Adhikarana ajagallikAlakShaNam (1) · Śloka 1
atha kṣudrarōganidānam |
snigdhāḥ savarṇā granthitā nīrujō mudgasannibhāḥ |
kaphavātōtthitā jñēyā bālānāmajagallikāḥ ||1||
(su. ni. a. 13) |
View original
अथ क्षुद्ररोगनिदानम् |
स्निग्धाः सवर्णा ग्रन्थिता नीरुजो मुद्गसन्निभाः |
कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिकाः ||१||
(सु. नि. अ. १३) |
visarpādīnāmakṣudrahētulakṣaṇacikitsitānāmabhidhānēna kṣudrahētulakṣaṇacikitsitānāṁ kṣudrarōgāṇāṁ pāriśēṣyāt kṣudrarōganidānam| nanu, yadi kṣudratvamēṣāṁ hētulakṣaṇacikitsālpatvēna tarhi agnirōhiṇīvalmīkādīnāṁ tridōṣajatvēna hētvādibāhulyāt kathaṁ kṣudratvaṁ? naivaṁ, bāhulyēna tāvat, chatriṇō gacchantītivat; kiṁvā avāntarabhēdavirahaḥ kṣudratvaṁ, yēnātra vaktavyānāmajagallikādīnāṁ na dōṣadūṣyādikr̥tabhūrisaṅkhyābhēdēna vraṇajvarādivānnirdēśaḥ, kintu pratyēkaṁ stōkasaṅkhyayā'bhidhānaṁ tēṣām| anyastvāha– kṣudraśabdō'lpē raudrē ca vartatē, tēna yathāyōgyaṁ sarvatra vyavasthā dr̥śyatē; raudrē kṣudraśabdō yathā– “kṣudrā mr̥gā yatra śāntāścēruranyaiḥ samaṁ mr̥gaiḥ|” iti| kṣudrāṇāṁ bālānāṁ rōgāḥ kṣudrarōgā iti kēcit| ēvamapyajagallikāhipūtanādīnāmēva parigrahō na tvanyēṣām| saṅkṣēpēṇa catuścatvāriṁśadvikārānatra vaktavyān kramēṇa darśayati– snigdhētyādi| bhōjē tu mūṣikākarṇamuṣkakōśaphalārśaḥprabhr̥tayō'dhikavikārāḥ paṭhyantē, tē ca suśrutē vikārasyānantyādanumatā ēva| bālānāmiti prāyōbhāvitvāduktaṁ, tēnābālānāmapi dr̥śyamānāḥ saṅgacchantē||1||
Adhikarana yavaprakhyAlakShaNam (2) · Śloka 2
yavākārā sukaṭhinā grathitā māṁsasaṁśritā |
piḍakā kaphavātābhyāṁ yavaprakhyēti sōcyatē ||2||
(su. ni. a. 13) |
View original
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता |
पिडका कफवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते ||२||
(सु. नि. अ. १३) |
yavaprakhyāmāha– yavākārētyādi| yavākārēti yavavanmadhyē sthūlā||2||
Adhikarana antrAlajIlakShaNam (3) · Śloka 3
ghanāmavaktrāṁ piḍakāmunnatāṁ parimaṇḍalām |
antrālajīmalpapūyāṁ tāṁ vidyāt kaphavātajām ||3||
(su. ni. a. 13) |
View original
घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् |
अन्त्रालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम् ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
antrālajīmāha– ghanāmityādi| antrālajī snāyugatā bhōjavacanādavagantavyā| yaduktam– “ślēṣmānilau śritau snāyuṁ piḍakāṁ parimaṇḍalām| duṣṭau janayatō'vaktrāmalpapūyāmakaṇḍurām|| āmōdumbarasaṅkāśāṁ vidyādantrālajīṁ tu tām||” iti||3||
Adhikarana vivRutAlakShaNam (4) · Śloka 4
vivr̥tāsyāṁ mahādāhāṁ pakvōdumbarasannibhām |
vivr̥tāmiti tāṁ vidyāt pittōtthāṁ parimaṇḍalām ||4||
(su. ni. a. 13) |
View original
विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् |
विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम् ||४||
(सु. नि. अ. १३) |
vivr̥tāmāha– vivr̥tāsyāmityādi| pittēnādhikapākādvivr̥tamukhatāyāṁ vivr̥tāsañjñā||4||
Adhikarana kacchapikAlakShaNam (5) · Śloka 5
grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchapōpamāḥ |
kaphānilābhyāṁ piḍakā jñēyāḥ kacchapikā budhaiḥ ||5||
(su. ni. a. 13) |
View original
ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोपमाः |
कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेयाः कच्छपिका बुधैः ||५||
(सु. नि. अ. १३) |
kacchapikālakṣaṇamāha– grathitā ityādi| dāruṇāḥ kaṭhināḥ| madhyōnnatatvēna paryantālpatvēna ca kacchapikāsañjñā||5||
Adhikarana valmIkalakShaNam (6-7) · Śloka 7
grīvāṁsakakṣākarapādadēśē sandhau galē vā tribhirēva dōṣaiḥ |
granthiḥ sa valmīkavadakriyāṇāṁ jātaḥ kramēṇaiva gataḥ pravr̥ddhim ||6||
mukhairanēkaiḥ srutitōdavadbhirvisarpavat sarpati cōnnatāgraiḥ |
