathārthamuttaraṁ pūrvapraśnēṣu yathākramēṇāha- dvividhātvityādi| jñānavatāmityāptōpadēśarūpaśāstrajanitajñānavatām| pakṣāntarē parīkṣātraividhyamāha- ētaddhītyādi| ētacca parīkṣāyā dvaividhyaṁ traividhyaṁ vā trividharōgaviśēṣavijñānīya ēva vyākhyātam||83||
Adhikarana 67 (84) · Śloka 84
daśavidhaṁ tu parīkṣyaṁ kāraṇādi yaduktamagrē, tadiha bhiṣagādiṣu saṁsārya sandarśayiṣyāmaḥ- iha kāryaprāptau kāraṇaṁ bhiṣak, karaṇaṁ punarbhēṣajaṁ, kāryayōnirdhātuvaiṣamyaṁ, kāryaṁ dhātusāmyaṁ, kāryaphalaṁ sukhāvāptiḥ, anubandhaḥ khalvāyuḥ, dēśō bhūmirāturaśca, kālaḥ punaḥ saṁvatsaraścāturāvasthā ca, pravr̥ttiḥ pratikarmasamārambhaḥ, upāyastu bhiṣagādīnāṁ sauṣṭhavamabhividhānaṁ ca samyak|
ihāpyasyōpāyasya viṣayaḥ pūrvēṇaivōpāyaviśēṣēṇa vyākhyātaḥ|
iti kāraṇādīni daśa daśasu bhiṣagādiṣu saṁsārya sandarśitāni, tathaivānupūrvyaitaddaśavidhaṁ parīkṣyamuktaṁ ca||84||
View original
दशविधं तु परीक्ष्यं कारणादि यदुक्तमग्रे, तदिह भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शयिष्यामः- इह कार्यप्राप्तौ कारणं भिषक्, करणं पुनर्भेषजं, कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, कार्यं धातुसाम्यं, कार्यफलं सुखावाप्तिः, अनुबन्धः खल्वायुः, देशो भूमिरातुरश्च, कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च, प्रवृत्तिः प्रतिकर्मसमारम्भः, उपायस्तु भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
इहाप्यस्योपायस्य विषयः पूर्वेणैवोपायविशेषेण व्याख्यातः|
इति कारणादीनि दश दशसु भिषगादिषु संसार्य सन्दर्शितानि, तथैवानुपूर्व्यैतद्दशविधं परीक्ष्यमुक्तं च||८४||
bhiṣagādiṣu saṁsāryēti bhiṣagādīni cōpayuktānyudāharaṇāni kr̥tvā| dhātuvaiṣamyamiti viṣamatāṁ gatā dhātavaḥ; dhātava ēva hi viṣamāmavasthāṁ parityajya samāvasthāmāpadyamānā ārōgyākhyasya dhātusāmyasya samavāyikāraṇatayā kāryayōnitāmāpadyantē| sukhāvāptiriti arōgyāvāptiḥ| uktaṁ ca- “sukhasañjñakamārōgyaṁ” (sū.a.9) iti| āyuścānubandhaphalarūpaṁ yadyapyatra rōgigataṁ na vaidyagataṁ, tathā'pi vaidyēna kāṅkṣitatvādvaidyagatamēva tadvijñēyam| tēnānubandhalakṣaṇē kartāramabhipraitīti yaduktaṁ tadupapannam| kartā hyatra bhiṣak, tēnāturagatamapyāyurbhiṣagapēkṣitatvēna bhiṣaja ēva phalamiti jñēyam| pratikarma cikitsā| ihāpyasyētyādi| atrāpi kāryaphalānubandhavyatiriktānāṁ kāraṇādīnāṁ sauṣṭhavamabhividhānaṁ ca yathōktanyāyēnōpāya iti darśayati||84||
Adhikarana 68 (85-86) · Śloka 86
tasya yō yō viśēṣō yathā yathā ca parīkṣitavyaḥ, sa tathā tathā vyākhyāsyatē||85||
kāraṇaṁ bhiṣagityuktamagrē, tasya parīkṣā- bhiṣaṅnāma yō bhiṣajyati, yaḥ sūtrārthaprayōgakuśalaḥ, yasya cāyuḥ sarvathā viditaṁ yathāvat|
sa ca sarvadhātusāmyaṁ cikīrṣannātmānamēvāditaḥ parīkṣēta guṇiṣu guṇataḥ kāryābhinirvr̥ttiṁ paśyan, kaccidahamasya kāryasyābhinirvartanē samarthō na vēti; tatrēmē bhiṣagguṇā yairupapannō bhiṣagdhātusāmyābhinirvartanē samarthō bhavati; tadyathā- paryavadātaśrutatā, paridr̥ṣṭakarmatā, dākṣyaṁ, śaucaṁ, jitahastatā, upakaraṇavattā, sarvēndriyōpapannatā, prakr̥tijñatā, pratipattijñātā cēti||86||
View original
तस्य यो यो विशेषो यथा यथा च परीक्षितव्यः, स तथा तथा व्याख्यास्यते||८५||
कारणं भिषगित्युक्तमग्रे, तस्य परीक्षा- भिषङ्नाम यो भिषज्यति, यः सूत्रार्थप्रयोगकुशलः, यस्य चायुः सर्वथा विदितं यथावत्|
स च सर्वधातुसाम्यं चिकीर्षन्नात्मानमेवादितः परीक्षेत गुणिषु गुणतः कार्याभिनिर्वृत्तिं पश्यन्, कच्चिदहमस्य कार्यस्याभिनिर्वर्तने समर्थो न वेति; तत्रेमे भिषग्गुणा यैरुपपन्नो भिषग्धातुसाम्याभिनिर्वर्तने समर्थो भवति; तद्यथा- पर्यवदातश्रुतता, परिदृष्टकर्मता, दाक्ष्यं, शौचं, जितहस्तता, उपकरणवत्ता, सर्वेन्द्रियोपपन्नता, प्रकृतिज्ञता, प्रतिपत्तिज्ञाता चेति||८६||
kaśca parīkṣyaviśēṣaḥ? kathaṁ ca parīkṣitavyaḥ? iti praśnadvayōttaraṁ dātumāha- tasyētyādi| yō yō viśēṣa iti kāraṇādīnāṁ yō yō dr̥ṣṭakarmatvādiḥ sajātīyādvaidyāturādēstathā vijātīyācca bhēṣajādērviśēṣa ityarthaḥ| yathā parīkṣitavya ityasyōdāharaṇaṁ ‘kaccidahamasya’ ityēvaṁ(prakāra)granthē vakṣyamāṇaṁ jñēyam| bhiṣajyati cikitsati| sarvathēti hitāhitasukhaduḥkhatvādinā| sa cēti kāraṇaṁ bhiṣaṅna parēṇa parīkṣaṇīyaḥ, kiṁ tvātmanā'pyātmānaṁ parīkṣētēti darśayati | atha kathamātmānaṁ parīkṣētētyāha- guṇiṣvityādi| ātmānaṁ guṇayōgatayā parīkṣētētyarthaḥ| guṇata iti hētau pañcamī| kacciditi icchāprakāśanē| pratipattiḥ utpannāyāmāpadi jhaṭiti kartavyakaraṇam||85-86||
Adhikarana 69 (87) · Śloka 87
karaṇaṁ punarbhēṣajam|
bhēṣajaṁ nāma tadyadupakaraṇāyōpakalpatē bhiṣajō dhātusāmyābhinirvr̥ttau prayatamānasya viśēṣataścōpāyāntēbhyaḥ|
taddvividhaṁ vyapāśrayabhēdāt- daivavyapāśrayaṁ, yuktivyapāśrayaṁ cēti|
tatra daivavyapāśrayaṁ- mantrauṣadhimaṇimaṅgalabalyupahārahōmaniyamaprāyaścittōpavāsasvastyayanapraṇipātagamanādi, yuktivyapāśrayaṁ- saṁśōdhanōpaśamanē cēṣṭāśca dr̥ṣṭaphalāḥ|
ētaccaiva bhēṣajamaṅgabhēdādapi dvividhaṁ- dravyabhūtamḥ, adravyabhūtaṁ ca|
tatra yadadravyabhūtaṁ tadupāyābhiplutam|
upāyō nāma bhayadarśanavismāpanavismāraṇakṣōbhaṇaharṣaṇabhartsanavadhabandhasvapnasaṁvāhanādiramūrtō bhāvaviśēṣō yathōktāḥ siddhyupāyāścōpāyābhiplutā iti|
yattu dravyabhūtaṁ tadvamanādiṣu yōgamupaiti|
tasyāpīyaṁ parīkṣā- idamēvamprakr̥tyaivaṅguṇamēvamprabhāvamasmin dēśē jātamasminnr̥tāvēvaṁ gr̥hītamēvaṁ nihitamēvamupaskr̥tamanayā ca mātrayā yuktamasmin vyādhāvēvaṁvidhasya puruṣasyaivatāvantaṁ dōṣamapakarṣatyupaśamayati vā, yadanyadapi caivaṁvidhaṁ bhēṣajaṁ bhavēttaccānēna viśēṣēṇa yuktamiti||87||
View original
करणं पुनर्भेषजम्|
भेषजं नाम तद्यदुपकरणायोपकल्पते भिषजो धातुसाम्याभिनिर्वृत्तौ प्रयतमानस्य विशेषतश्चोपायान्तेभ्यः|
तद्द्विविधं व्यपाश्रयभेदात्- दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं चेति|
तत्र दैवव्यपाश्रयं- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमप्रायश्चित्तोपवासस्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादि, युक्तिव्यपाश्रयं- संशोधनोपशमने चेष्टाश्च दृष्टफलाः|
एतच्चैव भेषजमङ्गभेदादपि द्विविधं- द्रव्यभूतमः, अद्रव्यभूतं च|
तत्र यदद्रव्यभूतं तदुपायाभिप्लुतम्|
उपायो नाम भयदर्शनविस्मापनविस्मारणक्षोभणहर्षणभर्त्सनवधबन्धस्वप्नसंवाहनादिरमूर्तो भावविशेषो यथोक्ताः सिद्ध्युपायाश्चोपायाभिप्लुता इति|
यत्तु द्रव्यभूतं तद्वमनादिषु योगमुपैति|
तस्यापीयं परीक्षा- इदमेवम्प्रकृत्यैवङ्गुणमेवम्प्रभावमस्मिन् देशे जातमस्मिन्नृतावेवं गृहीतमेवं निहितमेवमुपस्कृतमनया च मात्रया युक्तमस्मिन् व्याधावेवंविधस्य पुरुषस्यैवतावन्तं दोषमपकर्षत्युपशमयति वा, यदन्यदपि चैवंविधं भेषजं भवेत्तच्चानेन विशेषेण युक्तमिति||८७||
viśēṣataścōpāyāntēbhya ityanēna kāryayōnipravr̥ttidēśakālōpāyēbhyō'nyadyadyat karturupakaraṇaṁ bhavati tat karaṇamiti darśayati| kāryayōnirhi lōkē vikāryakarmatayā sādhakatamāt karaṇāt pr̥thagucyatē, pravr̥ttyupāyayōstu kartr̥karaṇādidharmatvēna na karaṇasañjñā, dēśakālau tu na sādhakatamau; tēnōpāyāntēbhyō yathōktaviśēṣēṇa yat karturupakaraṇaṁ bhavati, tat karaṇam| atra daivavyapāśrayayuktivyapāśrayadvaividhyē tu sattvāvajayō'pi bhēṣajamavaruddhaṁ jñēyaṁ; sattvāvajayō hi dr̥ṣṭadvārōpakārī yuktivyapāśrayē, tathā'dr̥ṣṭadvārōpakārī tu daivavyapāśrayē praviśati| ata ēvōktaṁ yuktivyapāśrayavyākaraṇē- cēṣṭāśca dr̥ṣṭaphalā iti| cēṣṭāśabdēna manaścēṣṭā'pi sattvāvajayalakṣaṇā gr̥hyatē| punarauṣadhasya prakārāntarēṇa dvaividhyamāha- aṅgabhēdādityādi| aṅgaṁ śarīraṁ svarūpamiti yāvat; tēna svarūpabhēdādityarthaḥ| dravyabhūtaṁ dravyarūpam ēvamadravyarūpam| upāyābhiplutamiti upāyavyāptam, upāyagrahaṇagr̥hītamiti yāvat| ēvaṁ manyatē- bhayādayō'mūrtā bhāvā na sākṣādārōgyakāraṇāni bhavanti, kiṁ tarhi śarīrasthitānēva vātādīn tathā kurvanti samatvēnōtpādyamānān yēnārōgyaṁ bhavati, na hyamūrtāni mūrtānāṁ śarīradhātūnāmutpattau samavāyikāraṇāni bhavanti; bhēṣajaṁ tu dravyabhūtaṁ samaśarīrōtpādē samavāyikāraṇaṁ bhavatyēva, tēna dravyasyārōgyaṁ prati sādhakatamatvaṁ sādhuḥ amūrtānāṁ tu bhayādīnāṁ na bhēṣajavat sādhakatamatvamiti kr̥tvā dravyajanya ēva dhātusāmyē tēṣāmupāyatvaṁ yuktam| ēvaṁ sūkṣmayā buddhyā bhayādīnāmupāyatvaṁ, sthūlayā tu buddhyā bhēṣajatvamapīti kr̥tvā bhayādiṣu bhēṣajavyavahāraścācāryābhimatō dvividhabhēṣajē'rthē'dravyabhūtabhayādigrahaṇādunnīyatē | na kēvalamadravyabhūtaṁ bhēṣajamupāyavyāptaṁ, kiṁ tvanyē'pi paricārakādaya upāyagrahaṇagr̥hītā ēvētyāha- yathōktāḥ siddhyupāyāścēti| yathōktāḥ siddhyupāyāḥ paricārakādayō'tra daśavidhaparīkṣyē sākṣādanuktāstē'pi upāyābhiplutā ēvētyarthaḥ| kiṁvā upāyābhiplutamiti upāyamiśritam| tatra bhayādyamūrtabhēṣaja ēva yathōktā upāyāḥ kāraṇādisauṣṭhavasamyagabhividhānarūpā adravyabhūtabhēṣajapakṣagr̥hītā ityarthaḥ| tēna, bhayādiṣu tathōpāyaśabdābhidhēyēṣu ca adravyabhūtabhēṣajaśabdaprayōgō bhavatīti darśayati| yē tu ‘upāyāntābhiplutam’ iti paṭhanti, tē dēśakālāvēva adravyabhūtabhēṣajamiti vadanti; vadanti ca dravyaśabdēna kvāthakalkādyupayōjanīyaṁ dravyamucyatē iti| ētacca nātimanōhāri| anēna cēti sādhanabhūtēna ca ‘ēvamprakr̥tyā’ ityādinōktēna tathā sādhyēna ca ‘ēvaṁvidhasya puruṣasya’ ityādinōktēna viśēṣēṇa yuktamabhūdityarthaḥ||87||
Adhikarana 70 (88) · Śloka 88
kāryayōnirdhātuvaiṣamyaṁ, tasya lakṣaṇaṁ vikārāgamaḥ|
parīkṣā tvasya vikāraprakr̥tēścaivōnātiriktaliṅgaviśēṣāvēkṣaṇaṁ vikārasya ca sādhyāsādhyamr̥dudāruṇaliṅgaviśēṣāvēkṣaṇamiti||88||
View original
कार्ययोनिर्धातुवैषम्यं, तस्य लक्षणं विकारागमः|
परीक्षा त्वस्य विकारप्रकृतेश्चैवोनातिरिक्तलिङ्गविशेषावेक्षणं विकारस्य च साध्यासाध्यमृदुदारुणलिङ्गविशेषावेक्षणमिति||८८||
tasya lakṣaṇaṁ dhātuvaiṣamyasya pratyātmarūpamityarthaḥ| vikāraprakr̥tēriti vikārakāraṇasya dōṣasyētyarthaḥ||88||
Adhikarana 71 (89) · Śloka 89
kāryaṁ dhātusāmyaṁ, tasya lakṣaṇaṁ vikārōpaśamaḥ|
parīkṣā tvasya- rugupaśamanaṁ, svaravarṇayōgaḥ, śarīrōpacayaḥ, balavr̥ddhiḥ, abhyavahāryābhilāṣaḥ, rucirāhārakālē, abhyavahr̥tasya cāhārasya kālē samyagjaraṇaṁ, nidrālābhō yathākālaṁ, vaikāriṇāṁ ca svapnānāmadarśanaṁ, sukhēna ca pratibōdhanaṁ, vātamūtrapurīṣarētasāṁ muktiḥ, sarvākārairmanōbuddhīndriyāṇāṁ cāvyāpattiriti||89||
View original
कार्यं धातुसाम्यं, तस्य लक्षणं विकारोपशमः|
परीक्षा त्वस्य- रुगुपशमनं, स्वरवर्णयोगः, शरीरोपचयः, बलवृद्धिः, अभ्यवहार्याभिलाषः, रुचिराहारकाले, अभ्यवहृतस्य चाहारस्य काले सम्यग्जरणं, निद्रालाभो यथाकालं, वैकारिणां च स्वप्नानामदर्शनं, सुखेन च प्रतिबोधनं, वातमूत्रपुरीषरेतसां मुक्तिः, सर्वाकारैर्मनोबुद्धीन्द्रियाणां चाव्यापत्तिरिति||८९||
sarvākārairiti sarvaśubhalakṣaṇaiḥ||89||
Adhikarana 72 (90) · Śloka 90
kāryaphalaṁ sukhāvāptiḥ, tasya lakṣaṇaṁ- manōbuddhīndriyaśarīratuṣṭiḥ||90||
View original
कार्यफलं सुखावाप्तिः, तस्य लक्षणं- मनोबुद्धीन्द्रियशरीरतुष्टिः||९०||
sukhāvāptiriti ātmaguṇasukhaprāptiḥ||90||
Adhikarana 73 (91) · Śloka 91
anubandhastu khalvāyuḥ, tasya lakṣaṇaṁ- prāṇaiḥ saha saṁyōgaḥ||91||
View original
अनुबन्धस्तु खल्वायुः, तस्य लक्षणं- प्राणैः सह संयोगः||९१||
prāṇaiḥ saha saṁyōga iti prāṇalakṣaṇēna vāyunā yōga ityarthaḥ| tēna prāṇaśabdasyāyuṣō bhinnārthatvāllakṣyalakṣaṇayōrabhēdaḥ ||91||
Adhikarana 74 (92-93) · Śloka 93
dēśastu bhūmirāturaśca||92||
tatra bhūmiparīkṣā āturaparijñānahētōrvā syādauṣadhaparijñānahētōrvā|
tatra tāvadiyamāturaparijñānahētōḥ|
tadyathā- ayaṁ kasmin bhūmidēśē jātaḥ saṁvr̥ddhō vyādhitō vā; tasmiṁśca bhūmidēśē manuṣyāṇāmidamāhārajātam, idaṁ vihārajātam, idamācārajātam, ētāvacca balam, ēvaṁvidhaṁ sattvam, ēvaṁvidhaṁ sātmyam, ēvaṁvidhō dōṣaḥ, bhaktiriyam, imē vyādhayaḥ, hitamidam, ahitamidamiti prāyōgrahaṇēna |
auṣadhaparijñānahētōstu kalpēṣu bhūmiparīkṣā vakṣyatē||93||
View original
देशस्तु भूमिरातुरश्च||९२||
तत्र भूमिपरीक्षा आतुरपरिज्ञानहेतोर्वा स्यादौषधपरिज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियमातुरपरिज्ञानहेतोः|
तद्यथा- अयं कस्मिन् भूमिदेशे जातः संवृद्धो व्याधितो वा; तस्मिंश्च भूमिदेशे मनुष्याणामिदमाहारजातम्, इदं विहारजातम्, इदमाचारजातम्, एतावच्च बलम्, एवंविधं सत्त्वम्, एवंविधं सात्म्यम्, एवंविधो दोषः, भक्तिरियम्, इमे व्याधयः, हितमिदम्, अहितमिदमिति प्रायोग्रहणेन |
औषधपरिज्ञानहेतोस्तु कल्पेषु भूमिपरीक्षा वक्ष्यते||९३||
kramaprāptaṁ dēśamāha- dēśa ityādi| āturaśabdēnēha śaṅkyamānāturyatayā svasthavr̥ttōpapādanīyaḥ svasthō'pi gr̥hyatē| sō'pi parīkṣyata ēva svasthavr̥ttaprayōgārtham| pariśabdō viśēṣārthaḥ, tēnāturasya sakaladēśakr̥taviśēṣēṇa jñānamāturaparijñānam| ēvaṁ bhēṣajaparijñānē'pi dēśakr̥taviśēṣajñānaṁ parijñānaṁ bōddhavyam| saṁvr̥ddha iti vardhitaḥ| ēvaṁvidhaṁ sātmyamiti ōkasātmyamityarthaḥ| idaṁ hitamityanēna ca dēśāpēkṣayā viparītaguṇasātmyaṁ brūtē| prāyōgrahaṇēnēti cchēdaḥ, prāyōgrahaṇēna naikāntataḥ parīkṣētēti yōjanā| prāyaḥśabdēna ca dēśēnāhārādyanumānaṁ na niścitaṁ kiṁ tu prāyōbhāvīti darśayati| kalpēṣviti madanādikalpēṣu| tatra ca yadyapi prathama ēva kalpē bhūmiparīkṣā vaktavyā, tathā'pyantarakalpēṣvapi tadarthasyātidēśēna kathanādbahuvacanaṁ kr̥tam, uttarakalpavaktavyānyapi hi dravyāṇi yathōkta ēva dēśē grāhyāṇīti darśanārtham||92-93||
Adhikarana 75 (94) · Śloka 94
āturastu khalu kāryadēśaḥ|
tasya parīkṣā āyuṣaḥ pramāṇajñānahētōrvā syād, baladōṣapramāṇajñānahētōrvā|
tatra tāvadiyaṁ baladōṣapramāṇajñānahētōḥ; dōṣapramāṇānurūpō hi bhēṣajapramāṇavikalpō balapramāṇaviśēṣāpēkṣō bhavati|
sahasā hyatibalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamalpabalamāturamatipātayēt; na hyatibalānyāgnēyavāyavīyānyauṣadhānyagnikṣāraśastrakarmāṇi vā śakyantē'lpabalaiḥ sōḍhum; asahyātitīkṣṇavēgatvāddhitāni sadyaḥprāṇaharāṇi syuḥ|
ētaccaiva kāraṇamapēkṣamāṇā hīnabalamāturamaviṣādakarairmr̥dusukumāraprāyairuttarōttaragurubhiravibhramairanātyayikaiścōpacarantyauṣadhaiḥ; viśēṣataśca nārīḥ, tā hyanavasthitamr̥duvivr̥taviklavahr̥dayāḥ prāyaḥ sukumāryō'balāḥ parasaṁstabhyāśca|
tathā balavati balavadvyādhiparigatē svalpabalamauṣadhamaparīkṣakaprayuktamasādhakamēva bhavati|
tasmādāturaṁ parīkṣēta prakr̥titaśca, vikr̥titaśca, sārataśca, saṁhananataśca, pramāṇataśca, sātmyataśca, sattvataśca, āhāraśaktitaśca, vyāyāmaśaktitaśca, vayastaścēti, balapramāṇaviśēṣagrahaṇahētōḥ||94||
View original
आतुरस्तु खलु कार्यदेशः|
तस्य परीक्षा आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोर्वा स्याद्, बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोर्वा|
तत्र तावदियं बलदोषप्रमाणज्ञानहेतोः; दोषप्रमाणानुरूपो हि भेषजप्रमाणविकल्पो बलप्रमाणविशेषापेक्षो भवति|
सहसा ह्यतिबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमल्पबलमातुरमतिपातयेत्; न ह्यतिबलान्याग्नेयवायवीयान्यौषधान्यग्निक्षारशस्त्रकर्माणि वा शक्यन्तेऽल्पबलैः सोढुम्; असह्यातितीक्ष्णवेगत्वाद्धितानि सद्यःप्राणहराणि स्युः|
एतच्चैव कारणमपेक्षमाणा हीनबलमातुरमविषादकरैर्मृदुसुकुमारप्रायैरुत्तरोत्तरगुरुभिरविभ्रमैरनात्ययिकैश्चोपचरन्त्यौषधैः; विशेषतश्च नारीः, ता ह्यनवस्थितमृदुविवृतविक्लवहृदयाः प्रायः सुकुमार्योऽबलाः परसंस्तभ्याश्च|
तथा बलवति बलवद्व्याधिपरिगते स्वल्पबलमौषधमपरीक्षकप्रयुक्तमसाधकमेव भवति|
तस्मादातुरं परीक्षेत प्रकृतितश्च, विकृतितश्च, सारतश्च, संहननतश्च, प्रमाणतश्च, सात्म्यतश्च, सत्त्वतश्च, आहारशक्तितश्च, व्यायामशक्तितश्च, वयस्तश्चेति, बलप्रमाणविशेषग्रहणहेतोः||९४||
bhūmirūpaṁ dēśamabhidhāyāturarūpamāha- āturastu khalvityādi| kāryadēśa iti kartavyadhātusāmyādhāra ityarthaḥ| balasya dōṣasya ca pramāṇaṁ baladōṣapramāṇam| iyamiti agrē ‘tasmādāturaṁ parīkṣēta’ ityādigranthavakṣyamāṇā| atha kimarthaṁ baladōṣapramāṇaparīkṣā kartavyētyāha- dōṣapramāṇētyādi| dōṣapramāṇāpēkṣayā bhēṣajapramāṇaṁ kriyatē, tēnaiva samyak sādhyasiddhiryasmādbhavati tasmādbalapramāṇaparīkṣā śarīrasya kartavyēti prakaraṇārthaḥ| balapramāṇaviśēṣāpēkṣa iti yadi balavaccharīraṁ bhavati tadaiva dōṣapramāṇāpēkṣayā mahauṣadhapramāṇaṁ bhavati, viparyayē tu na bhavati| ētadēva viparyayēṇa vyākarōti- sahasētyādi| alpabalē rōgiṇyaparīkṣakaprayuktamēvātimātraṁ bhēṣajaṁ bhavatītyuktaṁ, na tu parīkṣakaprayuktamiti| sadyaḥprāṇaharāṇi syuriti ‘alpabalē’ ityarthādgr̥hyatē| aviṣādakaraṁ śarīramanasōraglānikaram| uttarōttaraṁ pramāṇalakṣaṇagurutvaṁ yēṣāṁ, taiḥ| tēna yadi durbalē mahādōṣaḥ, sa ca bhūrimātrabhēṣajasādhyastathā'pi tadātvavyāpattibhayānna sahasā bhēṣajabhūyastvaṁ kartavyaṁ, kintūttarōttaramabhyāsavaśādbalamapēkṣya bhēṣajabhūyastvaṁ kartavyamiti darśayati| avibhramairiti pākakālē'pyavaikārikaiḥ| anātyayikairiti na mahāvipattikaraiḥ| yathōktaguṇaṁ bhēṣajaṁ viśēṣēṇa strīṇāṁ kartavyamityāha- viśēṣata ityādi| hr̥dayaśabdēna hr̥dayasthaṁ mana iti jñēyam| mr̥duvivr̥tam agambhīram| viklavaṁ stōkaklēśābhibhavanīyam, anēna ca durbalacētastvamuktam| parasaṁstabhyāḥ na svayamātmānaṁ sattvabalāt stambhayanti| tathētyādinā svalpapramāṇabhēṣajadōṣamāha| balavadyādhiparigatē iti vacanēna ya ēva balavān vyādhirbalavataḥ sa ēvānalpabhēṣajāsādhyaḥ; yastu balavatō'pyalpabalaḥ sō'lpabhēṣajasādhya ēva| parīkṣāhētumabhidhāya yathā śarīraṁ parīkṣaṇīyaṁ tadāha- tasmādityādi| balapramāṇaviśēṣagrahaṇahētōrityatra dēhabalaṁ dōṣabalaṁ ca sāmānyēna gr̥hyatē| yēna vikr̥titaḥ śarīrajñānaṁ dōṣabalajñānahētōrbhavati, tadēva ‘prakr̥tyādīnāṁ vikr̥tivarjyānāṁ’ ityādinā vakṣyati| kiṁvā balaṁ śarīrabalamēvōcyatē; tatra ca vikr̥tibalēnāpi śarīrabalaṁ budhyata iti kr̥tvā iha sāmānyēnōktam, uttaratra tu vikr̥tyā dōṣapramāṇaṁ prāyō vijñāyata iti kr̥tvā ‘vikr̥tibalatraividhyēna dōṣabalatraividhyamanumīyatē ’ ityuktam||94||
Adhikarana 76 (95) · Śloka 95
tatra prakr̥tyādīn bhāvānanuvyākhyāsyāmaḥ |
tadyathā- śukraśōṇitaprakr̥tiṁ, kālagarbhāśayaprakr̥tiṁ, āturāhāravihāraprakr̥tiṁ, mahābhūtavikāraprakr̥tiṁ ca garbhaśarīramapēkṣatē|
ētāni hi yēna yēna dōṣēṇādhikēnaikēnānēkēna vā samanubadhyantē, tēna tēna dōṣēṇa garbhō'nubadhyatē; tataḥ sā sā dōṣaprakr̥tirucyatē manuṣyāṇāṁ garbhādipravr̥ttā|
tasmācchlēṣmalāḥ prakr̥tyā kēcit, pittalāḥ kēcit, vātalāḥ kēcit, saṁsr̥ṣṭāḥ kēcit, samadhātavaḥ kēcidbhavanti|
tēṣāṁ hi lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ||95||
View original
तत्र प्रकृत्यादीन् भावाननुव्याख्यास्यामः |
तद्यथा- शुक्रशोणितप्रकृतिं, कालगर्भाशयप्रकृतिं, आतुराहारविहारप्रकृतिं, महाभूतविकारप्रकृतिं च गर्भशरीरमपेक्षते|
एतानि हि येन येन दोषेणाधिकेनैकेनानेकेन वा समनुबध्यन्ते, तेन तेन दोषेण गर्भोऽनुबध्यते; ततः सा सा दोषप्रकृतिरुच्यते मनुष्याणां गर्भादिप्रवृत्ता|
तस्माच्छ्लेष्मलाः प्रकृत्या केचित्, पित्तलाः केचित्, वातलाः केचित्, संसृष्टाः केचित्, समधातवः केचिद्भवन्ति|
तेषां हि लक्षणानि व्याख्यास्यामः||९५||
prakr̥timiti svabhāvam| ētānīti śukrādīni| atra śukrē śōṇitē vā yādr̥gavasthō dōṣastādr̥ggarbhē prakr̥tirbhavati; tathā śukraśōṇitamēlakakālē r̥turūpē yō dōṣa utkaṭō bhavati, sa prakr̥timārabhatē; ēvaṁ garbhāśayasthaśca dōṣaḥ; māturāhāravihārau tatkālīnau yaddōṣakaraṇasvabhāvau, sā ca prakr̥tirgarbhaśarīrē bhavati| ēṣu ca prakr̥tyārambhakēṣu kāraṇēṣu yadbalavadbhavati kāraṇāntarabr̥ṁhitaṁ ca, tadēva prakr̥tyārambhakaṁ bhavati| kālādayaśca śukraśōṇitamēva kurvantaḥ prakr̥tijanakā bhavantīti tantrāntarē śukraśōṇitagatadōṣēṇaiva prakr̥tyutpādō darśitaḥ| garbhādipravr̥ttēti garbhasyādimēlakē pravr̥ttā| atra ca samairdōṣairvr̥ddhairgarbhajanmaiva na bhavatīti vikr̥tadōṣatrayaprakr̥tēranabhidhānāditi jñēyam| prakr̥tivikāraśca sūtrasthāna ēva vyākr̥taḥ ||95||
Adhikarana 77 (96) · Śloka 96
ślēṣmā hi snigdhaślakṣṇamr̥dumadhurasārasāndramandastimitaguruśītavijjalācchaḥ|
tasya snēhācchlēṣmalāḥ snigdhāṅgāḥ, ślakṣṇatvācchlakṣṇāṅgāḥ, mr̥dutvāddr̥ṣṭisukhasukumārāvadātagātrāḥ, mādhuryāt prabhūtaśukravyavāyāpatyāḥ, sāratvāt sārasaṁhatasthiraśarīrāḥ, sāndratvādupacitaparipūrṇasarvāṅgāḥ, mandatvānmandacēṣṭāhāravyāhārāḥ, staimityādaśīghrārambhakṣōbhavikārāḥ, gurutvāt sārādhiṣṭhitāvasthitagatayaḥ, śaityādalpakṣuttr̥ṣṇāsantāpasvēdadōṣāḥ, vijjalatvāt suśliṣṭasārasandhibandhanāḥ, tathā'cchatvāt prasannadarśanānanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarāśca bhavanti|
ta ēvaṅguṇayōgācchlēṣmalā balavantō vasumantō vidyāvanta ōjasvinaḥ śāntā āyuṣmantaśca bhavanti||96||
View original
श्लेष्मा हि स्निग्धश्लक्ष्णमृदुमधुरसारसान्द्रमन्दस्तिमितगुरुशीतविज्जलाच्छः|
तस्य स्नेहाच्छ्लेष्मलाः स्निग्धाङ्गाः, श्लक्ष्णत्वाच्छ्लक्ष्णाङ्गाः, मृदुत्वाद्दृष्टिसुखसुकुमारावदातगात्राः, माधुर्यात् प्रभूतशुक्रव्यवायापत्याः, सारत्वात् सारसंहतस्थिरशरीराः, सान्द्रत्वादुपचितपरिपूर्णसर्वाङ्गाः, मन्दत्वान्मन्दचेष्टाहारव्याहाराः, स्तैमित्यादशीघ्रारम्भक्षोभविकाराः, गुरुत्वात् साराधिष्ठितावस्थितगतयः, शैत्यादल्पक्षुत्तृष्णासन्तापस्वेददोषाः, विज्जलत्वात् सुश्लिष्टसारसन्धिबन्धनाः, तथाऽच्छत्वात् प्रसन्नदर्शनाननाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वराश्च भवन्ति|
त एवङ्गुणयोगाच्छ्लेष्मला बलवन्तो वसुमन्तो विद्यावन्त ओजस्विनः शान्ता आयुष्मन्तश्च भवन्ति||९६||
mr̥dutvaṁ jalakr̥tam| avadātagātrā iti mr̥dutvādēvāvadātatvam| aśīghraśabda ārambhādibhiḥ pratyēkamabhisambadhyatē| sāragatayō na skhalanti, adhiṣṭhitagatayaḥ sarvēṇa padēna mahīmākrāmanti, avasthitagataya iti avasthitatvēna na capalā gatirbhavati| prasannē darśanānanē yasya sa tathā| vasumattvādi prakr̥tirūpaṁ yadbhavati, tat prakr̥tiprabhāvājjñēyam||96||
Adhikarana 78 (97) · Śloka 97
pittamuṣṇaṁ tīkṣṇaṁ dravaṁ visramamlaṁ kaṭukañca|
tasyauṣṇyāt pittalā bhavantyuṣṇāsahā, uṣṇamukhāḥ, sukumārāvadātagātrāḥ , prabhūtavipluvyaṅgatilapiḍakāḥ, kṣutpipāsāvantaḥ, kṣipravalīpalitakhālityadōṣāḥ, prāyōmr̥dvalpakapilaśmaśrulōmakēśāśca; taikṣṇyāttīkṣṇaparākramāḥ, tīkṣṇāgnayaḥ, prabhūtāśanapānāḥ, klēśāsahiṣṇavō, dandaśūkāḥ; dravatvācchithilamr̥dusandhimāṁsāḥ, prabhūtasr̥ṣṭasvēdamūtrapurīṣāśca; visratvāt prabhūtapūtikakṣāsyaśiraḥśarīragandhāḥ; kaṭvamlatvādalpaśukravyavāyāpatyāḥ; ta ēvaṅguṇayōgāt pittalā madhyabalā madhyāyuṣō madhyajñānavijñānavittōpakaraṇavantaśca bhavanti||97||
View original
पित्तमुष्णं तीक्ष्णं द्रवं विस्रमम्लं कटुकञ्च|
तस्यौष्ण्यात् पित्तला भवन्त्युष्णासहा, उष्णमुखाः, सुकुमारावदातगात्राः , प्रभूतविप्लुव्यङ्गतिलपिडकाः, क्षुत्पिपासावन्तः, क्षिप्रवलीपलितखालित्यदोषाः, प्रायोमृद्वल्पकपिलश्मश्रुलोमकेशाश्च; तैक्ष्ण्यात्तीक्ष्णपराक्रमाः, तीक्ष्णाग्नयः, प्रभूताशनपानाः, क्लेशासहिष्णवो, दन्दशूकाः; द्रवत्वाच्छिथिलमृदुसन्धिमांसाः, प्रभूतसृष्टस्वेदमूत्रपुरीषाश्च; विस्रत्वात् प्रभूतपूतिकक्षास्यशिरःशरीरगन्धाः; कट्वम्लत्वादल्पशुक्रव्यवायापत्याः; त एवङ्गुणयोगात् पित्तला मध्यबला मध्यायुषो मध्यज्ञानविज्ञानवित्तोपकरणवन्तश्च भवन्ति||९७||