valmīkamāhurbhiṣajō vikāraṁ niṣpratyanīkaṁ cirajaṁ viśēṣāt ||7||
View original
ग्रीवांसकक्षाकरपाददेशे सन्धौ गले वा त्रिभिरेव दोषैः |
ग्रन्थिः स वल्मीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैव गतः प्रवृद्धिम् ||६||
मुखैरनेकैः स्रुतितोदवद्भिर्विसर्पवत् सर्पति चोन्नताग्रैः |
वल्मीकमाहुर्भिषजो विकारं निष्प्रत्यनीकं चिरजं विशेषात् ||७||
valmīkalakṣaṇamāha– grīvāṁsētyādi| valmīkavadityanēna pracuraśikharatvēna samucchritatvaṁ dūrāvagāḍhamūlatvaṁ ca khyāpyatē| ata ēva cikitsāyāmavagāḍhamūlaśōdhanārthamagnikṣārābhyāṁ cikitsēdityuktam||6-7||
Adhikarana indraviddhAlakShaNam (8) · Śloka 8
padmakarṇikavanmadhyē piḍakābhiḥ samācitām |
indraviddhāṁ tu tāṁ vidyādvātapittōtthitāṁ bhiṣak ||8||
(su. ni. a. 13) |
View original
पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् |
इन्द्रविद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक् ||८||
(सु. नि. अ. १३) |
indraviddhāmāha– padmakarṇikavadityādi| padmakarṇikavanmadhyē iti padmavarāṭavat||8||
Adhikarana gardabhikAlakShaNam (9) · Śloka 9
maṇḍalaṁ vr̥ttamutsannaṁ saraktaṁ piḍakācitam |
rujākarīṁ gardabhikāṁ tāṁ vidyādvātapittajām ||9||
View original
मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् |
रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् ||९||
gardabhikāmāha– maṇḍalamityādi| gardabhikā yadyapi samānatantrē na paṭhyatē, tathā'pi sarvatra suśrutē'bhidhīyatē; avigītapāṭhēna vyavasthitaiva||9||
Adhikarana pAShANagardabhalakShaNam (10) · Śloka 10
vātaślēṣmasamudbhūtaḥ śvayathurhanusandhijaḥ |
sthirō mandarujaḥ snigdhō jñēyaḥ pāṣāṇagardabhaḥ ||10||
View original
वातश्लेष्मसमुद्भूतः श्वयथुर्हनुसन्धिजः |
स्थिरो मन्दरुजः स्निग्धो ज्ञेयः पाषाणगर्दभः ||१०||
pāṣāṇagardabhalakṣaṇamāhaṭṭha vātētyādi| sthiraḥ kaṭhinaḥ, pāṣāṇavat kāṭhinyāt pāṣāṇagardabhaḥ| pāṣāṇagardabhaḥ lōkē ‘galavaṭṭa’ iti khyātaḥ||10||
Adhikarana panasikAlakShaNam (11) · Śloka 11
karṇasyābhyantarē jātāṁ piḍakāmugravēdanām |
sthirāṁ panasikāṁ tāṁ tu vidyādvātakaphōtthitām ||11||
View original
कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडकामुग्रवेदनाम् |
स्थिरां पनसिकां तां तु विद्याद्वातकफोत्थिताम् ||११||
panasikāmāha– karṇasyētyādi| ēṣā bhōjē ‘samantataḥ’ iti vacanāt karṇasya bahirapi bhavatīti kēcidvyācakṣatē| yaduktam– “kaphavātau prakupitau māṁsamāśritya karṇayōḥ| samantataḥ paristabdhāṁ kurutaḥ piḍakāṁ sthirām|| viṣamāṁ dāhasaṁyuktāṁ vidyāt panasikāṁ tu tām|” iti| tattu na samyak, samantata ityasya karṇābhyantara ēvōpapannatvāt| dr̥śyatē bāhyarandhrē śālūkākārēyamiti kēcit| asyāṁ vātakaphajāyāṁ bhōjē dāhapāṭhō vikr̥tiviṣamasamavāyādadhiṣṭhānabhūtaraktaprabhāvādvā'vagantavyaḥ||11||
Adhikarana jAlagardabhalakShaNam (12) · Śloka 12
visarpavat sarpati yaḥ śōthastanurapākavān |
dāhajvarakaraḥ pittāt sa jñēyō jālagardabhaḥ ||12||
(su. ni. a. 13) |
View original
विसर्पवत् सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् |
दाहज्वरकरः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः ||१२||
(सु. नि. अ. १३) |
jālagardabhalakṣaṇamāha– visarpavadityādi| apākavāniti īṣatpākavān, pittakr̥tatvēna sarvathā pākābhāvasyāyuktatvāditi cakraḥ; kintu pākarahita ēvāyamupalabhyatē [ pittādityudbhūtapittāt, tēna bhōjōktaṁ pittōlbaṇadōṣatrayajanyatvamasyāviruddhaṁ bhavati| sa yadāha– “pittōtkaṭāstrayō dōṣā janayanti tvagāśritāḥ| śyāvaṁ raktaṁ tanuṁ śōthamapākaṁ bahuvēdanam|| visarpiṇaṁ sadāhaṁ ca tr̥ṣṇājvarasamanvitam| visarpamāhustaṁ vyādhimaparē jālagardabham||” iti| jatukarṇastvāha– “ pittādhikastatra tīvradāhō raktapākō visarpajvarakarō jālagardabhaḥ|” iti| ayamagnivāta iti khyātō vikāraḥ||12||
Adhikarana irivellikA-kakShAlakShaNam (13-14) · Śloka 14
piḍakāmuttamāṅgasthāṁ vr̥ttāmugrarujājvarām |
sarvātmikāṁ sarvaliṅgāṁ jānīyādirivēllikām ||13||
bāhupārśvāṁsakakṣēṣu kr̥ṣṇasphōṭāṁ savēdanām |
pittaprakōpasambhūtāṁ kakṣāmityabhinirdiśēt ||14||
(su. ni. a. 13) |
View original
पिडकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् |
सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम् ||१३||
बाहुपार्श्वांसकक्षेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् |
पित्तप्रकोपसम्भूतां कक्षामित्यभिनिर्दिशेत् ||१४||
(सु. नि. अ. १३) |
irivēllikālakṣaṇamāha– piḍakāmityādi| sarvātmikāṁ sarvaliṅgāmiti sarvātmikāṁ sarvadōṣajām| sarvātmikāmityanēnaiva sarvaliṅgatvē siddhē punaḥ sarvaliṅgāmiti vacanaṁ vikr̥tiviṣamasamavāyārabdhaliṅgavyatirēkēṇa pratyēkadōṣaliṅgayuktatāṁ khyāpayati||13-14||
Adhikarana gandhamAlAlakShaNam (15) · Śloka 15
ēkāmētādr̥śīṁ dr̥ṣṭvā piḍakāṁ sphōṭasannibhām |
tvaggatāṁ pittakōpēna gandhamālāṁ pracakṣatē ||15||
(su. ni. a. 13) |
View original
एकामेतादृशीं दृष्ट्वा पिडकां स्फोटसन्निभाम् |
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धमालां प्रचक्षते ||१५||
(सु. नि. अ. १३) |
gandhamālāmāha– ēkāmityādi| ēkāmētādr̥śīmiti kakṣōktaikakr̥ṣṇasphōṭasadr̥śīm||15||
Adhikarana agnirohiNIlakShaNam (16-17) · Śloka 17
kakṣabhāgēṣu yē sphōṭā jāyantē māṁsadāraṇāḥ |
antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ ||16||
saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā hanti mānavam |
tāmagnirōhiṇīṁ vidyādasādhyāṁ sarvadōṣajām ||17||
(su. ni. a. 13) |
View original
कक्षभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारणाः |
अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः ||१६||
सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा हन्ति मानवम् |
तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सर्वदोषजाम् ||१७||
(सु. नि. अ. १३) |
agnirōhiṇīlakṣaṇamāha– kakṣētyādi| saptāhādvā daśāhādvētyabhidhānamasādhyatvakhyāpakamanupakramādbōddhavyam| upakramāt punariyaṁ sādhyaiva, ata ēvāsyāścikitsābhidhānaṁ; carakēṇāpyagnirōhiṇīṁ pratyabhihitam– “santi hyēvaṁvidhā rōgāḥ sādhyā dāruṇasammatāḥ| yē hanyuranupakrāntā mithyārambhēṇa vā punaḥ||” (ca. sū. a. 18) iti| tantrāntaramapi– “pittaraktōtkaṭā dōṣāḥ pradīptāṅgārasannibhān| kakṣabhāgēṣu kurvanti tīvradāharujājvarān|| māṁsāvadāraṇān sphōṭān yē hanyuranupakramāt| pakṣāddaśāhādarvāgvā sā jñēyā vahnirōhiṇī||” iti| vātapittakaphādhikyādyathākramaṁ saptāhādivikalpaḥ||16-17||
Adhikarana cippa-kunakhalakShaNam (18-19) · Śloka 19
nakhamāṁsamadhiṣṭhāya vāyuḥ pittaḥ ca dēhinām |
kurvatē dāhapākau ca taṁ vyādhiṁ cippamādiśēt ||18||
tadēvālpatarairdōṣaiḥ paruṣaṁ kunakhaṁ vadēt ||19||
(su. ni. a. 13) |
View original
नखमांसमधिष्ठाय वायुः पित्तः च देहिनाम् |
कुर्वते दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत् ||१८||
तदेवाल्पतरैर्दोषैः परुषं कुनखं वदेत् ||१९||
(सु. नि. अ. १३) |
cippamāha– nakhētyādi| taṁ vyādhiṁ cippamiti cippamaṅgulīvēṣṭakamiti khyātam| carakē tvakṣatanāmāyaṁ vikāraḥ| yaduktam– “rōgō'kṣataścarmanakhāntarē syānmāṁsāsradōṣī bhr̥śadāhapākaḥ|” (ca. ci. a. 12) iti||18-19||
Adhikarana anushayIlakShaNam (20) · Śloka 20
gambhīrāmalpasaṁrambhāṁ savarṇāmuparisthitām |
pādasyānuśayīṁ tāṁ tu vidyādantaḥprapākinīm ||20||
(su. ni. a. 13) |
View original
गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् |
पादस्यानुशयीं तां तु विद्यादन्तःप्रपाकिनीम् ||२०||
(सु. नि. अ. १३) |
anuśayīlakṣaṇamāha– gambhīrāmityādi| gambhīrāmityantaḥpākēna| alpasaṁrambhāmityalpaśōthām||20||