dandaśūkāḥ punaḥ punarbhakṣaṇaśīlāḥ| prabhūtāśanatvaṁ tu bahubhakṣaṇatvēna| prabhūtaḥ pūtiḥ kakṣāprabhr̥tiṣu gandhō yēṣāṁ tē tathā||97||
Adhikarana 79 (98-99) · Śloka 99
vātastu rūkṣalaghucalabahuśīghraśītaparuṣaviśadaḥ|
tasya raukṣyādvātalā rūkṣāpacitālpaśarīrāḥ pratatarūkṣakṣāmasannasaktajarjarasvarā jāgarūkāśca bhavanti, laghutvāllaghucapalagaticēṣṭāhāravyāhārāḥ, calatvādanavasthitasandhyakṣibhrūhanvōṣṭhajihvāśiraḥskandhapāṇipādāḥ, bahutvādbahupralāpakaṇḍarāsirāpratānāḥ, śīghratvācchrīghrasamārambhakṣōbhavikārāḥ śīghratrāsarāgavirāgāḥ śrutagrāhiṇō'lpasmr̥tayaśca, śaityācchītāsahiṣṇavaḥ pratataśītakōdvēpakastambhāḥ, pāruṣyāt paruṣakēśaśmaśrurōmanakhadaśanavadanapāṇipādāḥ, vaiśadyāt sphuṭitāṅgāvayavāḥ satatasandhiśabdagāminaśca bhavanti; ta ēvaṅguṇayōgādvātalāḥ prāyēṇālpabalāścālpāyuṣaścālpāpatyāścālpasādhanāścālpadhanāśca bhavanti||98||
saṁsargāt saṁsr̥ṣṭalakṣaṇāḥ||99||
View original
वातस्तु रूक्षलघुचलबहुशीघ्रशीतपरुषविशदः|
तस्य रौक्ष्याद्वातला रूक्षापचिताल्पशरीराः प्रततरूक्षक्षामसन्नसक्तजर्जरस्वरा जागरूकाश्च भवन्ति, लघुत्वाल्लघुचपलगतिचेष्टाहारव्याहाराः, चलत्वादनवस्थितसन्ध्यक्षिभ्रूहन्वोष्ठजिह्वाशिरःस्कन्धपाणिपादाः, बहुत्वाद्बहुप्रलापकण्डरासिराप्रतानाः, शीघ्रत्वाच्छ्रीघ्रसमारम्भक्षोभविकाराः शीघ्रत्रासरागविरागाः श्रुतग्राहिणोऽल्पस्मृतयश्च, शैत्याच्छीतासहिष्णवः प्रततशीतकोद्वेपकस्तम्भाः, पारुष्यात् परुषकेशश्मश्रुरोमनखदशनवदनपाणिपादाः, वैशद्यात् स्फुटिताङ्गावयवाः सततसन्धिशब्दगामिनश्च भवन्ति; त एवङ्गुणयोगाद्वातलाः प्रायेणाल्पबलाश्चाल्पायुषश्चाल्पापत्याश्चाल्पसाधनाश्चाल्पधनाश्च भवन्ति||९८||
संसर्गात् संसृष्टलक्षणाः||९९||
pratataḥ prasr̥taḥ| sannaḥ hīnaḥ, saktaḥ baddhaḥ, jarjaraḥ bhagnapātradhvanisamaḥ| satatasandhiśabdagāmina iti sandhisphuṭanaśabdavantaḥ||98-99||
Adhikarana 80 (100) · Śloka 100
sarvaguṇasamuditāstu samadhātavaḥ|
ityēvaṁ prakr̥titaḥ parīkṣēta||100||
View original
सर्वगुणसमुदितास्तु समधातवः|
इत्येवं प्रकृतितः परीक्षेत||१००||
sarvaguṇasamuditā iti sarvaprakr̥tiṣūktapraśastaguṇayuktāḥ; yaduktaṁ vāgbhaṭē- ‘samadhātuḥ samastāsu śrēṣṭhā’ (vā.sū.a.1) iti| yadi ca praśastaguṇavān na syāt, na tadā śrēṣṭhatvaṁ syāt| sāmyasthitāśca dōṣāḥ sāmyaprabhāvādēva guṇān paraṁ kurvatē, na dōṣāniti jñēyam||100||
Adhikarana 81 (101) · Śloka 101
vikr̥titaścēti vikr̥tirucyatē vikāraḥ|
tatra vikāraṁ hētu-dōṣa-dūṣya-prakr̥ti-dēśa-kāla-balaviśēṣairliṅgataśca parīkṣēta, na hyantarēṇa hētvādīnāṁ balaviśēṣaṁ vyādhibalaviśēṣōpalabdhiḥ|
yasya hi vyādhērdōṣa-dūṣya-prakr̥ti-dēśa-kāla-balasāmyaṁ bhavati, mahacca hētuliṅgabalaṁ, sa vyādhirbalavān bhavati; tadviparyayāccālpabalaḥ; madhyabalastu dōṣadūṣyādīnāmanyatamasāmānyāddhētuliṅgamadhyabalatvāccōpalabhyatē||101||
View original
विकृतितश्चेति विकृतिरुच्यते विकारः|
तत्र विकारं हेतु-दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलविशेषैर्लिङ्गतश्च परीक्षेत, न ह्यन्तरेण हेत्वादीनां बलविशेषं व्याधिबलविशेषोपलब्धिः|
यस्य हि व्याधेर्दोष-दूष्य-प्रकृति-देश-काल-बलसाम्यं भवति, महच्च हेतुलिङ्गबलं, स व्याधिर्बलवान् भवति; तद्विपर्ययाच्चाल्पबलः; मध्यबलस्तु दोषदूष्यादीनामन्यतमसामान्याद्धेतुलिङ्गमध्यबलत्वाच्चोपलभ्यते||१०१||
sāmyaṁ bhavatīti parasparatulyaguṇatā bhavati| mahacca hētuliṅgabalamiti hētavō liṅgāni ca balavanti bhūyāṁsi ca| anyatamasāmānyāditi dōṣādīnāṁ yēna kēnacit sāmānyē satītyarthaḥ||101||
Adhikarana 82 (102-115) · Śloka 115
sārataścēti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṁ balamānaviśēṣajñānārthamupadiśyantē; tadyathā- tvagraktamāṁsamēdō'sthimajjaśukrasattvānīti||102||
tatra snigdhaślakṣṇamr̥duprasannasūkṣmālpagambhīrasukumāralōmā saprabhēva ca tvak tvaksārāṇām|
sā sāratā sukhasaubhāgyaiśvaryōpabhōgabuddhividyārōgyapraharṣaṇānyāyuṣyatvaṁ cācaṣṭē||103||
karṇākṣimukhajihvānāsauṣṭhapāṇipādatalanakhalalāṭamēhanaṁ snigdharaktavarṇaṁ śrīmadbhrājiṣṇu raktasārāṇām|
sā sāratā sukhamuddhatāṁ mēdhāṁ manasvitvaṁ saukumāryamanatibalamaklēśasahiṣṇutvamuṣṇāsahiṣṇutvaṁ cācaṣṭē||104||
śaṅkhalalāṭakr̥kāṭikākṣigaṇḍahanugrīvāskandhōdarakakṣavakṣaḥpāṇipādasandhayaḥ sthiraguruśubhamāṁsōpacitā māṁsasārāṇām|
sā sāratā kṣamāṁ dhr̥timalaulyaṁ vittaṁ vidyāṁ sukhamārjavamārōgyaṁ balamāyuśca dīrghamācaṣṭē||105||
varṇasvaranētrakēśalōmanakhadantauṣṭhamūtrapurīṣēṣu viśēṣataḥ snēhō mēdaḥsārāṇām|
sā sāratā vittaiśvaryasukhōpabhōgapradānānyārjavaṁ sukumārōpacāratāṁ cā caṣṭē||106||
pārṣṇigulphajānvaratnijatrucibukaśiraḥparvasthūlāḥ sthūlāsthinakhadantāścāsthisārāḥ|
tē mahōtsāhāḥ kriyāvantaḥ klēśasahāḥ sārasthiraśarīrā bhavantyāyuṣmantaśca||107||
mr̥dvaṅgā balavantaḥ snigdhavarṇasvarāḥ sthūladīrghavr̥ttasandhayaśca majjasārāḥ|
tē dīrghāyuṣō balavantaḥ śrutavittavijñānāpatyasammānabhājaśca bhavanti||108||
saumyāḥ saumyaprēkṣiṇaḥ kṣīrapūrṇalōcanā iva praharṣabahulāḥ snigdhavr̥ttasārasamasaṁhataśikharadaśanāḥ prasannasnigdhavarṇasvarā bhrājiṣṇavō mahāsphicaśca śukrasārāḥ|
tē strīpriyōpabhōgā balavantaḥ sukhaiśvaryārōgyavittasammānāpatyabhājaśca bhavanti||109||
smr̥timantō bhaktimantaḥ kr̥tajñāḥ prājñāḥ śucayō mahōtsāhā dakṣā dhīrāḥ samaravikrāntayōdhinastyaktaviṣādāḥ suvyavasthitagatigambhīrabuddhicēṣṭāḥ kalyāṇābhinivēśinaśca sattvasārāḥ|
tēṣāṁ svalakṣaṇairēva guṇā vyākhyātāḥ||110||
tatra sarvaiḥ sārairupētāḥ puruṣā bhavantyatibalāḥ paramasukhayuktāḥ klēśasahāḥ sarvārambhēṣvātmani jātapratyayāḥ kalyāṇābhinivēśinaḥ sthirasamāhitaśarīrāḥ susamāhitagatayaḥ sānunādasnigdhagambhīramahāsvarāḥ sukhaiśvaryavittōpabhōgasammānabhājō mandajarasō mandavikārāḥ prāyastulyaguṇavistīrṇāpatyāścirajīvinaśca||111||
atō viparītāstvasārāḥ||112||
madhyānāṁ madhyaiḥsāraviśēṣairguṇaviśēṣā vyākhyātā bhavanti||113||
iti sārāṇyaṣṭau puruṣāṇāṁ balapramāṇaviśēṣajñānārthamupadiṣṭāni bhavanti||114||
kathaṁ nu śarīramātradarśanādēva bhiṣaṅmuhyēdayamupacitatvādbalavān, ayamalpabalaḥ kr̥śatvāt, mahābalō'yaṁ mahāśarīratvāt, ayamalpaśarīratvādalpabala iti; dr̥śyantē hyalpaśarīrāḥ kr̥śāścaikē balavantaḥ; tatra pipīlikābhāraharaṇavat siddhiḥ|
ataśca sārataḥ parīkṣētētyuktam ||115||
View original
सारतश्चेति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलमानविशेषज्ञानार्थमुपदिश्यन्ते; तद्यथा- त्वग्रक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्रसत्त्वानीति||१०२||
तत्र स्निग्धश्लक्ष्णमृदुप्रसन्नसूक्ष्माल्पगम्भीरसुकुमारलोमा सप्रभेव च त्वक् त्वक्साराणाम्|
सा सारता सुखसौभाग्यैश्वर्योपभोगबुद्धिविद्यारोग्यप्रहर्षणान्यायुष्यत्वं चाचष्टे||१०३||
कर्णाक्षिमुखजिह्वानासौष्ठपाणिपादतलनखललाटमेहनं स्निग्धरक्तवर्णं श्रीमद्भ्राजिष्णु रक्तसाराणाम्|
सा सारता सुखमुद्धतां मेधां मनस्वित्वं सौकुमार्यमनतिबलमक्लेशसहिष्णुत्वमुष्णासहिष्णुत्वं चाचष्टे||१०४||
शङ्खललाटकृकाटिकाक्षिगण्डहनुग्रीवास्कन्धोदरकक्षवक्षःपाणिपादसन्धयः स्थिरगुरुशुभमांसोपचिता मांससाराणाम्|
सा सारता क्षमां धृतिमलौल्यं वित्तं विद्यां सुखमार्जवमारोग्यं बलमायुश्च दीर्घमाचष्टे||१०५||
वर्णस्वरनेत्रकेशलोमनखदन्तौष्ठमूत्रपुरीषेषु विशेषतः स्नेहो मेदःसाराणाम्|
सा सारता वित्तैश्वर्यसुखोपभोगप्रदानान्यार्जवं सुकुमारोपचारतां चा चष्टे||१०६||
पार्ष्णिगुल्फजान्वरत्निजत्रुचिबुकशिरःपर्वस्थूलाः स्थूलास्थिनखदन्ताश्चास्थिसाराः|
ते महोत्साहाः क्रियावन्तः क्लेशसहाः सारस्थिरशरीरा भवन्त्यायुष्मन्तश्च||१०७||
मृद्वङ्गा बलवन्तः स्निग्धवर्णस्वराः स्थूलदीर्घवृत्तसन्धयश्च मज्जसाराः|
ते दीर्घायुषो बलवन्तः श्रुतवित्तविज्ञानापत्यसम्मानभाजश्च भवन्ति||१०८||
सौम्याः सौम्यप्रेक्षिणः क्षीरपूर्णलोचना इव प्रहर्षबहुलाः स्निग्धवृत्तसारसमसंहतशिखरदशनाः प्रसन्नस्निग्धवर्णस्वरा भ्राजिष्णवो महास्फिचश्च शुक्रसाराः|
ते स्त्रीप्रियोपभोगा बलवन्तः सुखैश्वर्यारोग्यवित्तसम्मानापत्यभाजश्च भवन्ति||१०९||
स्मृतिमन्तो भक्तिमन्तः कृतज्ञाः प्राज्ञाः शुचयो महोत्साहा दक्षा धीराः समरविक्रान्तयोधिनस्त्यक्तविषादाः सुव्यवस्थितगतिगम्भीरबुद्धिचेष्टाः कल्याणाभिनिवेशिनश्च सत्त्वसाराः|
तेषां स्वलक्षणैरेव गुणा व्याख्याताः||११०||
तत्र सर्वैः सारैरुपेताः पुरुषा भवन्त्यतिबलाः परमसुखयुक्ताः क्लेशसहाः सर्वारम्भेष्वात्मनि जातप्रत्ययाः कल्याणाभिनिवेशिनः स्थिरसमाहितशरीराः सुसमाहितगतयः सानुनादस्निग्धगम्भीरमहास्वराः सुखैश्वर्यवित्तोपभोगसम्मानभाजो मन्दजरसो मन्दविकाराः प्रायस्तुल्यगुणविस्तीर्णापत्याश्चिरजीविनश्च||१११||
अतो विपरीतास्त्वसाराः||११२||
मध्यानां मध्यैःसारविशेषैर्गुणविशेषा व्याख्याता भवन्ति||११३||
इति साराण्यष्टौ पुरुषाणां बलप्रमाणविशेषज्ञानार्थमुपदिष्टानि भवन्ति||११४||
कथं नु शरीरमात्रदर्शनादेव भिषङ्मुह्येदयमुपचितत्वाद्बलवान्, अयमल्पबलः कृशत्वात्, महाबलोऽयं महाशरीरत्वात्, अयमल्पशरीरत्वादल्पबल इति; दृश्यन्ते ह्यल्पशरीराः कृशाश्चैके बलवन्तः; तत्र पिपीलिकाभारहरणवत् सिद्धिः|
अतश्च सारतः परीक्षेतेत्युक्तम् ||११५||
sārataścētyādau sāraśabdēna viśuddhatarō dhāturucyatē| saprabhēvēti prabhāyuktā tvak| tvaksārāṇāmiti cchēdaḥ| athēyaṁ sāratā kiṁ karōtītyāha- sā sāratētyādi| ēvamanyatrāpi sā sāratētyādi vyākhyātavyam| śrīmaditi śōbhāyuktam| aratniḥ kaphōṇikā| śikharadaśanā iti śōbhanadaśanāḥ| strīpriya upabhōgaḥ sambhōgō yēṣāṁ tē tathā| samarē vikramya yudhyantīti samaravikrāntayōdhinaḥ| svasthitā iti na parasthitāḥ| tulyaguṇavistīrṇāpatyā iti janitātmasadr̥śāpatyāḥ| prāyaḥśabdō niyamēna niṣēdhayati| madhyānāmiti stōkasārāṇām| madhyaiḥ sāraviśēṣairiti yē tatra sambhavanti sārāstadyuktaiḥ sāraguṇairityarthaḥ| upacitatvāditi sthūlatvāt| mahāśarīratvāditi atipramāṇaśarīratvāt| pipīlikābhāraharaṇavaditi svalpāḥ pipīlikā yathā sāraśarīratvēna mahāntaṁ bhāraṁ nayanti, tathā'lpakr̥śaśarīrā ityarthaḥ||102-115||
Adhikarana 83 (116) · Śloka 116
saṁhananataścēti saṁhananaṁ, saṁhatiḥ , saṁyōjanamityēkō'rthaḥ|
tatra samasuvibhaktāsthi, subaddhasandhi, suniviṣṭamāṁsaśōṇitaṁ, susaṁhataṁ śarīramityucyatē|
tatra susaṁhataśarīrāḥ puruṣā balavantaḥ, viparyayēṇālpabalāḥ, madhyatvāt saṁhananasya madhyabalā bhavanti||116||
View original
संहननतश्चेति संहननं, संहतिः , संयोजनमित्येकोऽर्थः|
तत्र समसुविभक्तास्थि, सुबद्धसन्धि, सुनिविष्टमांसशोणितं, सुसंहतं शरीरमित्युच्यते|
तत्र सुसंहतशरीराः पुरुषा बलवन्तः, विपर्ययेणाल्पबलाः, मध्यत्वात् संहननस्य मध्यबला भवन्ति||११६||
saṁhatiriti nibiḍasandhānatētyarthaḥ||116||
Adhikarana 84 (117) · Śloka 117
pramāṇataścēti śarīrapramāṇaṁ punaryathāsvēnāṅgulipramāṇēnōpadēkṣyatē utsēdhavistārāyāmairyathākramam|
tatra pādau catvāri ṣaṭ caturdaśāṅgulāni, jaṅghē tvaṣṭādaśāṅgulē ṣōḍaśāṅgulaparikṣēpē ca, jānunī caturaṅgulē ṣōḍaśāṅgulaparikṣēpē, triṁśadaṅgulaparikṣēpāvaṣṭādaśāṅgulāvūru, ṣaḍaṅguladīrghau vr̥ṣaṇāvaṣṭāṅgulapariṇāhau, śēphaḥ ṣaḍaṅguladīrghaṁ pañcāṅgulapariṇāhaṁ, dvādaśāṅgulipariṇāhō bhagaḥ, ṣōḍaśāṅgulavistārā kaṭī, daśāṅgulaṁ bastiśiraḥ, daśāṅgulavistāraṁ dvādaśāṅgulamudaraṁ, daśāṅgulavistīrṇē dvādaśāṅgulāyāmē pārśvē, dvādaśāṅgulaṁ stanāntaraṁ, dvyaṅgulaṁ stanaparyantaṁ, caturviśatyaṅgulaviśālaṁ dvādaśāṅgulōtsēdhamuraḥ, dvyaṅgulaṁ hr̥dayam, aṣṭāṅgulau skandhau, ṣaḍaṅgulāvaṁsau, ṣōḍaśāṅgulau prabāhū, pañcadaśāṅgulau prapāṇī, hastau dvādaśāṅgulau , kakṣāvaṣṭāṅgulau, trikaṁ dvādaśāṅgulōtsēdham, aṣṭādaśāṅgulōtsēdhaṁ pr̥ṣṭhaṁ, caturaṅgulōtsēdhā dvāviṁśatyaṅgulapariṇāhā śirōdharā, dvādaśāṅgulōtsēdhaṁ caturviṁśatyaṅgulapariṇāhamānanaṁ, pañcāṅgulamāsyaṁ, cibukauṣṭhakarṇākṣimadhyanāsikālalāṭaṁ caturaṅgulaṁ, ṣōḍaśāṅgulōtsēdhaṁ dvātriṁśadaṅgulapariṇāhaṁ śiraḥ; iti pr̥thaktvēnāṅgāvayavānāṁ mānamuktam|
kēvalaṁ punaḥśarīramaṅguliparvāṇi caturaśītiḥ|
tadāyāmavistārasamaṁ samucyatē|
tatrāyurbalamōjaḥ sukhamaiśvaryaṁ vittamiṣṭāścāparē bhāvā bhavantyāyattāḥ pramāṇavati śarīrē; viparyayastvatō hīnē'dhikē vā||117||
View original
प्रमाणतश्चेति शरीरप्रमाणं पुनर्यथास्वेनाङ्गुलिप्रमाणेनोपदेक्ष्यते उत्सेधविस्तारायामैर्यथाक्रमम्|
तत्र पादौ चत्वारि षट् चतुर्दशाङ्गुलानि, जङ्घे त्वष्टादशाङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे च, जानुनी चतुरङ्गुले षोडशाङ्गुलपरिक्षेपे, त्रिंशदङ्गुलपरिक्षेपावष्टादशाङ्गुलावूरु, षडङ्गुलदीर्घौ वृषणावष्टाङ्गुलपरिणाहौ, शेफः षडङ्गुलदीर्घं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं, द्वादशाङ्गुलिपरिणाहो भगः, षोडशाङ्गुलविस्तारा कटी, दशाङ्गुलं बस्तिशिरः, दशाङ्गुलविस्तारं द्वादशाङ्गुलमुदरं, दशाङ्गुलविस्तीर्णे द्वादशाङ्गुलायामे पार्श्वे, द्वादशाङ्गुलं स्तनान्तरं, द्व्यङ्गुलं स्तनपर्यन्तं, चतुर्विशत्यङ्गुलविशालं द्वादशाङ्गुलोत्सेधमुरः, द्व्यङ्गुलं हृदयम्, अष्टाङ्गुलौ स्कन्धौ, षडङ्गुलावंसौ, षोडशाङ्गुलौ प्रबाहू, पञ्चदशाङ्गुलौ प्रपाणी, हस्तौ द्वादशाङ्गुलौ , कक्षावष्टाङ्गुलौ, त्रिकं द्वादशाङ्गुलोत्सेधम्, अष्टादशाङ्गुलोत्सेधं पृष्ठं, चतुरङ्गुलोत्सेधा द्वाविंशत्यङ्गुलपरिणाहा शिरोधरा, द्वादशाङ्गुलोत्सेधं चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिणाहमाननं, पञ्चाङ्गुलमास्यं, चिबुकौष्ठकर्णाक्षिमध्यनासिकाललाटं चतुरङ्गुलं, षोडशाङ्गुलोत्सेधं द्वात्रिंशदङ्गुलपरिणाहं शिरः; इति पृथक्त्वेनाङ्गावयवानां मानमुक्तम्|
केवलं पुनःशरीरमङ्गुलिपर्वाणि चतुरशीतिः|
तदायामविस्तारसमं समुच्यते|
तत्रायुर्बलमोजः सुखमैश्वर्यं वित्तमिष्टाश्चापरे भावा भवन्त्यायत्ताः प्रमाणवति शरीरे; विपर्ययस्त्वतो हीनेऽधिके वा||११७||
pramāṇataścētyādinā praśastaṁ pramāṇamaṅgāvayavānāmāha| pādau utsēdhēna catvāri, vistārēṇa ṣaṭ, dairghyēṇa caturdaśāṅgulānīti yathākramaṁ bhavataḥ| jaṅghā jānvadhastāducyatē| parikṣēpaḥ pariṇāhaḥ| jānuḥ jaṅghōrusandhiḥ| pariṇāhaparimāṇaṁ ca yaducyatē tanmadhyasthānasya, tēnāsamapariṇāhamānēṣu jaṅghādiṣu madhyasthānamētajjñēyam| kaṭhyā utsēdhaparimāṇaṁ nōktaṁ, tasyā utsēdhasyōrvantarādhisandhitvēna pr̥thagutsēdhapramāṇasyāvidyamānatvāt| prabāhuraṁsādarvāk kaphōṇiparyantam| prapāṇiḥ kaphōṇyadhastāt| trikamiti gudāsthnaḥ prabhr̥ti kaṭīkapālōrdhvaparyantam| cibukaṁ ca ōṣṭhaśca karṇau ca akṣimadhyaṁ ca nāsikā ca lalāṭaṁ ca prati prati caturaṅgulam| ṣaḍaṅgulōtsēdhaṁ śira iti pr̥ṣṭhamanu grīvāyā upari jñēyam| kēvalamiti pādatalāt prabhr̥ti śiraḥparyantaṁ caturaśītyaṅgulaṁ bhavati, ēvaṁ sārdhatrihastapramāṇatvaṁ śarīrasya svahastēna bhavati| atra ca pratyavayavōtsēdhēna caturaśītyaṅgulādadhikaṁ yaccharīraṁ bhavati, tadavayavānāmavayavāntaradairdhyānupraviṣṭānāṁ grahaṇāt; tēna pratyavayavadairdhyamānēna na caturaśītyaṅgulaṁ gaṇanīyaṁ kiṁ tu samuditamēva śarīram| tatra pādasyāṅgulāni catvāri, jaṅghāyā aṣṭādaśa, jānunaścatvāri, ūrvōraṣṭādaśa, pr̥ṣṭhasyāṣṭādaśa, grīvāyāścatvāri, śirasaḥ ṣaṭ, ēvaṁ caturaśītyaṅgulāni ghaṭantē| suśrutēna samaṁ yō'tra mānavirōdhaḥ sō'trāṅgulimānabhēdācchamayitavyaḥ| tatra hi saviṁśamaṅguliśataṁ puruṣamānamuktam| tēna tatrāṅguli(la)mānamēvālpaṁ jñēyam| āyāmavistārasamamiti yathōktapratyavayavāyāmavistārayuktaṁ; kiṁvā, yāvatā''yāmēna caturaśītyaṅgulaṁ, tāvadyadi vistr̥tabāhudvayapramāṇēna ca vistārēṇa śarīraṁ bhavati, tadā āyāmavistārasamaṁ bhavati| tatrēti yathōktapramāṇavati śarīrē iti yōjanīyam| hīnē iti hīnapramāṇē| adhikē iti adhikapramāṇē||117||
Adhikarana 85 (118) · Śloka 118
sātmyataścēti sātmyaṁ nāma tadyat sātatyēnōpasēvyamānamupaśētē|
tatra yē ghr̥takṣīratailamāṁsarasasātmyāḥ sarvarasasātmyāśca tē balavantaḥ klēśasahāścirajīvinaśca bhavanti, rūkṣasātmyāḥ punarēkarasasātmyāśca yē tē prāyēṇālpabalā alpaklēśasahā alpāyuṣō'lpasādhanāśca bhavanti, vyāmiśrasātmyāstu yē tē madhyabalāḥ sātmyanimittatō bhavanti||118||
View original
सात्म्यतश्चेति सात्म्यं नाम तद्यत् सातत्येनोपसेव्यमानमुपशेते|
तत्र ये घृतक्षीरतैलमांसरससात्म्याः सर्वरससात्म्याश्च ते बलवन्तः क्लेशसहाश्चिरजीविनश्च भवन्ति, रूक्षसात्म्याः पुनरेकरससात्म्याश्च ये ते प्रायेणाल्पबला अल्पक्लेशसहा अल्पायुषोऽल्पसाधनाश्च भवन्ति, व्यामिश्रसात्म्यास्तु ये ते मध्यबलाः सात्म्यनिमित्ततो भवन्ति||११८||
sātmyataścētyatra sātmyaśabdēna ōkasātmyamucyatē, prakr̥tisātmyādīnāṁ bhēṣajādiparīkṣayaiva parīkṣitatvāditi jñēyam| alpasādhanā iti alpabhēṣajāḥ, ēkarasasātmyānāṁ pañcarasā asātmyatvēnāpathyā iti bhāvaḥ||118||
Adhikarana 86 (119) · Śloka 119
sattvataścēti sattvamucyatē manaḥ|
taccharīrasya tantrakamātmasaṁyōgāt|
tat trividhaṁ balabhēdēna- pravaraṁ, madhyam, avaraṁ cēti; ataśca pravaramadhyāvarasattvāḥ puruṣā bhavanti|
tatra pravarasattvāḥ sattvasārāstē sārēṣūpadiṣṭāḥ, svalpaśarīrā hyapi tē nijāgantunimittāsu mahatīṣvapi pīḍāsvavyathā dr̥śyantē sattvaguṇavaiśēṣyāt; madhyasattvāstvaparānātmanyupanidhāya saṁstambhayantyātmanā''tmānaṁ parairvā'pi saṁstabhyantē; hīnasattvāstu nātmanā nāpi paraiḥ sattvabalaṁ prati śakyantē upastambhayituṁ, mahāśarīrā hyapi tē svalpānāmapi vēdanānāmasahā dr̥śyantē, sannihitabhayaśōkalōbhamōhamānā raudrabhairavadviṣṭabībhatsavikr̥tasaṅkathāsvapi ca paśupuruṣamāṁsaśōṇitāni cāvēkṣya viṣādavaivarṇyamūrcchōnmādabhramaprapatanānāmanyatamamāpnuvantyathavā maraṇamiti||119||
View original
सत्त्वतश्चेति सत्त्वमुच्यते मनः|
तच्छरीरस्य तन्त्रकमात्मसंयोगात्|
तत् त्रिविधं बलभेदेन- प्रवरं, मध्यम्, अवरं चेति; अतश्च प्रवरमध्यावरसत्त्वाः पुरुषा भवन्ति|
तत्र प्रवरसत्त्वाः सत्त्वसारास्ते सारेषूपदिष्टाः, स्वल्पशरीरा ह्यपि ते निजागन्तुनिमित्तासु महतीष्वपि पीडास्वव्यथा दृश्यन्ते सत्त्वगुणवैशेष्यात्; मध्यसत्त्वास्त्वपरानात्मन्युपनिधाय संस्तम्भयन्त्यात्मनाऽऽत्मानं परैर्वाऽपि संस्तभ्यन्ते; हीनसत्त्वास्तु नात्मना नापि परैः सत्त्वबलं प्रति शक्यन्ते उपस्तम्भयितुं, महाशरीरा ह्यपि ते स्वल्पानामपि वेदनानामसहा दृश्यन्ते, सन्निहितभयशोकलोभमोहमाना रौद्रभैरवद्विष्टबीभत्सविकृतसङ्कथास्वपि च पशुपुरुषमांसशोणितानि चावेक्ष्य विषादवैवर्ण्यमूर्च्छोन्मादभ्रमप्रपतनानामन्यतममाप्नुवन्त्यथवा मरणमिति||११९||
tantrakamiti prēraka dhārakaṁ ca| tē sārēṣūpadiṣṭā iti ya ēva sattvasārāsta ēva pravarasattvā iti jñēyā ityarthaḥ| sattvaguṇavaiśēṣyāditi sattvaguṇēna saṁstambhitavēdanāvikāratvādavyathā iva dr̥śyanta ityarthaḥ| parānātmanyupanidhāyēti paraṁ vēdanāsahaṁ dr̥ṣṭvā, ‘cēdayaṁ vēdanāsahastadahamapi vēdanāsahō bhavāmi’ iti kr̥tvā vēdanāṁ sahata ityarthaḥ||119||
Adhikarana 87 (120) · Śloka 120
āhāraśaktitaścēti āhāraśaktirabhyavaharaṇaśaktyā jaraṇaśaktayā ca parīkṣyā; balāyuṣī hyāhārāyattē||120||
View original
आहारशक्तितश्चेति आहारशक्तिरभ्यवहरणशक्त्या जरणशक्तया च परीक्ष्या; बलायुषी ह्याहारायत्ते||१२०||
jaraṇaśaktyā cētivacanādyō bahu bhuṅktē pariṇamayati ca, asāvāhāraśaktimānihōcyatē, na tu vastugapariṇatigr̥hītaḥ||120||
Adhikarana 88 (121) · Śloka 121
vyāyāmaśaktitaścēti vyāyāmaśaktirapi karmaśaktyā parīkṣyā|
karmaśaktyā hyanumīyatē balatraividhyam ||121||
View original
व्यायामशक्तितश्चेति व्यायामशक्तिरपि कर्मशक्त्या परीक्ष्या|
कर्मशक्त्या ह्यनुमीयते बलत्रैविध्यम् ||१२१||
karma bhāravahanādi, tatra śaktiḥ karmaśaktiḥ||121||
Adhikarana 89 (122) · Śloka 122
vayastaścēti kālapramāṇaviśēṣāpēkṣiṇī hi śarīrāvasthā vayō'bhidhīyatē|
tadvayō yathāsthūlabhēdēna trividhaṁ- bālaṁ, madhyaṁ, jīrṇamiti|
tatra bālamaparipakvadhātumajātavyañjanaṁ sukumāramaklēśasahamasampūrṇabalaṁ ślēṣmadhātuprāyamāṣōḍaśavarṣaṁ, vivardhamānadhātuguṇaṁ punaḥ prāyēṇānavasthitasattvamātriṁśadvarṣamupadiṣṭaṁ; madhyaṁ punaḥ samatvāgatabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānasarvadhātuguṇaṁ balasthitamavasthitasattvamaviśīryamāṇadhātuguṇaṁ pittadhātuprāyamāṣaṣṭivarṣamupadiṣṭam; ataḥ paraṁ hīyamānadhātvindriyabalavīryapauruṣaparākramagrahaṇadhāraṇasmaraṇavacanavijñānaṁ bhraśyamānadhātuguṇaṁ vāyudhātuprāyaṁ kramēṇa jīrṇamucyatē āvarṣaśatam|
varṣaśataṁ khalvāyuṣaḥ pramāṇamasmin kālē; santi ca punaradhikōnavarṣaśatajīvinō'pi manuṣyāḥ; tēṣāṁ vikr̥tivarjyaiḥ prakr̥tyādibalaviśēṣairāyuṣō lakṣaṇataśca pramāṇamupalabhya vayasastritvaṁ vibhajēt||122||
View original
वयस्तश्चेति कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्था वयोऽभिधीयते|
तद्वयो यथास्थूलभेदेन त्रिविधं- बालं, मध्यं, जीर्णमिति|
तत्र बालमपरिपक्वधातुमजातव्यञ्जनं सुकुमारमक्लेशसहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायमाषोडशवर्षं, विवर्धमानधातुगुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्वमात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टं; मध्यं पुनः समत्वागतबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानसर्वधातुगुणं बलस्थितमवस्थितसत्त्वमविशीर्यमाणधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुपदिष्टम्; अतः परं हीयमानधात्विन्द्रियबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमानधातुगुणं वायुधातुप्रायं क्रमेण जीर्णमुच्यते आवर्षशतम्|
वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले; सन्ति च पुनरधिकोनवर्षशतजीविनोऽपि मनुष्याः; तेषां विकृतिवर्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्षणतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत्||१२२||
vayaḥsvarūpamāha- kālētyādi| kālapramāṇaviśēṣāpēkṣiṇīti kālasya pramāṇaviśēṣēṇa yōgādbhavatītyarthaḥ| yathāsthūlabhēdēnētivacanād bālabālatarādyavasthābhēdādadhikamapi vayō bhavatīti darśayati| bālō dvividhaḥ- aparipakvadhāturāṣōḍaśavarṣāt, tathā vardhamānadhāturātriśattamāt | tadētayōrbālabhēdayōrupayuktatvēna bhēdamāha- tatrētyādi| ṣōḍaśavarṣīyō hi bālō'lpamr̥dubhēṣajōpacaryatvādinā śāstrē vaktavyaḥ, tadūrdhvaṁ bālō'pi nālpabhēṣajatvādinā tathōpacaryatē| kramēṇēti naikadaiva, ṣaṣṭivarṣādūrdhvaṁ dhātvādihāniriti darśayati| asmin kāla iti kalau| athādhikavarṣaśatajīvināṁ kathaṁ vayastritvaṁ vibhaktavyamityāha- tēṣāmityādi| prakr̥tyādayō daśa parīkṣyā atraiva prakr̥tivikr̥tisārētyādinōktāḥ; atra vikr̥tivarjyānāmityanēna vikr̥tēḥ parityāgaḥ kr̥taḥ| tēna prakr̥tisārādīnāṁ balaviśēṣaiḥ pravarāvaramadhyabhēdabhinnaprakr̥tyādibhēdēna kr̥taiḥ pravarāvaramadhyarūpairāyuṣaḥ pramāṇaṁ pravarāvarādyupalabhya vayastritvaṁ vibhajanīyam| ētēna yasya prakr̥tibalamuttamaṁ ślēṣmaprakr̥tēḥ samaprakr̥tērvā tasyāyudīrghaṁ bhavati, hīnē tu prakr̥tibalē hīnam; ēvaṁ sārādāvapi jñēyam| ēvaṁ vayaḥprakr̥tyādīnāṁ sarvēṣāmēvōttamēna balēna yuktaḥ sa śatādhikaṁ jīvati| tēna, tasya viṁśativarṣādhikaśataṁ yadyāyurupalabhyatē, tadā pūrvōktavayōvibhāgānumānādāṣaṭtriṁśadvarṣāṇi sa bālō bhavati, dvisaptativarṣaśca sa madhyaḥ, śēṣē tu vr̥ddhaḥ; yastu prakr̥tyādīnāṁ madhyamatvēnālpāyuraśītivarṣō'vadhāryatē, sa pañcaviṁśativarṣāṇi bālaḥ, pañcāśataṁ madhyaḥ, tatō vr̥ddha ityādi vibhajanīyam| na kēvalaṁ prakr̥tyādinā''yuravadhāryaṁ, kintvāyurlakṣaṇairapi śarīrapratibaddhaiḥ śārīrē vaktavyairityāha - āyuṣō lakṣaṇataścēti| āyurlakṣaṇēnāpi vayō'vadhārya bālyādivayōvibhāgaḥ kartavya ityarthaḥ| ayaṁ ca stōkanyūnādhikaśatāyuṣāṁ bālyādivibhāgaḥ kartavyaḥ; yēṣāṁ tu viṁśativarṣādi paramāyuṣō mānaṁ na tēṣāṁ tadanumānēna vayōbhēdaḥ, tē hyaprāptamadhyāvasthā ēva mriyantē||122||