Adhikarana vidArikAlakShaNam (21) · Śloka 21
vidārīkandavadvr̥ttā kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu |
vidārikā bhavēdraktā sarvajā sarvalakṣaṇā ||21||
(su. ni. a. 13) |
View original
विदारीकन्दवद्वृत्ता कक्षावङ्क्षणसन्धिषु |
विदारिका भवेद्रक्ता सर्वजा सर्वलक्षणा ||२१||
(सु. नि. अ. १३) |
vidārīlakṣaṇamāha– vidārītyādi| ‘vidārikā bhavēdraktā sarvajā sarvalakṣaṇā’ ityatra kēcidasarvajā, asarvalakṣaṇēti ubhayatrāpi nañaḥ prayōgamicchanti; tēnāsarvajā iti sarvadōṣaiḥ sannipatitairna bhavati, asarvalakṣaṇēti sannipātalakṣaṇarahitētyarthaḥ| tēna pratyēkadōṣadvandvajatvēna ṣaḍvidhā sannipātamātrēṇa na bhavatīti vākyārthaḥ| kintvayaṁ pakṣō yadyabhimataḥ syādācāryasya, tadā vyaktyarthaṁ ‘ṣaḍvidhā dvyēkadōṣajā’ iti padaṁ kr̥taṁ syāt; kiñca bahuprapañcatvēna kṣudratvāsaṅgatiśca| aparē ‘ sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti paṭhanti; tadapi na saṅgataṁ, sarvairdōṣairna bhavati atha sarvadōṣalakṣaṇā bhavati hanta tarhi liṅginamantarēṇa liṅgaprādurbhāvaprasaṅgaḥ| anyē tūttarapada ēva nañaḥ prayōgāt ‘sarvajā'sarvalakṣaṇā’ iti vadanti; tatra yadi sarvēṣāṁ lakṣaṇāni sarvalakṣaṇāni tānyavidyamānāni yasyāmiti, tadā kathaṁ liṅgamantarēṇa liṅginaḥ parōkṣasya paricchēdōdayaḥ| atha sarvāṇi ca tāni lakṣaṇāni avidyamānāni yasyāmiti, sannipātajatvē'pyasampūrṇalakṣaṇētyarthaḥ| ētadapi na saṅgataṁ, yadyayaṁ pakṣō'bhīṣṭaḥ syāttadā'sarvalakṣaṇēti na vaktavyamatra syāt, sarvatra nyāyasyāsya samānatvāt; hētvanurūpakōpabalēna hi sarvatra sarvārdhālpaliṅgasaṅgatiḥ; asampūrṇalakṣaṇatvēna dōṣāṇāṁ hīnabalatvaṁ samavr̥ddhānāmanārambhakatvaṁ vā śakyamēvāsmin pakṣē vaktuṁ, kintu tannādriyantē; tataścōbhayatrāpi nañaḥ prayōgaṁ vinā ‘sarvajā sarvalakṣaṇā’ iti pāṭhō yuktaḥ| sarvajētyabhidhāyāpi sarvalakṣaṇēti vacanamirivēllikāyāmiva prakr̥tisamasamavāyajanyavātādilakṣaṇadarśanārthaṁ, tēna vikr̥tiviṣamasamavāyajanyāsādhyatvādilakṣaṇāni na bhavanti| asminnapi pāṭhē sarvajā sarvairēkādiprakārairvātādibhirjanyatē, ēvaṁ sarvalakṣaṇēti vaktuṁ pāryatē, kintu kṣudrarōgatvāddōṣabhēdēna gaṇanā na yuktā| carakē tviyaṁ kaphamārutajā paṭhyatē| yaduktam– “jvarānvitā vaṅkṣaṇakakṣasandhau vartirnirartiḥ kaṭhinā matā yā| vidārikā sā kaphamārutābhyām|” (ca. ci. a. 12) iti| tēnātrāpyalpapittayuktakaphavātajatvēna sarvajatvaṁ jñēyam| yathā– jvarayōgēnālpapittatvam| yaduktam– “ūṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nāstyūṣmaṇā vinā|” (vā. ci. a. 1) iti, “vidārīmiti tāṁ vidyāt sarvajāṁ sarvalakṣaṇām|” iti pāṭhāntarē na kaścidvyākhyānaprapañcaḥ||21||
Adhikarana sharkarArbudalakShaNam (22-24) · Śloka 24
prāpya māṁsasirāsnāyūḥ ślēṣmā mēdastathā'nilaḥ |
granthiṁ karōtyasau bhinnō madhusarpirvasānibham ||22||
sravatyāsrāvamanilastatra vr̥ddhiṁ gataḥ punaḥ |
māṁsaṁ saṁśōṣya grathitāṁ śarkarāṁ janayēttataḥ ||23||
durgandhi klinnamatyarthaṁ nānāvarṇaṁ tataḥ sirāḥ |
sravanti raktaṁ sahasā taṁ vidyāccharkarārbudam ||24||
(su. ni. a. 13) |
View original
प्राप्य मांससिरास्नायूः श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः |
ग्रन्थिं करोत्यसौ भिन्नो मधुसर्पिर्वसानिभम् ||२२||
स्रवत्यास्रावमनिलस्तत्र वृद्धिं गतः पुनः |
मांसं संशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत्ततः ||२३||
दुर्गन्धि क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः |
स्रवन्ति रक्तं सहसा तं विद्याच्छर्करार्बुदम् ||२४||
(सु. नि. अ. १३) |
śarkarāmāha– prāpyētyādi| iyamēva śarkarārbudasya hētuḥ| asyāṁ kaphānilau dōṣau, māṁsasirāsnāyumēdāṁsi dūṣyāṇi| anilastatra vr̥ddhiṁ gata iti pūrvamēva tāvadvr̥ddhō'nilō dhātukṣayēṇa vr̥ddhimatiśayēna gatō māṁsaṁ viśōṣya kāṭhinyāt śarkarātulyāṁ śarkarāṁ janayati ataḥ śarkarāyāstulyaṁ śarkarārbudaṁ bhavati| durgandhi klinnamityādinā śarkarōtpannaṁ śarkarārbudalakṣaṇaṁ, śarkarārbudaṁ ca śarkarāvasthaivētyēka ēvāyaṁ vikāraḥ; tēna na saṅkhyātirēkaḥ| nānāvarṇamiti ghr̥tamēdōvasāvarṇaṁ raktam| tata iti śarkarārbudādēva| bhōjē'pi paṭhyatē– “tamēva bhinnaṁ durgandhaṁ ghr̥tamēdōnibhaṁ sirāḥ| sravanti srāvamaniśaṁ tadā syāccharkarārbudam||” iti| tamēvēti granthim||22-24||
Adhikarana pAdadArIlakShaNam (25) · Śloka 25
parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayōḥ |
pādayōḥ kurutē dārīṁ pādadārīṁ tamādiśēt ||25||
(su. ni. a. 13) |
View original
परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः |
पादयोः कुरुते दारीं पाददारीं तमादिशेत् ||२५||
(सु. नि. अ. १३) |
pādadārīmāha– parikramaṇaśīlasyētyādi| parikramaṇaṁ pādaviharaṇaṁ, dārī dāraṇamātraṁ, vipādikākuṣṭhaṁ tu piḍakā savidāraṇēti bhēdaḥ||25||
Adhikarana kadaralakShaNam (26) · Śloka 26
śarkarōnmathitē pādē kṣatē vā kaṇṭakādibhiḥ |
granthiḥ kōlavadutsannō jāyatē kadaraṁ hi tat ||26||
(su. ni. a. 13) |
View original
शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः |
ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरं हि तत् ||२६||
(सु. नि. अ. १३) |
kadaramāha– śarkarōnmathita ityādi| kadaraṁ kōlāṣṭhīti khyātam| ‘kōlavat’ ityasya sthānē ‘kīlavat’ iti pāṭhāntaram| kadaraṁ hastē'pi bhavati| tathāca bhōjaḥ– “hastayōḥ pādayōścāpi gambhīrānugataṁ kharam| māṁsakīlaṁ janayataḥ kupitau kaphamārutau|| saśalyamiva taṁ dēśaṁ manyatē tēna pīḍitaḥ| śarkarākadaraṁ kēcinmanyantē vātakaṇṭakam||” iti| kōlavaditi badaravat||26||
Adhikarana alasalakShaNam (27) · Śloka 27
klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharujānvitau |
duṣṭakardamasaṁsparśādalasaṁ taṁ vibhāvayēt ||27||
(su. ni. a. 13) |
View original
क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुजान्वितौ |
दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विभावयेत् ||२७||
(सु. नि. अ. १३) |
alasakalakṣaṇamāha– klinnētyādi| ayaṁ kapharaktajō vikāraḥ ‘pākuyā’ iti khyātaḥ| atra kaṇḍūḥ kaphasya, dāharujē raktasya||27||
Adhikarana indraluptalakShaNam (28-29) · Śloka 29
rōmakūpānugaṁ pittaṁ vātēna saha mūrchitam |
pracyāvayati rōmāṇi tataḥ ślēṣmā saśōṇitaḥ ||28||
ruṇaddhi rōmakūpāṁstu tatō'nyēṣāmasambhavaḥ |
tadindraluptaṁ khālityaṁ ruhyēti ca vibhāvyatē ||29||
(su. ni. a. 13) |
View original
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्छितम् |
प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ||२८||
रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः |
तदिन्द्रलुप्तं खालित्यं रुह्येति च विभाव्यते ||२९||
(सु. नि. अ. १३) |
indraluptasya lakṣaṇamāha– rōmakūpētyādi| ētattribhirdōṣaiḥ saśōṇitaiḥ svabhāvānniyatakālavyāpārairbhavati| ētacca strīṇāṁ na bhavatīti vidēhavacanādvyākhyānayanti| yaduktam– “atyantasukumārāṅgyō rajō duṣṭaṁ sravanti ca| avyāyāmaratā yasmāttasmānna khalitiḥ striyāḥ||” iti| avyāyāmādvātapittayōrakōpēna nātirōmacyutiḥ, rajaḥsrāvēṇa ca srōtō'varōdhābhāvāccyutānāmapi rōmṇāṁ punarvirōhaḥ; kintu strīṣvapi khalitidarśanāt prāyikaṁ vidēhavacanam| khālityaṁ ruhyēti ca tasya paryāyakathanam| tathāca bhōjaḥ– “tadindraluptamityāhuḥ khallīṁ ruhyāṁ ca kēcana|” iti| kārtikastvāha– “indraluptaṁ śmaśruṇi bhavati, khālityaṁ śirasyēva, ruhyā ca sarvadēhē|” iti| āgamastvatra nāsti||28-29||
Adhikarana dAruNakalakShaNam (30) · Śloka 30
dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā kēśabhūmiḥ prapāṭyatē |
kaphamārutakōpēna vidyāddāruṇakaṁ tu tam ||30||