Adhikarana 90 (123) · Śloka 123
ēvaṁ prakr̥tyādīnāṁ vikr̥tivarjyānāṁ bhāvānāṁ pravaramadhyāvaravibhāgēna balaviśēṣaṁ vibhajēt|
vikr̥tibalatraividhyēna tu dōṣabalaṁ trividhamanumīyatē|
tatō bhaiṣajyasya tīkṣṇamr̥dumadhyavibhāgēna traividhyaṁ vibhajya yathādōṣaṁ bhaiṣajyamavacārayēditi||123||
View original
एवं प्रकृत्यादीनां विकृतिवर्ज्यानां भावानां प्रवरमध्यावरविभागेन बलविशेषं विभजेत्|
विकृतिबलत्रैविध्येन तु दोषबलं त्रिविधमनुमीयते|
ततो भैषज्यस्य तीक्ष्णमृदुमध्यविभागेन त्रैविध्यं विभज्य यथादोषं भैषज्यमवचारयेदिति||१२३||
prakr̥tyādivibhāgēna śarīrabalaparīkṣāmuktāmupasaṁharati- ēvamityādi| dōṣabalaṁ tu yathā śarīrarūpadēśaparīkṣayā parīkṣyaṁ tadāha- vikr̥tibalētyādi||123||
Adhikarana 91 (124) · Śloka 124
āyuṣaḥ pramāṇajñānahētōḥ punarindriyēṣu jātisūtrīyē ca lakṣaṇānyupadēkṣyantē||124||
View original
आयुषः प्रमाणज्ञानहेतोः पुनरिन्द्रियेषु जातिसूत्रीये च लक्षणान्युपदेक्ष्यन्ते||१२४||
śarīrabaladōṣabalaparīkṣārthaṁ śarīraparīkṣāṁ pratijñātāmabhidhāya punarāyuḥ pramāṇajñānārthaṁ śarīraparīkṣāmatidiśati- āyuṣa ityādi| indriyēṣviti indriyasthānādhyāyēṣu| tatrēndriyē varṇādivikr̥tyā riṣṭarūpayā hrasitamāyurjñātavyaṁ, jātisūtrīyē śārīrē ca janmapratibaddhairlakṣaṇairdīrghāyuṣṭvamalpāyuṣṭvaṁ ca jñātavyam ||124||
Adhikarana 92 (125) · Śloka 125
kālaḥ punaḥ saṁvatsaraścāturāvasthā ca|
tatra saṁvatsarō dvidhā tridhā ṣōḍhā dvādaśadhā bhūyaścāpyataḥ pravibhajyatē tattatkāryamabhisamīkṣya|
atra khalu tāvat ṣōḍhā pravibhajya kāryamupadēkṣyatē- hēmantō grīṣmō varṣāścēti śītōṣṇavarṣalakṣaṇāstraya r̥tavō bhavanti, tēṣāmantarēṣvitarē sādhāraṇalakṣaṇāstraya r̥tavaḥ- prāvr̥ṭśaradvasantā iti|
prāvr̥ḍiti prathamaḥ pravr̥ṣṭaḥ kālaḥ, tasyānubandhō hi varṣāḥ|
ēvamētē saṁśōdhanamadhikr̥tya ṣaṭ vibhajyantē r̥tavaḥ||125||
View original
कालः पुनः संवत्सरश्चातुरावस्था च|
तत्र संवत्सरो द्विधा त्रिधा षोढा द्वादशधा भूयश्चाप्यतः प्रविभज्यते तत्तत्कार्यमभिसमीक्ष्य|
अत्र खलु तावत् षोढा प्रविभज्य कार्यमुपदेक्ष्यते- हेमन्तो ग्रीष्मो वर्षाश्चेति शीतोष्णवर्षलक्षणास्त्रय ऋतवो भवन्ति, तेषामन्तरेष्वितरे साधारणलक्षणास्त्रय ऋतवः- प्रावृट्शरद्वसन्ता इति|
प्रावृडिति प्रथमः प्रवृष्टः कालः, तस्यानुबन्धो हि वर्षाः|
एवमेते संशोधनमधिकृत्य षट् विभज्यन्ते ऋतवः||१२५||
dēśaparīkṣāṁ samāpya kālaparīkṣāmāha- kāla ityādi| saṁvatsarō'yanabhēdēna dvividhaḥ, śītōṣṇavarṣabhēdēna trividhaḥ, r̥tubhēdēna ṣōḍhā, māsabhēdēna dvādaśadhā, pakṣabhēdāccaturviṁśatidhā , praharādinā'nēkadhēti jñēyam| tattat kāryamiti ayanādijñēyabhēdēna sampādyaṁ kāryamityarthaḥ| sādhāraṇa iti anatiśītōṣṇavarṣaḥ| prāvr̥ṣaṁ vibhajatē- prāvr̥ḍityādi| prathamapravr̥ṣṭaśabdēnā''ṣāḍhaśrāvaṇāvucyētē| ētacca dvimāsamr̥tubhēdabhāgamādiṁ kr̥tvā śēṣamāsadvikēna varṣādayō yathākramaṁ jñēyāḥ| ayaṁ ca r̥tukramō na rasōtpattyādau, kintu śarīraśōdhanapravr̥ttāvēvēti darśayatā ‘saṁśōdhanamadhikr̥tya’ ityuktam, ēvamēva ca kramaṁ siddhau vakṣyati- “prāvr̥ṭ śukranabhau jñēyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śōdhanaṁ prati” (si.a.6) iti| asminnr̥tukramē śiśirō nāsti| yē tu bruvatē- gaṅgāyā dakṣiṇakūlē varṣā bahu bhavati tēna tatra prāvr̥ḍādikramaḥ, gaṅgōttarakūlē śītaṁ bahu bhavati tēna tatra hēmantaśiśirau bhavataḥ; uktaṁ hi kāśyapēna- yat- “bhūyō varṣati parjanyō gaṅgāyā dakṣiṇē jalam| tēna prāvr̥ḍavarṣākhyau r̥tū tēṣāṁ prakalpitau|| gaṅgāyā uttarē kūlē himavadambusaṅkulē | bhūyaḥ śītamatastēṣāṁ hēmantaśiśirāvr̥tū” iti| ēttacca na, atra ‘saṁśōdhanamadhikr̥tya’ iti vacanāt| yadi dēśakr̥tō'yaṁ bhēdaḥ syāttadā tamēva bhēdakaṁ brūyāt, na saṁśōdhanam| tēna, kāśyapōktadēśabhēdēna prāvr̥ḍādikramō na tāvadihābhimataḥ| avikalpakāśca śarīrauṣadhānāmiti na śarīrasya kr̥trimatāpāditaguṇēna bhēdakāḥ, tathauṣadhasya ca na pramāṇōtkarṣāpakarṣabhēdakārakā ityarthaḥ| vikalpakāśca śarīrauṣadhānāmiti yadā''tyayikatvēnāvaśyakartavyā bhavanti vamanādayaḥ, tadauṣadhasya kr̥trimaguṇōpadhānēna yathāvakṣyamāṇēna, tathā śarīrasya ca vikalpakā bhavanti||125||
Adhikarana 93 (126-127) · Śloka 127
tatra sādhāraṇalakṣaṇēṣvr̥tuṣu vamanādīnāṁ pravr̥ttirvidhīyatē, nivr̥ttiritarēṣu|
sādhāraṇalakṣaṇā hi mandaśītōṣṇavarṣatvāt sukhatamāśca bhavantyavikalpakāśca śarīrauṣadhānām, itarē punaratyarthaśītōṣṇavarṣatvādduḥkhatamāśca bhavanti vikalpakāśca śarīrauṣadhānām||126||
tatra hēmantē hyatimātraśītōpahatatvāccharīramasukhōpapannaṁ bhavatyatiśītavātādhmātamatidāruṇībhūtamavabaddhadōṣaṁ ca, bhēṣajaṁ punaḥ saṁśōdhanārthamuṣṇasvabhāvamatiśītōpahatatvānmandavīryatvamāpadyatē, tasmāttayōḥ saṁyōgē saṁśōdhanamayōgāyōpapadyatē śarīramapi ca vātōpadravāya|
grīṣmē punarbhr̥śōṣṇōpahatatvāccharīramasukhōpapannaṁ bhavatyuṣṇavātātapādhmātamatiśithilamatyarthapravilīnadōṣaṁ, bhēṣajaṁ punaḥ saṁśōdhanārthamuṣṇasvabhāvamuṣṇānugamanāttīkṣṇataratvamāpadyatē, tasmāttayōḥ saṁyōgē saṁśōdhanamatiyōgāyōpapadyatē śarīramapi pipāsōpadravāya|
varṣāsu tu mēghajalāvatatē gūḍhārkacandratārē dhārākulē viyati bhūmau paṅkajalapaṭalasaṁvr̥tāyāmatyarthōpaklinnaśarīrēṣu bhūtēṣu vihatasvabhāvēṣu ca kēvalēṣvauṣadhagrāmēṣu tōyatōyadānugatamārutasaṁsargād gurupravr̥ttīni vamanādīni bhavanti, gurusamutthānāni ca śarīrāṇi|
tasmādvamanādīnāṁ nivr̥ttirvidhīyatē varṣāntēṣvr̥tuṣu , na cēdātyayikaṁ karma|
ātyayikē punaḥ karmaṇi kāmamr̥tuṁ vikalpya kr̥trimaguṇōpadhānēna yathartuguṇaviparītēna bhēṣajaṁ saṁyōgasaṁskārapramāṇavikalpēnōpapādya pramāṇavīryasamaṁ kr̥tvā tataḥ prayōjayēduttamēna yatnēnāvahitaḥ||127||
View original
तत्र साधारणलक्षणेष्वृतुषु वमनादीनां प्रवृत्तिर्विधीयते, निवृत्तिरितरेषु|
साधारणलक्षणा हि मन्दशीतोष्णवर्षत्वात् सुखतमाश्च भवन्त्यविकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्, इतरे पुनरत्यर्थशीतोष्णवर्षत्वाद्दुःखतमाश्च भवन्ति विकल्पकाश्च शरीरौषधानाम्||१२६||
तत्र हेमन्ते ह्यतिमात्रशीतोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्यतिशीतवाताध्मातमतिदारुणीभूतमवबद्धदोषं च, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमतिशीतोपहतत्वान्मन्दवीर्यत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमयोगायोपपद्यते शरीरमपि च वातोपद्रवाय|
ग्रीष्मे पुनर्भृशोष्णोपहतत्वाच्छरीरमसुखोपपन्नं भवत्युष्णवातातपाध्मातमतिशिथिलमत्यर्थप्रविलीनदोषं, भेषजं पुनः संशोधनार्थमुष्णस्वभावमुष्णानुगमनात्तीक्ष्णतरत्वमापद्यते, तस्मात्तयोः संयोगे संशोधनमतियोगायोपपद्यते शरीरमपि पिपासोपद्रवाय|
वर्षासु तु मेघजलावतते गूढार्कचन्द्रतारे धाराकुले वियति भूमौ पङ्कजलपटलसंवृतायामत्यर्थोपक्लिन्नशरीरेषु भूतेषु विहतस्वभावेषु च केवलेष्वौषधग्रामेषु तोयतोयदानुगतमारुतसंसर्गाद् गुरुप्रवृत्तीनि वमनादीनि भवन्ति, गुरुसमुत्थानानि च शरीराणि|
तस्माद्वमनादीनां निवृत्तिर्विधीयते वर्षान्तेष्वृतुषु , न चेदात्ययिकं कर्म|
आत्ययिके पुनः कर्मणि काममृतुं विकल्प्य कृत्रिमगुणोपधानेन यथर्तुगुणविपरीतेन भेषजं संयोगसंस्कारप्रमाणविकल्पेनोपपाद्य प्रमाणवीर्यसमं कृत्वा ततः प्रयोजयेदुत्तमेन यत्नेनावहितः||१२७||
yathā hēmantādiṣu duḥkhatamatvaṁ bhavati tadāha- tatra hēmanta ityādi| avabaddhadōṣamiti atibaddhadōṣam| tayōriti yathōktaśarīrabhēṣajayōḥ| tōyasya tōyadānugatamārutasya ca saṁsargastasmāt| gurupravr̥ttīnīti gurōryathā na sukhakāriṇī pravr̥ttirbhavati, tathā'syāpītyarthaḥ; kiṁvā bahupratividhēyapravr̥ttīni gurupravr̥ttīni| gurusamutthānānīti saṁśōdhanakliṣṭāni śarīrāṇi tadā mahatā prayatnēna cirēṇa ca kālēna prakr̥tiṁ prāpnuvantītyarthaḥ| varṣāntēṣviti hēmantagrīṣmavarṣāsu| hēmantādiṣvapyātyayikē vyādhau saṁśōdhanaṁ darśayannāha- na cēdityādi| vikalpyēti alpaguṇayuktaṁ kr̥tvā| kr̥trimaguṇōpadhānaṁ yathā- śītē śītapratīkārārthamuṣṇasadanādikaraṇam; uktaṁ cānyatra- “śītē śītapratīkāramuṣṇē cōṣṇanivāraṇam| kr̥tvā kuryāt kriyāṁ prāptāṁ kriyākālaṁ na hāpayēt”- (su.sū.a.35) iti| r̥tau pratīkāraṁ darśayitvā bhēṣajapratīkāramāha- bhēṣajamityādi| saṁyōgavikalpō yathā- śītē trivr̥tāyā uṣṇēna gōmūtrēṇālōḍanaṁ; pramāṇavikalpō yathā- ayōgapratīkārārthamatimātratrivr̥ddānamityādi| atra ca pramāṇavikalpastathā kartavyō yathā prāṇāvirōdhaḥ syāt, tathā saṁyōgavikalpaśca tathā kartavyō yathā viruddhavīryabhēṣajamēlakō na syāditi darśayannāha- pramāṇavīryasamaṁ kr̥tvēti||126-127||
Adhikarana 94 (128) · Śloka 128
āturāvasthāsvapi tu kāryākāryaṁ prati kālākālasañjñā; tadyathā- asyāmavasthāyāmasya bhēṣajasyākālaḥ , kālaḥ punaranyasyēti; ētadapi hi bhavatyavasthāviśēṣēṇa; tasmādāturāvasthāsvapi hi kālākālasañjñā|
tasya parīkṣā- muhurmuhurāturasya sarvāvasthāviśēṣāvēkṣaṇaṁ yathāvadbhēṣajaprayōgārtham|
na hyatipatitakālamaprāptakālaṁ vā bhēṣajamupayujyamānaṁ yaugikaṁ bhavati; kālō hi bhaiṣajyaprayōgaparyāptimabhinirvartayati||128||
View original
आतुरावस्थास्वपि तु कार्याकार्यं प्रति कालाकालसञ्ज्ञा; तद्यथा- अस्यामवस्थायामस्य भेषजस्याकालः , कालः पुनरन्यस्येति; एतदपि हि भवत्यवस्थाविशेषेण; तस्मादातुरावस्थास्वपि हि कालाकालसञ्ज्ञा|
तस्य परीक्षा- मुहुर्मुहुरातुरस्य सर्वावस्थाविशेषावेक्षणं यथावद्भेषजप्रयोगार्थम्|
न ह्यतिपतितकालमप्राप्तकालं वा भेषजमुपयुज्यमानं यौगिकं भवति; कालो हि भैषज्यप्रयोगपर्याप्तिमभिनिर्वर्तयति||१२८||
āturāvasthālakṣaṇaṁ kālamāha- āturāvasthāsvityādi| tatrōdāharaṇaṁ yathā- navajvarē na kaṣāyakālaḥ, atikrāntaṣaḍahē jvarē kaṣāyakāla ityādi| bhaiṣajyaprayōgaparyāptimiti bhēṣajaprayōgasādhyasiddhimityarthaḥ ||128||
Adhikarana 95 (129) · Śloka 129
pravr̥ttistu pratikarmasamārambhaḥ|
tasya lakṣaṇaṁ bhiṣagauṣadhāturaparicārakāṇāṁ kriyāsamāyōgaḥ||129||
View original
प्रवृत्तिस्तु प्रतिकर्मसमारम्भः|
तस्य लक्षणं भिषगौषधातुरपरिचारकाणां क्रियासमायोगः||१२९||
kālamabhidhāya kramaprāptāṁ pravr̥ttimāha- pravr̥ttistvityādi| pratikarma cikitsā||129||
Adhikarana 96 (130) · Śloka 130
upāyaḥ punarbhiṣagādīnāṁ sauṣṭhavamabhividhānaṁ ca samyak|
tasya lakṣaṇaṁ- bhiṣagādīnāṁ yathōktaguṇasampat dēśakālapramāṇasātmyakriyādibhiśca siddhikāraṇaiḥ samyagupapāditasyauṣadhasyāvacāraṇamiti||130||
View original
उपायः पुनर्भिषगादीनां सौष्ठवमभिविधानं च सम्यक्|
तस्य लक्षणं- भिषगादीनां यथोक्तगुणसम्पत् देशकालप्रमाणसात्म्यक्रियादिभिश्च सिद्धिकारणैः सम्यगुपपादितस्यौषधस्यावचारणमिति||१३०||
pariśiṣṭamupāyamāha- upāya ityādi| yathōktaguṇasampadityanēna sauṣṭhavamuktam||130||
Adhikarana 97 (131) · Śloka 131
ēvamētē daśa parīkṣyaviśēṣāḥ pr̥thak pr̥thak parīkṣitavyā bhavanti||131||
View original
एवमेते दश परीक्ष्यविशेषाः पृथक् पृथक् परीक्षितव्या भवन्ति||१३१||
ēvamityādinā tu samyagabhividhānaṁ brūtē||131||