(su. ni. a. 13) |
View original
दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते |
कफमारुतकोपेन विद्याद्दारुणकं तु तम् ||३०||
(सु. नि. अ. १३) |
dāruṇalakṣaṇamāha– dāruṇētyādi| dāruṇēti kaṭhinā| kaphamārutakōpēnēti yadyapyuktaṁ tathāpi pittaraktānubandhō'pyatra draṣṭavyaḥ| tathāhi vidēhaḥ– “yadatra paṭalābhāsaṁ sarujaskaṁ śirastvaci| paruṣaṁ jāyatē jantōstasya rūpaṁ viśēṣataḥ|| tōdaiḥ samanvitaṁ vātāt sakaṇḍūgauravaṁ kaphāt| sapipāsaṁ sadāhārtirāgaṁ pittāsrajaṁ tathā||” iti| atra vacanē sadāharāgaṁ ca pittāt, sārti tu raktāt, artirhi raktajā'pi bhavati| yaduktam– “raktaṁ hi vyamlatāṁ yāti taccēnnāsti na cāsti ruk|” iti| dāruṇaṁ ‘rukkhī’ iti lōkē||30||
Adhikarana arUMShikAlakShaNam (31) · Śloka 31
arūṁṣi bahuvaktrāṇi bahuklēdīni mūrdhni tu |
kaphāsr̥kkrimikōpēna nr̥ṇāṁ vidyādarūṁṣikām ||31||
(su. ni. a. 13) |
View original
अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्ध्नि तु |
कफासृक्क्रिमिकोपेन नृणां विद्यादरूंषिकाम् ||३१||
(सु. नि. अ. १३) |
arūṁṣikāmāha– arūṁṣītyādinā| arūṁṣīti vraṇāḥ||31||
Adhikarana palitalakShaNam (32) · Śloka 32
krōdhaśōkaśramakr̥taḥ śarīrōṣmā śirōgataḥ |
pittaṁ ca kēśān pacati palitaṁ tēna jāyatē ||32||
(su. ni. a. 13) |
View original
क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः |
पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते ||३२||
(सु. नि. अ. १३) |
palitamāha– krōdhētyādi| śarīrōṣmēti dēhāgniḥ| pittaṁ cēti pittamapi śirōgataṁ palitahētuḥ| nanu, pittamēvāgniḥ, tatra tatra pittasya pācakatvēnābhidhānāt; yaduktavān suśrutaḥ– “ na pākaḥ pittādr̥tē” (su. sū. a. 17) iti, tathā– “pittē tasmin pācakō'gniriti sañjñā” (su. sū. a. 21) iti, tathā sa ēva– “na khalu pittavyatirēkēṇānyō'gnirupalabhyatē, āgnēyē tu pittē dahanapacanadāraṇādiṣvabhivartamānē'gnidupacāraḥ kriyatē antaragniriti, kṣīṇē hyagniguṇē tatsamānadravyōpayōgādativr̥ddhē śītakriyōpayōgādāgamācca paśyāmaḥ na khalu pittavyatirēkēṇānyō'gniḥ|” (su. sū. a. 21) iti; carakācāryō'pyāha– “darśanaṁ paktirūṣmā ca kṣuttr̥ṣṇā dēhamārdavam| prabhāprasādau mēdhā ca pittakarmāvikārajam|” (ca. sū. a. 18) iti; pākasyānyathānupapattyā cāgnēraṅgīkāraḥ; kiñca mandē'gnau pittakaramarīcādidravyōpayōgādagnērvr̥ddhiḥ, pittapratikūlaśītamadhurādidravyōpayōgāccōpaśama upalabhyatē; yadi hi pittādbhinnō'gniḥ syāttadā pittasya vr̥ddhihrāsānuvidhānamasyānupapannaṁ syāt, na hi tuhinakaramaṇḍalē himabhāji ahimōpalambhaḥ, atuhinamaṇḍalē ahimabhāji bhagavati bhāskarē abhimatahimōpalambhaḥ, yadyatō bhinnaṁ tattatō bhēdēnōpalabhyatē, yathā sāgarādajagaraḥ, na caivaṁ pittādagniḥ, tat kutaḥ pittādagnēḥ pr̥thagupādānamiti? atra pratyabhidhīyatē– na tāvadantaragniḥ pittādabhinnaḥ, bhēdasādhakapramāṇasya bhūyaḥ sadbhāvāt; tathāhyabhēdē “samadōṣaḥ samāgniśca” (su. sū. a. 15) ityatra, “samaprakōpau dōṣāṇāṁ sarvēṣāmagnisaṁśrayau” ityatra ca dōṣapadalabdhatvādagnēḥ pr̥thagupādānamasaṅgataṁ; tīkṣṇaḥ pittēna cēti svātmani kriyāvirōdhādasaṅgataṁ; yat punaḥ “na khalu pittavyatirēkēṇānyō'gniḥ” ityādyuktaṁ tadbhēdamēva sādhayati, upacārābhidhānāt; na hyabhēdē upacāraḥ sambhavati| yadapyagnēḥ pittavr̥ddhihrāsānuvidhānamabhihitaṁ tadaprayōjakaṁ, bhēdē'pi samānatvēna tadupapattēḥ| yathā kaphavr̥ddhihrāsakarasaumyāgnēyadravyābhyāṁ śukrasya vr̥ddhihrāsau dr̥ṣṭau, na ca kaphaśukrayōraikyaṁ; kiñca ghr̥taṁ pittaśamanamagnēśca dīpanaṁ, pittasya sañcayādau nāgnērvr̥ddhiḥ; pēyādikaṁ cāgnikaraṁ, na pittakr̥t; tataśca pittādvilakṣaṇō'ntaragniḥ| sa ca dravatējaḥsamudāyātmakasya pittasya tējōbhāgō na bahiranalavadbhasmāṅgārākāraḥ, samudāyataśca samudāyī anya ēva karacaraṇādibhya iva śarīram; atyantabhēdēna cāgrahaṇaṁ tasya nityasaṁślēṣaṇaśālitvāt| pittasya tējōṁ'śaḥ ēva pāca(va)kaḥ, tadāha bhōjaḥ– “dr̥ḍhamuṣṇōcitaṁ hyētat pittōṣmā pacatīti yat| mūrchitō rasavīryābhyāṁ samānavyānasaṁhitaḥ||” ityārabhya, “tasmāt tējōmayaṁ pittaṁ pittōṣmā yaḥ sa paktimān| sa kāyāgniḥ sa kāyōṣmā sa paktā sa ca jīvanaḥ||” iti| pittaikadēśatvāttējasi pittōpacāramāśritya suśrutēnōktam– “ na pākaḥ pittādr̥tē|” iti, tathā “na khalu pittavyatirēkēṇānyō'gniḥ|” iti| ēvamanyadapyagnērabhēdasādhakaṁ vacanaṁ samādhēyam| nanu, yadi tīkṣṇaḥ pittēnētyuktaṁ, tat kathaṁ pittēnaivāgnēḥ praśamanamabhidhīyatē| yaduktaṁ carakē– “kaṭvajīrṇavidāhyamlakṣārādyaiḥ pittamulbaṇam| āplāvayaddhantyanalaṁ jalaṁ taptamivānalam||” (ca. ci. a. 15) iti; ucyatē– yadā kaṭukēna rūkṣōṣṇēna pittaṁ vr̥ddhaṁ bhavati, tadā tējōbhāgarūpāyāḥ pittasyāvasthāyā ulbaṇatvāttīkṣṇaḥ pittēnēti saṅgataṁ; yadā amlalavaṇēna snigdhōṣṇēna kaphānugamanabhājā vr̥ddhaṁ pittaṁ tadā pittasya dravāvasthāyā udriktatvāt nirvāpaṇamagnēruktamiti| jatukaṇē'pyuktam– “kupitēna vāyunā dīpasyēvāgnērnirvāpaṇaṁ, pittēnōṣṇajalavat, kaphēnāmbuvat|” iti| tataśca yuktamagnēḥ pr̥thagupādānamiti| agniśca pittagatatvēna krōdhakr̥tō bhavatyēva, krōdhēna pittakōpāt; śōkaśramābhyāṁ tu janitavātēna śarīrōṣmaṇō'pi vikṣēpaṇāt śirōgatatvaṁ, tēnānilō'pi labhyatē, pittaṁ ca sākṣādupāttaṁ, cakārēṇa ślēṣmā'pi kēśaśuklatākarō gr̥hyatē| ētēna dōṣatrayasahitaśarīrōṣmā palitahēturiti vākyārthaścarakōktārthēna saha saṁvādī bhavati| yadāha– “tējō'nilādyaiḥ saha kēśabhūmiṁ dagdhvā tu kuryāt khalitaṁ narasya| kiñcittu dagdhvā palitāni kuryāddharitprabhatvaṁ ca śirōruhāṇām||” (ca. ci. a. 2) iti| ētaccākālajapalitavyāpakaṁ lakṣaṇam| kālajē tu krōdhādigrahaṇaṁ kāraṇāntarōpalakṣaṇaṁ, tēna vayaḥpariṇāmakr̥taścōṣmā dōṣatrayayuktaḥ kālajapalitahētuḥ, anyathā kālajapalitasya saṅgrahō na syāt| kiṁvā kālajaṁ svābhāvikatvādēva nōcyatē| anyē tu pittagataścēccharīrōṣmā tat kimubhayōrupādānēnētyabhidhāya śarīrōṣmā pittaṁ cēti kartr̥dvayamācakṣatē; tēna nātraikasmin viṣayē samuccayaḥ, kiṁ tarhi viṣayabhēdāt| kartr̥dvayaṁ; tatra śarīrōṣmā vaikr̥taṁ palitaṁ karōti, pittaṁ ca prākr̥taṁ pittaprakr̥tēḥ palitaṁ karōti| yaduktam– “pittaprakr̥tirakālajavalīpalitayuktaśca bhavati” iti| ēvaṁ svābhāvikajarāpalitamapi pittēnaivāsya hētōḥ klr̥ptatvāt| na cōṣmakr̥tatvēna palitasyādōṣajatvaprasaṅgaḥ, ūṣmaṇaḥ pittadharmatvēna pittē'ntarbhāvāt||32||
Adhikarana yuvAnapiDakAlakShaNam (33) · Śloka 34
śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaraktajāḥ |
yuvānapiḍakā yūnāṁ vijñēyā mukhadūṣikāḥ ||33||
(su. ni. a. 13) |34|
View original
शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतरक्तजाः |
युवानपिडका यूनां विज्ञेया मुखदूषिकाः ||३३||
(सु. नि. अ. १३) |३४|
yuvānapiḍakālakṣaṇamāha– śālmalītyādi| yuvānapiḍakā lōkē ‘varaṇḍakā’ ucyatē| yūnāmānanapiḍakā yuvānapiḍakā, pr̥ṣōdarāditvānnakāralōpaḥ; ēṣā ca yūnāmēva, mukha ēva, svabhāvāt||33||
Adhikarana padminIkaNTakalakShaNam (34) · Śloka 34
kaṇṭakairācitaṁ vr̥ttaṁ maṇḍalaṁ pāṇḍukaṇḍuram |
padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṁ kaphavātajam ||34||
(su. ni. a. 13) |
View original
कण्टकैराचितं वृत्तं मण्डलं पाण्डुकण्डुरम् |
पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम् ||३४||
(सु. नि. अ. १३) |
padminīkaṇṭakamāha– kaṇṭakairityādi| tadākhyamiti padminīkaṇṭakākhyam||34||
Adhikarana jatumaNilakShaNam (35) · Śloka 35
samamutsannamarujaṁ maṇḍalaṁ kapharaktajam |
sahajaṁ lakṣma caikēṣāṁ lakṣyō jatumaṇistu saḥ ||35||
(su. ni. a. 13) |