Adhikarana 98 (132) · Śloka 132
parīkṣāyāstu khalu prayōjanaṁ pratipattijñānam|
pratipattirnāma yō vikārō yathā pratipattavyastasya tathā'nuṣṭhānajñānam||132||
View original
परीक्षायास्तु खलु प्रयोजनं प्रतिपत्तिज्ञानम्|
प्रतिपत्तिर्नाम यो विकारो यथा प्रतिपत्तव्यस्तस्य तथाऽनुष्ठानज्ञानम्||१३२||
kiṁprayōjanā parīkṣētyasyōttaraṁ- parīkṣāyāstvityādi| pratipattiśabdārthaṁ vibhajatē- ya ityādi| pratipattavya iti anuṣṭhānēna yōjayitavyaḥ||132||
Adhikarana 99 (133) · Śloka 133
yatra tu khalu vamanādīnāṁ pravr̥ttiḥ, yatra ca nivr̥ttiḥ, tadvyāsataḥ siddhiṣūttaramupadēkṣyāmaḥ||133||
View original
यत्र तु खलु वमनादीनां प्रवृत्तिः, यत्र च निवृत्तिः, तद्व्यासतः सिद्धिषूत्तरमुपदेक्ष्यामः||१३३||
‘kva ca vamanādīnāṁ pravr̥ttiḥ, kva ca nivr̥ttiḥ’ ityasyōttaramatidēśēnāha- yatra tvityādi||133||
Adhikarana 100 (134) · Śloka 134
pravr̥ttinivr̥ttilakṣaṇasaṁyōgē tu gurulāghavaṁ sampradhārya samyagadhyavasyēdanyataraniṣṭhāyām|
santi hi vyādhayaḥ śāstrēṣūtsargāpavādairupakramaṁ prati nirdiṣṭāḥ|
tasmādgurulāghavaṁ sampradhārya samyagadhyavasyēdityuktam||134||
View original
प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणसंयोगे तु गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदन्यतरनिष्ठायाम्|
सन्ति हि व्याधयः शास्त्रेषूत्सर्गापवादैरुपक्रमं प्रति निर्दिष्टाः|
तस्माद्गुरुलाघवं सम्प्रधार्य सम्यगध्यवस्येदित्युक्तम्||१३४||
‘pravr̥ttinivr̥ttilakṣaṇasaṁyōgē kiṁ naiṣṭhikam’ ityasyōttaraṁ- pravr̥ttītyādi| adhyavasyēditi adhyavasāyaṁ kuryādityarthaḥ| anyataraniṣṭhāyāmiti anyatarapakṣavyavasthāyām| atra gurulāghavē jñātē gurupratikriyāniścayō'nuktō'pi jñāyatē; tēna śāstrakārēṇa guruvyādhipratīkāraniṣṭhāyāmadhyavasāyaṁ kuryāditi sākṣānna kr̥tam| ētadēva guruvyādhipratīkāraṁ laghuvyādhyupapādakēna vacanabhaṅgyantarēṇāha- santi hītyādi| samyagadhyavasyēditi utsargalaghuṁ parityajyāpavādagurumupakramyatayā'dhyavasyēt; balavantamupadravaṁ vētyādinā hi durbalaṁ parityajya balavaccikitsāmabhidhāsyati||134||
Adhikarana 101 (135) · Śloka 135
yāni tu khalu vamanādiṣu bhēṣajadravyāṇyupayōgaṁ gacchanti tānyanuvyākhyāsyāmaḥ|
tadyathā- phalajīmūtakēkṣvākudhāmārgavakuṭajakr̥tavēdhanaphalāni, phalajīmūtakēkṣvākudhāmārgavapatrapuṣpāṇi āragvadhavr̥kṣakamadanasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalāśārṅgēṣṭāmūrvāsaptaparṇanaktamālapicumardapaṭōlasuṣavīguḍūcī- citrakasōmavalkaśatāvarīdvīpīśigrumūlakaṣāyaiḥ, madhukamadhūkakōvidārakarvudāranīpavidulabimbīśaṇapuṣpīsadāpuṣpāpratyakpuṣpākaṣāyaiśca, ēlāharēṇupriyaṅgupr̥thvīkākustumburutagaranaladahrīvēratālīśōśīrakaṣāyaiśca , ikṣukāṇḍēkṣvikṣuvālikādarbhapōṭagalakālaṅkr̥(ṅka)takaṣāyaiśca, sumanāsaumanasyāyanīharidrādāruharidrāvr̥ścīrapunarnavāmahāsahākṣudrasahākaṣāyaiśca, śālmaliśālmalikabhadraparṇyēlāparṇyupōdikōddālakadhanvanarājādanōpacitrāgōpīśr̥ṅgāṭikākaṣāyaiśca, pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavērasarṣapaphāṇitakṣīrakṣāralavaṇōdakaiśca, yathālābhaṁ yathēṣṭaṁ vā'pyupasaṁskr̥tya vartikriyācūrṇāvalēhasnēhakaṣāyamāṁsarasayavāgūyūṣakāmbalikakṣīrōpadhēyānmōdakānanyāṁśca bhakṣyaprakārān vividhānanuvidhāya yathārhaṁ vamanārhāya dadyādvidhivadvamanam|
iti kalpasaṅgrahō vamanadravyāṇām|
kalpamēṣāṁ vistārēṇōttarakālamupadēkṣyāmaḥ||135||
View original
यानि तु खलु वमनादिषु भेषजद्रव्याण्युपयोगं गच्छन्ति तान्यनुव्याख्यास्यामः|
तद्यथा- फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवकुटजकृतवेधनफलानि, फलजीमूतकेक्ष्वाकुधामार्गवपत्रपुष्पाणि आरग्वधवृक्षकमदनस्वादुकण्टकपाठापाटलाशार्ङ्गेष्टामूर्वासप्तपर्णनक्तमालपिचुमर्दपटोलसुषवीगुडूची- चित्रकसोमवल्कशतावरीद्वीपीशिग्रुमूलकषायैः, मधुकमधूककोविदारकर्वुदारनीपविदुलबिम्बीशणपुष्पीसदापुष्पाप्रत्यक्पुष्पाकषायैश्च, एलाहरेणुप्रियङ्गुपृथ्वीकाकुस्तुम्बुरुतगरनलदह्रीवेरतालीशोशीरकषायैश्च , इक्षुकाण्डेक्ष्विक्षुवालिकादर्भपोटगलकालङ्कृ(ङ्क)तकषायैश्च, सुमनासौमनस्यायनीहरिद्रादारुहरिद्रावृश्चीरपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहाकषायैश्च, शाल्मलिशाल्मलिकभद्रपर्ण्येलापर्ण्युपोदिकोद्दालकधन्वनराजादनोपचित्रागोपीशृङ्गाटिकाकषायैश्च, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरसर्षपफाणितक्षीरक्षारलवणोदकैश्च, यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णावलेहस्नेहकषायमांसरसयवागूयूषकाम्बलिकक्षीरोपधेयान्मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्रकारान् विविधाननुविधाय यथार्हं वमनार्हाय दद्याद्विधिवद्वमनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो वमनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तारेणोत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३५||
samprati ‘kāni ca vamanādiṣu bhēṣajadravyāṇi yōgaṁ gacchanti’ ityasyōttaraṁ- yānītyādī| śārṅgēṣṭā guñjā, sōmavalkaḥ khadiraḥ; suṣavī kāravēllakaḥ| dvīpī kaṇṭakārī, dvīpiśatruriti pāṭhē śatāvarī jñēyā| vidulō vētasaḥ, śatapuṣpā ghaṇṭāravā, sadāpuṣpā raktārkaḥ | kālaṅkr̥tō kāsamardaḥ , pōṭagalō hōggalaḥ| sumanā jātī, saumanasyāyanī jātikalikā jātikōṣō vā| śālmalikō rōhitakaḥ, svalpaśālmalirvā, bhadraparṇī bhādālī, ēlāparṇī rāsnā, uddālaḥ bahuvāraḥ, gōpī sārivā| vartikriyā vartirūpadīrghabhakṣyakaraṇam| atra ‘āragvadhādi’ ‘madhvādi’ iti pr̥thagvargakaraṇaṁ prāyaḥ samānaguṇatāṁ vicchēdapāṭhēna darśayituṁ kr̥tam| kalpanaṁ kalpaḥ prayōga ityarthaḥ| uttarakālamiti kalpasthānē||135||
Adhikarana 102 (136) · Śloka 136
virēcanadravyāṇi tu śyāmātrivr̥ccaturaṅgulatilvakamahāvr̥kṣasaptalāśaṅkhinīdantīdravantīnāṁ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalāni yathāyōgaṁ taistaiḥ kṣīramūlatvakpatrapuṣpaphalairvikliptāvikliptaiḥ , ajagandhāśvagandhājaśr̥ṅgīkṣīriṇīnīlinīklītakakaṣāyaiśca, prakīryōdakīryāmasūravidalākampillakaviḍaṅgagavākṣīkaṣāyaiśca, pīlupriyālamr̥dvīkākāśmaryaparūṣakabadaradāḍimāmalakaharītakībibhītakavr̥ścīrapunarnavāvidārigandhādikaṣāyaiśca, sīdhusurāsauvīrakatuṣōdakamairēyamēdakamadirāmadhumadhūlakadhānyāmlakuvalabadarakharjūrakarkandhubhiśca, dadhidadhimaṇḍōdaśvidbhiśca, gōmahiṣyajāvīnāṁ ca kṣīramūtrairyathālābhaṁ yathēṣṭaṁ vā'pyupasaṁskr̥tya vartikriyācūrṇāsavalēhasnēhakaṣāyamāṁsarasayūṣakāmbalikayavāgūkṣīrōpadhēyān mōdakānanyāṁśca bhakṣyapra(vi)kārān vividhāṁśca yōgānanuvidhāya yathārhaṁ virēcanārhāya dadyādvirēcanam|
iti kalpasaṅgrahō virēcanadravyāṇām|
kalpamēṣāṁ vistarēṇa yathāvaduttarakālamupadēkṣyāmaḥ||136||
View original
विरेचनद्रव्याणि तु श्यामात्रिवृच्चतुरङ्गुलतिल्वकमहावृक्षसप्तलाशङ्खिनीदन्तीद्रवन्तीनां क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलानि यथायोगं तैस्तैः क्षीरमूलत्वक्पत्रपुष्पफलैर्विक्लिप्ताविक्लिप्तैः , अजगन्धाश्वगन्धाजशृङ्गीक्षीरिणीनीलिनीक्लीतककषायैश्च, प्रकीर्योदकीर्यामसूरविदलाकम्पिल्लकविडङ्गगवाक्षीकषायैश्च, पीलुप्रियालमृद्वीकाकाश्मर्यपरूषकबदरदाडिमामलकहरीतकीबिभीतकवृश्चीरपुनर्नवाविदारिगन्धादिकषायैश्च, सीधुसुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुमधूलकधान्याम्लकुवलबदरखर्जूरकर्कन्धुभिश्च, दधिदधिमण्डोदश्विद्भिश्च, गोमहिष्यजावीनां च क्षीरमूत्रैर्यथालाभं यथेष्टं वाऽप्युपसंस्कृत्य वर्तिक्रियाचूर्णासवलेहस्नेहकषायमांसरसयूषकाम्बलिकयवागूक्षीरोपधेयान् मोदकानन्यांश्च भक्ष्यप्र(वि)कारान् विविधांश्च योगाननुविधाय यथार्हं विरेचनार्हाय दद्याद्विरेचनम्|
इति कल्पसङ्ग्रहो विरेचनद्रव्याणाम्|
कल्पमेषां विस्तरेण यथावदुत्तरकालमुपदेक्ष्यामः||१३६||
vikliptiḥ dravyāntarasaṁyōgaḥ, avikliptiḥ kēvalaprayōgaḥ; tēna vikliptāvikliptairiti saṁyuktāyuktairityarthaḥ| kṣīriṇī dugdhikā, klītakaṁ yaṣṭīmadhu| masūravidalā śyāmalatā| prathamaṁ tu śyāmā śyāmamūlā trivr̥dēvōktā||136||
Adhikarana 103 (137) · Śloka 137
āsthāpanēṣu tu bhūyiṣṭhakalpāni dravyāṇi yāni yōgamupayānti tēṣu tēṣvavasthāntarēṣvāturāṇāṁ, tāni dravyāṇi nāmatō vistarēṇōpadiśyamānānyaparisaṅkhyēyāni syuratibahutvāt; iṣṭaścānatisaṅkṣēpavistarōpadēśastantrē, iṣṭaṁ ca kēvalaṁ jñānaṁ, tasmādrasata ēva tānyatra vyākhyāsyāmaḥ|
rasasaṁsargavikalpavistarō hyēṣāmaparisaṅkhyēyaḥ, samavētānāṁ rasānāmaṁśāṁśabalavikalpātibahutvāt|
tasmāddravyāṇāṁ caikadēśamudāharaṇārthaṁ rasēṣvanuvibhajya rasaikaikaśyēna ca nāmalakṣaṇārthaṁ ṣaḍāsthāpanaskandhā rasatō'nuvibhajya vyākhyāstantē||137||
View original
आस्थापनेषु तु भूयिष्ठकल्पानि द्रव्याणि यानि योगमुपयान्ति तेषु तेष्ववस्थान्तरेष्वातुराणां, तानि द्रव्याणि नामतो विस्तरेणोपदिश्यमानान्यपरिसङ्ख्येयानि स्युरतिबहुत्वात्; इष्टश्चानतिसङ्क्षेपविस्तरोपदेशस्तन्त्रे, इष्टं च केवलं ज्ञानं, तस्माद्रसत एव तान्यत्र व्याख्यास्यामः|
रससंसर्गविकल्पविस्तरो ह्येषामपरिसङ्ख्येयः, समवेतानां रसानामंशांशबलविकल्पातिबहुत्वात्|
तस्माद्द्रव्याणां चैकदेशमुदाहरणार्थं रसेष्वनुविभज्य रसैकैकश्येन च नामलक्षणार्थं षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्यास्तन्ते||१३७||
bhūyiṣṭhakalpānīti bahuprayōgāṇi prāyaḥprayōjyāni ca| iṣṭaścānatisaṅkṣēpavistarōpadēśa iti anatisaṅkṣēpavistarēṇa śāstrē kathanamiṣṭam| iṣṭaṁ ca kēvalaṁ jñānamiti anatisaṅkṣēpavistarābhidhānēna yadanuktaṁ tasyāpi yathāsāmānyadvārā jñānaṁ bhavati tadapīṣṭaṁ granthakartuḥ śrōtuścētyarthaḥ| tasmādrasata ēvēti rasaṁ prādhānyēnōddiśya rasāśrayadravyasyānatisaṅkṣēpavistārōpadēśēnētyarthaḥ| tānīti āsthāpanōpayōgīni dravyāṇi| atra ca rasadvārā nirdēśē'pi rasasaṁsargasyātibahutvēna kr̥tsnadravyanirdēśavadasaṅkhyēyatā syāditi kr̥tvā ṣaḍbhirēva rasairnirdēśaḥ kartavya āsthāpanōpayōgidravyāṇāmiti darśayannāha- rasētyādi| udāharaṇārthamiti madhurādirasasyādhārabhūtasya dravyasyōdāharaṇārtham| rasēṣvanuvibhajyēti rasēṣu madhurādiṣu dravyāṇāmēkadēśamādhāratayōpadiśyētyarthaḥ| rasaikaikaśyēnēti na rasasaṁsargēṇa| nāmalakṣaṇārthaṁ ṣaḍāsthāpanaskandhā iti sākṣāduktānāṁ jīvakādīnāṁ nāmārthaṁ, tathā anuktānāṁ madhurādidravyāṇāṁ tajjātīyatvēna lakṣaṇārthamāsthāpanayōgidravyasamūhā vyākhyāsyanta iti; kiṁvā, nāmalakṣaṇārthamiti nāmajñānārtham| āsthāpyatē'nēnēti āsthāpanaṁ jīvakādidravyaṁ; skandhaḥ samūhaḥ| rasatō'nuvibhajyēti madhurādirasatayā nirdiśyētyarthaḥ||137||
Adhikarana 104 (138) · Śloka 138
yattu ṣaḍvidhamāsthāpanamēkarasamityācakṣatē bhiṣajaḥ, taddurlabhatamaṁ saṁsr̥ṣṭarasabhūyiṣṭhatvāddravyāṇām|
tasmānmadhurāṇi madhuraprāyāṇi madhuravipākāni madhuraprabhāvāṇi ca madhuraskandhē madhurāṇyēva kr̥tvōpadēkṣyantē, tathētarāṇi dravyāṇyapi||138||
View original
यत्तु षड्विधमास्थापनमेकरसमित्याचक्षते भिषजः, तद्दुर्लभतमं संसृष्टरसभूयिष्ठत्वाद्द्रव्याणाम्|
तस्मान्मधुराणि मधुरप्रायाणि मधुरविपाकानि मधुरप्रभावाणि च मधुरस्कन्धे मधुराण्येव कृत्वोपदेक्ष्यन्ते, तथेतराणि द्रव्याण्यपि||१३८||
ayaṁ ca madhurādirasēna dravyagaṇanirdēśō na madhurādyēkarasasyaiva dravyasya saṅgrahēṇa yathā parairākhyāyatē tathā'smābhirapīṣyatē, kintu yatra satyapi rasāntarē madhurādayaḥ pradhānaṁ, yadvā dravyaṁ madhurādikāryakāri vipākaprabhāvāt , tadapi madhurādigaṇa ēvāsmābhiḥ paṭhanīyamiti darśayannāha- yattvityādi| ēkarasamiti śuddhaikarasam| madhuraprāyāṇīti utkr̥ṣṭamadhurarasāni| tathētarāṇīti amlādīni amlaprāyāṇi amlapākāni ca amlamēva kr̥tvōpadēkṣyāmaḥ; tathā lavaṇādiṣvapyēvamēva tathētarāṇītipadēna darśayati||138||
Adhikarana 105 (139) · Śloka 139
tadyathā- jīvakarṣabhakau jīvantī vīrā tāmalakī kākōlī kṣīrakākōlī mudgaparṇī māṣaparṇī śālaparṇī pr̥śniparṇyasanaparṇī madhuparṇī mēdā mahāmēdā karkaṭaśr̥ṅgī śr̥ṅgāṭikā chinnaruhā cchatrā'ticchatrā śrāvaṇī mahāśrāvaṇī sahadēvā viśvadēvā śuklā kṣīraśuklā balā'tibalā vidārī kṣīravidārī kṣudrasahā mahāsahā r̥ṣyagandhā'śvagandhā vr̥ścīraḥ punarnavā br̥hatī kaṇṭakārikōrubūkō mōraṭaḥ śvadaṁṣṭrā saṁharṣā śatāvarī śatapuṣpā madhūkapuṣpī yaṣṭīmadhu madhūlikā mr̥dvīkā kharjūraṁ parūṣakamātmaguptā puṣkarabījaṁ kaśērukaṁ rājakaśērukaṁ rājādanaṁ katakaṁ kāśmaryaṁ śītapākyōdanapākī tālakharjūramastakamikṣurikṣuvālikā darbhaḥ kuśaḥ kāśaḥ śālirgundrētkaṭakaḥ śaramūlaṁ rājakṣavakaḥ r̥ṣyaprōktā dvāradā bhāradvājī vanatrapuṣyabhīrupatrī haṁsapādī kākanāsikā kuliṅgākṣī kṣīravallī kapōlavallī kapōtavallī sōmavallī gōpavallī madhuvallī cēti; ēṣāmēvaṁvidhānāmanyēṣāṁ ca madhuravargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chēdyāni khaṇḍaśaśchēdayitvā bhēdyāni cāṇuśō bhēdayitvā prakṣālya pānīyēna suprakṣālitāyāṁ sthālyāṁ samāvāpya payasā'rdhōdakēnābhyāsicya sādhayēddarvyā satatamavaghaṭṭayan; tadupayuktabhūyiṣṭhē'mbhasi gatarasēṣvauṣadhēṣu payasi cānupadagdhē sthālīmupahr̥tya suparipūtaṁ payaḥ sukhōṣṇaṁ ghr̥tatailavasāmajjalavaṇaphāṇitōpahitaṁ bastiṁ vātavikāriṇē vidhijñō vidhivaddadyāt; śītaṁ tu madhusarpirbhyāmupasaṁsr̥jya pittavikāriṇē vidhivaddadyāt|
iti madhuraskandhaḥ||139||
View original
तद्यथा- जीवकर्षभकौ जीवन्ती वीरा तामलकी काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णी माषपर्णी शालपर्णी पृश्निपर्ण्यसनपर्णी मधुपर्णी मेदा महामेदा कर्कटशृङ्गी शृङ्गाटिका छिन्नरुहा च्छत्राऽतिच्छत्रा श्रावणी महाश्रावणी सहदेवा विश्वदेवा शुक्ला क्षीरशुक्ला बलाऽतिबला विदारी क्षीरविदारी क्षुद्रसहा महासहा ऋष्यगन्धाऽश्वगन्धा वृश्चीरः पुनर्नवा बृहती कण्टकारिकोरुबूको मोरटः श्वदंष्ट्रा संहर्षा शतावरी शतपुष्पा मधूकपुष्पी यष्टीमधु मधूलिका मृद्वीका खर्जूरं परूषकमात्मगुप्ता पुष्करबीजं कशेरुकं राजकशेरुकं राजादनं कतकं काश्मर्यं शीतपाक्योदनपाकी तालखर्जूरमस्तकमिक्षुरिक्षुवालिका दर्भः कुशः काशः शालिर्गुन्द्रेत्कटकः शरमूलं राजक्षवकः ऋष्यप्रोक्ता द्वारदा भारद्वाजी वनत्रपुष्यभीरुपत्री हंसपादी काकनासिका कुलिङ्गाक्षी क्षीरवल्ली कपोलवल्ली कपोतवल्ली सोमवल्ली गोपवल्ली मधुवल्ली चेति; एषामेवंविधानामन्येषां च मधुरवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेन सुप्रक्षालितायां स्थाल्यां समावाप्य पयसाऽर्धोदकेनाभ्यासिच्य साधयेद्दर्व्या सततमवघट्टयन्; तदुपयुक्तभूयिष्ठेऽम्भसि गतरसेष्वौषधेषु पयसि चानुपदग्धे स्थालीमुपहृत्य सुपरिपूतं पयः सुखोष्णं घृततैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्; शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिवद्दद्यात्|
इति मधुरस्कन्धः||१३९||
vīrā jālandharaṁ śākam| asa(śa)naparṇī aparājitā| madhuparṇī vikaṅkatam| chatrā kōkilākṣaḥ| aticchatrā aruṇakōkilākṣaḥ| mahāśrāvaṇī alambuṣā| śuklā śarkarā| kṣīraśuklā br̥hacchr̥ṅgāṭikā | kṣudrasahā kumārī| r̥ṣyagandhā r̥ṣyajāṅgalakaḥ, balābhēdō vā| mōraṭaḥ mūrvā| saṁharṣā bandākaḥ| madhukaparṇī madhukabhēdaḥ| madhūlikā markaṭahastatr̥ṇam| rājādanaṁ vēñculikīti khyātam| kaśēruḥ ciñcōḍakaḥ| rājakaśēruḥ kaśērubhēdaḥ| śītapākī śītalā| ōdanapākī nīlajhiṇṭī| r̥ṣyaprōktā balābhēdaḥ| dvāradā śākataruḥ| bhāradvājī vanakārpāsī| vanatrapuṣī br̥hatphalā gōḍumbā| abhīrupatrī śatāvarībhēdaḥ| kuliṅgākṣī pēṭikā, kuliṅgāpāṭhapakṣē uccaṭā| kṣīravallī kṣīralatā| kapōlapallī ‘kavaḍavēṇḍuā’ iti khyātā| kapōtavallī sūkṣmailā| sōmavallī sōmalatā| gōpavallī anantamūlam| madhuvallī yaṣṭīmadhubhēdaḥ||139||
Adhikarana 106 (140) · Śloka 140
āmrāmrātakalakucakaramardavr̥kṣāmlāmlavētasakuvalabadaradāḍimamātuluṅgagaṇḍīrāmalakanandītakaśītaka- tintiṇḍīkadantaśaṭhairāvatakakōśāmradhanvanānāṁ phalāni, patrāṇi cāmrātakāśmantakacāṅgērīṇāṁ caturvidhānāṁ cāmlikānāṁ dvayōśca kōlayōścāmaśuṣkayōrdvayōścaiva śuṣkāmlikayōrgrāmyāraṇyayōḥ, āsavadravyāṇi ca surāsauvīrakatuṣōdakamairēyamēdakamadirāmadhuśuktaśīdhudadhidadhimaṇḍōdaśviddhānyāmlādīni ca, ēṣāmēvaṁvidhānāmanyēṣāṁ cāmlavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chēdyāni khaṇḍaśaśchēdayitvā bhēdyāni cāṇuśō bhēdayitvā dravaiḥ sthālyāmabhyāsicya sādhayitvōpasaṁskr̥tya yathāvattailavasāmajjalavaṇaphāṇitōpahitaṁ sukhōṣṇaṁ bastiṁ vātavikāriṇē vidhijñō vidhivaddadyāt|
ityamlaskandhaḥ||140||
View original
आम्राम्रातकलकुचकरमर्दवृक्षाम्लाम्लवेतसकुवलबदरदाडिममातुलुङ्गगण्डीरामलकनन्दीतकशीतक- तिन्तिण्डीकदन्तशठैरावतककोशाम्रधन्वनानां फलानि, पत्राणि चाम्रातकाश्मन्तकचाङ्गेरीणां चतुर्विधानां चाम्लिकानां द्वयोश्च कोलयोश्चामशुष्कयोर्द्वयोश्चैव शुष्काम्लिकयोर्ग्राम्यारण्ययोः, आसवद्रव्याणि च सुरासौवीरकतुषोदकमैरेयमेदकमदिरामधुशुक्तशीधुदधिदधिमण्डोदश्विद्धान्याम्लादीनि च, एषामेवंविधानामन्येषां चाम्लवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा द्रवैः स्थाल्यामभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावत्तैलवसामज्जलवणफाणितोपहितं सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इत्यम्लस्कन्धः||१४०||
amlaskandhē nandītakaḥ karparanandī, śītakaḥ amlalōṭaḥ, airāvataḥ nāgaraṅgam| amlikā kandapradhānā kāmarūpē prasiddhā amlikābhēda ēvētyāhuḥ| dravaiḥ sthirāṇīti dravamajjanāt sthirībhūtānītyarthaḥ(?)||140||
Adhikarana 107 (141) · Śloka 141
saindhavasauvarcalakālaviḍapākyānūpakūpyavālukailamaulakasāmudrarōmakaudbhidauṣarapāṭēyakapāṁśujānyēvamprakārāṇi cānyāni lavaṇavargaparisaṅkhyātāni, ētānyamlōpahitānyuṣṇōdakōpahitāni vā snēhavanti sukhōṣṇaṁ bastiṁ vātavikāriṇē vidhijñō vidhivaddadyāt|
iti lavaṇaskandhaḥ||141||
View original
सैन्धवसौवर्चलकालविडपाक्यानूपकूप्यवालुकैलमौलकसामुद्ररोमकौद्भिदौषरपाटेयकपांशुजान्येवम्प्रकाराणि चान्यानि लवणवर्गपरिसङ्ख्यातानि, एतान्यम्लोपहितान्युष्णोदकोपहितानि वा स्नेहवन्ति सुखोष्णं बस्तिं वातविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति लवणस्कन्धः||१४१||
kūpyādayō lavaṇabhēdā dēśāntaraprasiddhāḥ; tēna dēśāntarīyēbhyō jñēyāḥ| rōmakaṁ rūmānadībhavam||141||
Adhikarana 108 (142) · Śloka 142
pippalīpippalīmūlahastipippalīcavyacitrakaśr̥ṅgavēramaricājamōdārdrakaviḍaṅgakustumburupīlutējōvatyēlākuṣṭha- bhallātakāsthihiṅguniryāsakilimamūlakasarṣapalaśunakarañjaśigrukamadhuśigrukakharapuṣpabhūstr̥ṇasumukhasurasakuṭhērakārjaka- gaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakakṣāramūtrapittānīti; ēṣāmēvaṁvidhānāṁ cānyēṣāṁ kaṭukavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chēdyāni khaṇḍaśaśchēdayitvā bhēdyāni cāṇuśō bhēdayitvā gōmūtrēṇa saha sādhayitvōpasaṁskr̥tya yathāvanmadhutailalavaṇōpahitaṁ sukhōṣṇaṁ bastiṁ ślēṣmavikāriṇē vidhijñō vidhivaddadyāt|
iti kaṭukaskandhaḥ||142||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचाजमोदार्द्रकविडङ्गकुस्तुम्बुरुपीलुतेजोवत्येलाकुष्ठ- भल्लातकास्थिहिङ्गुनिर्यासकिलिममूलकसर्षपलशुनकरञ्जशिग्रुकमधुशिग्रुकखरपुष्पभूस्तृणसुमुखसुरसकुठेरकार्जक- गण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकक्षारमूत्रपित्तानीति; एषामेवंविधानां चान्येषां कटुकवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा गोमूत्रेण सह साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति कटुकस्कन्धः||१४२||
tējasvinī tējōvatī| kilimaṁ dēvadāru||142||
Adhikarana 109 (143) · Śloka 143
candananaladakr̥tamālanaktamālanimbatumburukuṭajaharidrādāruharidrāmustamūrvākirātatiktakakaṭukarōhiṇītrāyamāṇā- kāravēllikākarīrakaravīrakēbukakaṭhillakavr̥ṣamaṇḍūkaparṇīkarkōṭakavārtākukarkaśakākamācīkākōdumbarikāsuṣavyativiṣā- paṭōlakulakapāṭhāguḍūcīvētrāgravētasavikaṅkatabakulasōmavalkasaptaparṇasumanārkāvalgujavacātagarāguruvālakōśīrāṇīti , ēṣāmēvaṁvidhānāṁ cānyēṣāṁ tiktavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chēdyāni khaṇḍaśaśchēdayitvā bhēdyāni cāṇuśō bhēdayitvā prakṣālya pānīyēnābhyāsicya sādhayitvōpasaṁskr̥tya yathāvanmadhutailalavaṇōpahitaṁ sukhōṣṇaṁ bastiṁ ślēṣmavikāriṇē vidhijñō vidhivaddadyāt, śītaṁ tu madhusarpirbhyāmapasaṁsr̥jya pittavikāriṇē vidhijñō vidhivaddadyāt|
iti tiktaskandhaḥ||143||
View original
चन्दननलदकृतमालनक्तमालनिम्बतुम्बुरुकुटजहरिद्रादारुहरिद्रामुस्तमूर्वाकिराततिक्तककटुकरोहिणीत्रायमाणा- कारवेल्लिकाकरीरकरवीरकेबुककठिल्लकवृषमण्डूकपर्णीकर्कोटकवार्ताकुकर्कशकाकमाचीकाकोदुम्बरिकासुषव्यतिविषा- पटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेतसविकङ्कतबकुलसोमवल्कसप्तपर्णसुमनार्कावल्गुजवचातगरागुरुवालकोशीराणीति , एषामेवंविधानां चान्येषां तिक्तवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामपसंसृज्य पित्तविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्|
इति तिक्तस्कन्धः||१४३||
tiktavargē karkaśaḥ paṭōlabhēdaḥ||143||
Adhikarana 110 (144) · Śloka 144
priyaṅgvanantāmrāsthyambaṣṭhakīkaṭvaṅgalōdhramōcarasasamaṅgādhātakīpuṣpapadmāpadmakēśarajambvāmraplakṣavaṭa- kapītanōdumbarāśvatthabhallātakāsthyaśmantakaśirīṣaśiṁśapāsōmavalkatindukapriyālabadarakhadira- saptaparṇāśvakarṇasyandanārjunārimēdailavālukaparipēlavakadambaśallakījiṅginīkāśakaśērukarājakaśērukaṭphalavaṁśa- padmakāśōkaśāladhavasarjabhūrjaśaṇakharapuṣpāpuraśamīmācīkavarakatuṅgājakarṇasphūrjakabibhītakakumbhīpuṣkarabīja- bisamr̥ṇālatālakharjūrataruṇānīti , ēṣāmēvaṁvidhānāṁ cānyēṣāṁ kaṣāyavargaparisaṅkhyātānāmauṣadhadravyāṇāṁ chēdyāni khaṇḍaśaśchēdayitvā bhēdyāni cāṇuśō bhēdayitvā prakṣālya pānīyēnābhyāsicya sādhayitvōpasaṁskr̥tya yathāvanmadhutailalavaṇōpahitaṁ sukhōṣṇaṁ bastiṁ ślēṣmavikāriṇē vidhijñō vidhivaddadyāt, śītaṁ tu madhusarpirbhyāmupasaṁsr̥jya pittavikāriṇē dadyāt|
iti kaṣāyaskandhaḥ||144||
View original
प्रियङ्ग्वनन्ताम्रास्थ्यम्बष्ठकीकट्वङ्गलोध्रमोचरससमङ्गाधातकीपुष्पपद्मापद्मकेशरजम्ब्वाम्रप्लक्षवट- कपीतनोदुम्बराश्वत्थभल्लातकास्थ्यश्मन्तकशिरीषशिंशपासोमवल्कतिन्दुकप्रियालबदरखदिर- सप्तपर्णाश्वकर्णस्यन्दनार्जुनारिमेदैलवालुकपरिपेलवकदम्बशल्लकीजिङ्गिनीकाशकशेरुकराजकशेरुकट्फलवंश- पद्मकाशोकशालधवसर्जभूर्जशणखरपुष्पापुरशमीमाचीकवरकतुङ्गाजकर्णस्फूर्जकबिभीतककुम्भीपुष्करबीज- बिसमृणालतालखर्जूरतरुणानीति , एषामेवंविधानां चान्येषां कषायवर्गपरिसङ्ख्यातानामौषधद्रव्याणां छेद्यानि खण्डशश्छेदयित्वा भेद्यानि चाणुशो भेदयित्वा प्रक्षाल्य पानीयेनाभ्यासिच्य साधयित्वोपसंस्कृत्य यथावन्मधुतैललवणोपहितं सुखोष्णं बस्तिं श्लेष्मविकारिणे विधिज्ञो विधिवद्दद्यात्, शीतं तु मधुसर्पिर्भ्यामुपसंसृज्य पित्तविकारिणे दद्यात्|
इति कषायस्कन्धः||१४४||
kaṣāyavargē aśvakarṇaḥ priyālaśālaḥ, paripēlavaṁ kaivartamustakaṁ, jiṅginī svanāmakhyātā, mācīkaḥ dēvadāruḥ, ajakarṇaḥ śālabhēdaḥ, kumbhī ‘kumbhīka’ iti khyātā, kiṁvā haṭhaḥ, mr̥ṇālaṁ mr̥ṇālanālikā, tālakharjūrataruṇānīti tālakharjūrāṅkurā ityarthaḥ| atra ca skandhēṣu yaddravyaṁ skandhadvayē paṭhyatē tadubhayaguṇayuktatvēnōbhayatrapi yōgīti jñēyam||144||
Adhikarana 111 (145-146) · Śloka 146
tatra ślōkāḥ- ṣaḍvargāḥ parisaṅkhyātā ya ētē rasabhēdataḥ|
āsthāpanamabhiprētya tānvidyātsārvayaugikān||145||
sarvaśō hi praṇihitāḥ sarvarōgēṣu jānatā|
sarvānrōgānniyacchanti yēbhya āsthāpanaṁ hitam||146||
View original
तत्र श्लोकाः- षड्वर्गाः परिसङ्ख्याता य एते रसभेदतः|
आस्थापनमभिप्रेत्य तान्विद्यात्सार्वयौगिकान्||१४५||
सर्वशो हि प्रणिहिताः सर्वरोगेषु जानता|
सर्वान्रोगान्नियच्छन्ति येभ्य आस्थापनं हितम्||१४६||
sārvayaugikāniti sarvēṣvāsthāpanasādhyēṣu rōgēṣu vātavyādhijvaragulmādiṣu yathōktadōṣasambandhē sati yaugikānityarthaḥ| ētadēva vivr̥ṇōti- sarvaśō hītyādi| sarvaśa iti samastavargēṇa ardhavargēṇa yathālābhaṁ vā||145-146||
Adhikarana 112 (147-148) · Śloka 148
yēṣāṁ yēṣāṁ praśāntyarthaṁ yē yē na parikīrtitāḥ|
dravyavargā vikārāṇāṁ tēṣāṁ tē parikōpakāḥ||147||
ityētē ṣaḍāsthāpanaskandhā rasatō'nuvibhajya vyākhyātāḥ||148||
View original
येषां येषां प्रशान्त्यर्थं ये ये न परिकीर्तिताः|
द्रव्यवर्गा विकाराणां तेषां ते परिकोपकाः||१४७||
इत्येते षडास्थापनस्कन्धा रसतोऽनुविभज्य व्याख्याताः||१४८||
idānīṁ sarvavargāṇāṁ sarvēṣvāsthāpanasādhyarōgēṣu yaugikatvaṁ yaduktaṁ tatra pittajvarē kaṭuvargēṇāsthāpanaṁ pittakaratvājjvaravardhakaṁ bhavati, tēna na dōṣaviśēṣēṇa sarvagaṇānāṁ yaugikatvamētaduktaṁ, kintu sāmānyēna sarvāsthāpanasādhyarōgahitatvaṁ, dōṣaviśēṣēṣu tu tatra tatrānanuguṇavargasya prakōpakasya niṣēdha ēvēti darśayannāha- yēṣāmityādi| yēṣāṁ yēṣāmiti vātādivikārāṇāmuktānāmiha| tatra madhuraskandhaḥ kaphapraśāntyarthamanuktaḥ, tēna kaphavardhakaḥ; ēvamamlādivargēṣvapi jñēyam| kiṁvā sārvayaugikānityanēnōktānāṁ vargāṇāṁ samāsavyāsayōgēna sakalāsthāpanasādhyarōgaharatvamucyatē, na pratyēkaṁ; pratyēkaṁ tu vargāṇāṁ sādhyatvēnānuktarōgāhantr̥tvamucyatē yēṣāmityādinā||147-148||
Adhikarana 113 (149) · Śloka 149
tēbhyō bhiṣagbuddhimān parisaṅkhyātamapi yadyaddravyamayaugikaṁ manyēta, tattadapakarṣayēt; yadyaccānuktamapi yaugikaṁ manyēta, tattadvidadhyāt; vargamapi vargēṇōpasaṁsr̥jēdēkamēkēnānēkēna vā yuktiṁ pramāṇīkr̥tya|
pracaraṇamiva bhikṣukasya bījamiva karṣakasya sūtraṁ buddhimatāmalpamapyanalpajñānāya bhavati; tasmādbuddhimatāmūhāpōhavitarkāḥ, mandabuddhēstu yathōktānugamanamēva śrēyaḥ|
yathōktaṁ hi mārgamanugacchan bhiṣak saṁsādhayati kāryamanatimahattvādvā vinipātayatyanatihrasvatvādudāharaṇasyēti||149||
View original
तेभ्यो भिषग्बुद्धिमान् परिसङ्ख्यातमपि यद्यद्द्रव्यमयौगिकं मन्येत, तत्तदपकर्षयेत्; यद्यच्चानुक्तमपि यौगिकं मन्येत, तत्तद्विदध्यात्; वर्गमपि वर्गेणोपसंसृजेदेकमेकेनानेकेन वा युक्तिं प्रमाणीकृत्य|
प्रचरणमिव भिक्षुकस्य बीजमिव कर्षकस्य सूत्रं बुद्धिमतामल्पमप्यनल्पज्ञानाय भवति; तस्माद्बुद्धिमतामूहापोहवितर्काः, मन्दबुद्धेस्तु यथोक्तानुगमनमेव श्रेयः|
यथोक्तं हि मार्गमनुगच्छन् भिषक् संसाधयति कार्यमनतिमहत्त्वाद्वा विनिपातयत्यनतिह्रस्वत्वादुदाहरणस्येति||१४९||
sampratyuktavargēṣu vyādhyādiparyālōcanayā yaugikatvamapēkṣya yaugikaprakṣēpamayaugikōddharaṇaṁ ca darśayannāha- tēbhya ityādi| buddhimānitipadēna buddhimataiva prakṣēpōddhārau gaṇē kartavyau, nālpabuddhinōhāpōhakaraṇāsamarthēnēti darśayati| ēkaṁ vargamēkēna vargēṇōpasr̥jēdanēkēna vā vargēṇēti yōjyam| yuktiṁ pramāṇīkr̥tyēti idamatra yaugikamidamayaugikamiti ūhaṁ pramāṇīkr̥tyētyarthaḥ| pracaraṇaṁ bhikṣāmūlaṁ taṇḍulādi pātrastham| nanu mandabuddhēḥ kathaṁ yathōktānanugamanaṁ? yathōktamayaugikamūhēna buddhimantaḥ pratipadyantē tatraiva tanmandadhīḥ prayuñjānō na kathamanarthamāvahēdityāha- yathōktaṁ hītyādi| anatimahattvādvā vinipātayatītyanēna mandabuddhēryathōktamācarata ūhaṁ vinā na mahatī vyāpadbhavatīti darśayati| yataḥ śāstrē hi yō vidhiryathōktaḥ, sa prāyō yaugika ēva bhavati tatra; yatrāpi śarīrādibhēdēnāyaugikaḥ, tatrāpi stōkamātrēṇa yaugika ityarthaḥ| anatihrasvatvādudāharaṇasyēti śāstrē udāharaṇatvēnōktasya vidhēranatisaṅkṣēpādityarthaḥ| ētēna yadi stōkaṁ rōgasādhanōdāharaṇaṁ syāt, ūhyamēva bahu, tadā mandabuddhiḥ sākṣādudāharaṇaviṣayājñānāt tathā svayamuhākṣamatvācca na rōgaśāntilakṣaṇaṁ kāryaṁ kartuṁ kṣamaḥ syāt; yatastūdāharaṇāni bahūni, tēna tairēvōdāharaṇātmakaprayōgaustatsādhyatvēnōktavyādhīn sādhayatīti yuktam| imau cāvāpōddhārau gaṇōkta ēva dravyē prāyau jñēyau| yaduktaṁ suśrutē- “gaṇōktamapi yaddravyaṁ bhavēdvyādhāvayaugikam| taduddharēta, prakṣipēttu yanmanyēdyaugikaṁ tu tat” (su.ci.a.1) iti| yē tu saṁyōgamahimnā kāryakarā agastyaharītakyādayaḥ, na tēṣvāvāpōddhārau kartavyau| ēnamēva cārthamabhiprētyōktaṁ suśrutē- “ēṣa cāgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt| mantravat samprayōktavyō na mīmāṁsyaḥ kathañcana” (su.ci.a.1) iti||149||
Adhikarana 114 (150) · Śloka 150
ataḥ paramanuvāsanadravyāṇyanuvyākhyāsyāmaḥ|
anuvāsanaṁ tu snēha ēva|
snēhastu dvividhaḥ- sthāvarātmakaḥ, jaṅgamātmakaśca|
tatra sthāvarātmakaḥ snēhastailamatailaṁ ca|
taddvayaṁ tailamēva kr̥tvōpadēkṣyāmaḥ, sarvatastailaprādhānyāt|
jaṅgamātmakastu vasā, majjā, sarpiriti|
tēṣāṁ tailavasāmajjasarpiṣāṁ yathāpūrvaṁ śrēṣṭhaṁ vātaślēṣmavikārēṣvanuvāsanīyēṣu, yathōttaraṁ tu pittavikārēṣu, sarva ēva vā sarvavikārēṣvapi yōgamupayānti saṁskāravidhiviśēṣāditi||150||
View original
अतः परमनुवासनद्रव्याण्यनुव्याख्यास्यामः|
अनुवासनं तु स्नेह एव|
स्नेहस्तु द्विविधः- स्थावरात्मकः, जङ्गमात्मकश्च|
तत्र स्थावरात्मकः स्नेहस्तैलमतैलं च|
तद्द्वयं तैलमेव कृत्वोपदेक्ष्यामः, सर्वतस्तैलप्राधान्यात्|
जङ्गमात्मकस्तु वसा, मज्जा, सर्पिरिति|
तेषां तैलवसामज्जसर्पिषां यथापूर्वं श्रेष्ठं वातश्लेष्मविकारेष्वनुवासनीयेषु, यथोत्तरं तु पित्तविकारेषु, सर्व एव वा सर्वविकारेष्वपि योगमुपयान्ति संस्कारविधिविशेषादिति||१५०||
kramaprāptamanuvāsanadravyamāha- ataḥ paramityādi| atra tailamiti tailabhūtaṁ sarṣapasnēhādi| tailaprādhānyāditi sthāvarasnēhēṣu tilatailasyaiva prādhānyādityarthaḥ| ētēna tailē yō vidhiḥ sa sārṣapādau bōddhavyaḥ, tailaśabdēna tu sārṣapādīnāmiha grahaṇaṁ tilabhavasnēhasya prādhānyaprakhyāpanārthaṁ ; tailaśabdēna sārṣapādīnāṁ grahaṇaṁ bhavatyēva| yaduktaṁ suśrutē- “niṣpattēstadguṇatvācca tailatvamitarēṣvapi” (su.sū.a.15) iti||150||
Adhikarana 115 (151) · Śloka 151
śirōvirēcanadravyāṇi punarapāmārgapippalīmaricaviḍaṅgaśigruśirīṣatumburupilvajājyamōdāvārtākīpr̥thvīkailāharēṇukāphalāni ca, sumukhasurasakuṭhērakagaṇḍīrakālamālakaparṇāsakṣavakaphaṇijjhakaharidrāśr̥ṅgavēramūlakalaśunatarkārīsarṣapapatrāṇi ca, arkālarkakuṣṭhanāgadantīvacāpāmārgaśvētājyōtiṣmatīgavākṣīgaṇḍīrapuṣpyavākpuṣpīvr̥ścikālīvayasthātiviṣāmūlāni ca, haridrāśr̥ṅgavēramūlakalaśunakandāśca, lōdhramadanasaptaparṇanimbārkapuṣpāṇi ca, dēvadārvagurusaralaśallakījiṅginyasanahiṅguniryāsāśca, tējōvatīvarāṅgēṅgudīśōbhāñjanakabr̥hatīkaṇṭakārikātvacaścēti|
śirōvirēcanaṁ saptavidhaṁ, phala-patra-mūla-kanda-puṣpa-niryāsa-tvagāśrayabhēdāt|
lavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi cēndriyōpaśayāni tathā'parāṇyanuktānyapi dravyāṇi yathāyōgavihitāni śirōvirēcanārthamupadiśyanta iti||151||
View original
शिरोविरेचनद्रव्याणि पुनरपामार्गपिप्पलीमरिचविडङ्गशिग्रुशिरीषतुम्बुरुपिल्वजाज्यमोदावार्ताकीपृथ्वीकैलाहरेणुकाफलानि च, सुमुखसुरसकुठेरकगण्डीरकालमालकपर्णासक्षवकफणिज्झकहरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनतर्कारीसर्षपपत्राणि च, अर्कालर्ककुष्ठनागदन्तीवचापामार्गश्वेताज्योतिष्मतीगवाक्षीगण्डीरपुष्प्यवाक्पुष्पीवृश्चिकालीवयस्थातिविषामूलानि च, हरिद्राशृङ्गवेरमूलकलशुनकन्दाश्च, लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बार्कपुष्पाणि च, देवदार्वगुरुसरलशल्लकीजिङ्गिन्यसनहिङ्गुनिर्यासाश्च, तेजोवतीवराङ्गेङ्गुदीशोभाञ्जनकबृहतीकण्टकारिकात्वचश्चेति|
शिरोविरेचनं सप्तविधं, फल-पत्र-मूल-कन्द-पुष्प-निर्यास-त्वगाश्रयभेदात्|
लवणकटुतिक्तकषायाणि चेन्द्रियोपशयानि तथाऽपराण्यनुक्तान्यपि द्रव्याणि यथायोगविहितानि शिरोविरेचनार्थमुपदिश्यन्त इति||१५१||
pariśēṣyācchirōvirēcanānyāha- śirōvirēcanētyādi| phalāni cēti cakārēṇa tasmāduktadravyādaṅgāntarōpayōgaṁ ca darśayati| tēna śigrōrvakṣyamāṇatvagupayōgaśca bhavati, ēvamanyatrāpyudāhāryam| sumukhādayaḥ parṇāsabhēdāḥ, tarkārī jayantī| gaṇḍīrapuṣpī śamaṭhaḥ, vayasthā brāhmī| varāṅgaṁ guḍatvak| indriyōpaśayānītyanēna yāni lavaṇādīni indriyānupaghātakāni tānyēva śirōvirēcanē yōjyāni; tathā'parāṇīti madhurāmlakaṣāyāṇyapi yāni śirōvirēcanē yaugikāni||151||
Adhikarana 116 (152-154) · Śloka 154
tatra ślōkāḥ- lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāṁ parīkṣā kāraṇaṁ ca yat|
adhyēyādhyāpanavidhī sambhāṣāvidhirēva ca||152||
ṣaḍbhirūnāni pañcāśadvādamārgapadāni ca|
padāni daśa cānyāni kāraṇādīni tattvataḥ||153||
sampraśnaśca parīkṣādērnavakō vamanādiṣu|
bhiṣagjitīyē rōgāṇāṁ vimānē samprakāśitaḥ||154||
View original
तत्र श्लोकाः- लक्षणाचार्यशिष्याणां परीक्षा कारणं च यत्|
अध्येयाध्यापनविधी सम्भाषाविधिरेव च||१५२||
षड्भिरूनानि पञ्चाशद्वादमार्गपदानि च|
पदानि दश चान्यानि कारणादीनि तत्त्वतः||१५३||
सम्प्रश्नश्च परीक्षादेर्नवको वमनादिषु|
भिषग्जितीये रोगाणां विमाने सम्प्रकाशितः||१५४||
saṅgrahē lakṣaṇācāryaśiṣyāṇāmiti śāstrācāryaśiṣyāṇāṁ parīkṣā, lakṣaṇaṁ hi śāstramucyatē| kāraṇaṁ ca yaditi śāstrādiparīkṣākāraṇaṁ ca yadityarthaḥ, ‘ēvambhūtaṁ śāstramamala ivādityaḥ’ ityādiśāstraparīkṣākāraṇam| ācāryaparīkṣākāraṇaṁ tu ‘ēvaṁvidhō hyācāryaḥ’ ityādi| śiṣyaparīkṣākāraṇaṁ tu ‘adhyāpyamadhyāpayan hyācāryaḥ’ ityādi| adhyēyam adhyētavyaṁ, tasya vidhiradhyayanavidhirēva||152-154||
Adhikarana 117 (155-157) · Śloka 157
bahuvidhamidamuktamarthajātaṁ bahuvidhavākyavicitramarthakāntam|
bahuvidhaśubhaśabdasandhiyuktaṁ bahuvidhavādanisūdanaṁ parēṣām||155||
imāṁ matiṁ bahuvidhahētusaṁśrayāṁ vijajñivān paramatavādasūdanīm|
na sajjatē paravacanāvamardanairna śakyatē paravacanaiśca marditum||156||
dōṣādīnāṁ tu bhāvānāṁ sarvēṣāmēva hētumat|
mānāt samyagvimānāni niruktāni vibhāgaśaḥ||157||
View original
बहुविधमिदमुक्तमर्थजातं बहुविधवाक्यविचित्रमर्थकान्तम्|
बहुविधशुभशब्दसन्धियुक्तं बहुविधवादनिसूदनं परेषाम्||१५५||
इमां मतिं बहुविधहेतुसंश्रयां विजज्ञिवान् परमतवादसूदनीम्|
न सज्जते परवचनावमर्दनैर्न शक्यते परवचनैश्च मर्दितुम्||१५६||
दोषादीनां तु भावानां सर्वेषामेव हेतुमत्|
मानात् सम्यग्विमानानि निरुक्तानि विभागशः||१५७||
idamuktamarthajātamiti lakṣaṇācāryaśiṣyaparīkṣādirūpamabhidhēyajātamuktam| arthakāntamiti yathā sambaddhārthatvādinā guṇēna kamanīyārthaṁ bhavati tathōktamityarthaḥ| śabdasya vākyē yōjanaṁ śabdasandhiḥ| dōṣādīnāmityādinā vimānasthānārthasaṅgrahaṁ karōti| hētumaditi upapattimadyathā bhavati tathā dōṣādimānādityarthaḥ| niruktānīti niruktyōktāni| niruktiśca dōṣādayō viśēṣēṇa mīyantē jñāyantē ēbhiriti vimānāni||155-157||
Adhikarana puShpikA · Śloka 8
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē vimānasthānē rōgabhiṣagjitīyavimānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||
(agnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē|
anēnāvadhinā sthānaṁ vimānānāṁ samarthitam|)|
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते विमानस्थाने रोगभिषग्जितीयविमानं नामाष्टमोऽध्यायः||८||
(अग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते|
अनेनावधिना स्थानं विमानानां समर्थितम्|)|
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ vimānasthānē rōgabhiṣagjitīyavimānaṁ nāmāṣṭamō'dhyāyaḥ||8||