View original
सममुत्सन्नमरुजं मण्डलं कफरक्तजम् |
सहजं लक्ष्म चैकेषां लक्ष्यो जतुमणिस्तु सः ||३५||
(सु. नि. अ. १३) |
jatumaṇimāha– samamityādi| samaṁ masr̥ṇam| utsannamudgatam| ayaṁ ‘jaṭula’ iti lōkē prasiddhaḥ| kapharaktajamiti prādhānyēnōktaṁ, tēna– carakōktaṁ tridōṣajatvamapyasyōpapannaṁ bhavati| yaduktaṁ tēna– “kr̥ṣṇaḥ snigdhō jatumaṇirjñēyō vātōttaraistribhiḥ| arujaṁ tvaparairuktaṁ lakṣmētyāhurbhiṣagvarāḥ||” iti| sahajaṁ lakṣma caikēṣāmiti ēkēṣāmācāryāṇāṁ matēna sahajaṁ lakṣma lakṣaṇaṁ strīpuṁsayōraṅgabhēdēna śubhāśubhaphalapradaṁ bhavati| sahajaṁ śarīrēṇa saha jātaṁ janmakālapravr̥ttamityarthaḥ||35||
Adhikarana maShakalakShaNam (36) · Śloka 36
avēdanaṁ sthiraṁ caiva yasmin gātrē pradr̥śyatē |
māṣavatkr̥ṣṇamutsannamanilānmaṣakaṁ tu tat ||36||
(su. ni. a. 13) |
View original
अवेदनं स्थिरं चैव यस्मिन् गात्रे प्रदृश्यते |
माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं तु तत् ||३६||
(सु. नि. अ. १३) |
maṣakaliṅgamāha– avēdanamityādi| sthiraṁ kaṭhinamiti gayadāsaḥ; acalamiti yuktaṁ, bhōjē mr̥dviti pāṭhāt| maṣakamādiśēditi māṣaśabdāt “ivē pratikr̥tau” iti kan, nairuktyēna ca vidhinā hrasvatvam| atra cakārēṇa kaphamēdasī samuccīyētē| tathā ca bhōjaḥ– “vātēritē tvaci yadā dūṣyētē kaphamēdasī| ślakṣṇaṁ mr̥du savarṇaṁ ca kurutō maṣakaṁ vadēt||” iti||36||
Adhikarana tilakAlakalakShaNam (37) · Śloka 37
kr̥ṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca |
vātapittakaphōcchōṣāttān vidyāttilakālakān ||37||
(su. ni. a. 13) |
View original
कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च |
वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान् ||३७||
(सु. नि. अ. १३) |
tilakālakalakṣaṇamāha– kr̥ṣṇānītyādi| ‘vātapittakaphōcchōṣāt’ iti pāṭhē vātapittābhyāṁ hētubhyāṁ kaphasyōcchōṣaḥ śōṣaṇaṁ tasmāt| anyē carakaṁ dr̥ṣṭvā ‘vātapittāsr̥gucchōṣāt’ iti paṭhanti| tathāca carakaḥ– “yasya pittaṁ prakupitaṁ śōṇitaṁ prāpya śuṣyati| tilakā viplavā vyaṅgā nīlikā cāsya jāyatē||” (ca. sū. a. 18) iti; asmin vacanē vātō'pyavagantavyaḥ, tēnāpi śōṣasya kriyamāṇatvāt| anyē'pi tantrāntaraṁ dr̥ṣṭvā ‘vātapittakaphōtsēkāt’ iti paṭhanti| utsēkādityudrēkāt| tathāhi tantrāntaram– “mārutaḥ pittamādāya kapharaktasamāśritaḥ| cinōti tilamātrāṇi tvaci tē tilakālakāḥ||” iti; kintvasminnapi tantrē kapharaktasamāśrita ityanēna kapharaktayōrāśritavātēna pittasahitēnōcchōṣādēva tilakālakē kārṣṇyasya sambhavō'vagamyatē, tataśca ‘vātapittakaphōcchōṣāt’ iti pāṭhō yujyatē| ‘vātapittarasōdrēkāt’ iti pāṭhāntaram||37||
Adhikarana nyacchalakShaNam (38) · Śloka 38
mahadvā yadi vā cālpaṁ śyāvaṁ vā yadi vā'sitam |
nīrujaṁ maṇḍalaṁ gātrē nyacchamityabhidhīyatē ||38||
(su. ni. a. 13) |
View original
महद्वा यदि वा चाल्पं श्यावं वा यदि वाऽसितम् |
नीरुजं मण्डलं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते ||३८||
(सु. नि. अ. १३) |
nyacchaliṅgamāha– mahadvētyādi| asitaṁ kr̥ṣṇam| ‘nīrujaṁ maṇḍalam’ ityasya sthānē ‘sahajaṁ maṇḍalam’ iti kēcit paṭhanti, tēna janmakālapravr̥ttaṁ nyacchamicchanti, ata ēva nyacchasya paryāyē lāñchanamiti taiḥ paṭhyatē| yathā– “nyacchaṁ lāñchanamucyatē” iti| lāñchanaṁ lakṣaṇam| atra bhōjavacanāt pittaraktānvitō vāyuḥ kāraṇam| yadāha– “raktapittānvitō vāyustvakpradēśāśritō yadā| janayēnmaṇḍalaṁ kr̥ṣṇaṁ śyāvaṁ vā nyacchamādiśēt||” iti| atra śyāvatvapakṣē mukhētaradēśa ēva sambhavēna bahulatvēna vyaṅgādbhēdō'vagantavyaḥ||38||
Adhikarana vya~ggalakShaNam (39) · Śloka 39
krōdhāyāsaprakupitō vāyuḥ pittēna saṁyutaḥ |
mukhamāgatya sahasā maṇḍalaṁ visr̥jatyataḥ ||39||
nīrujaṁ tanukaṁ śyāvaṁ mukhē vyaṅgaṁ tamādiśēt |
(su. ni. a. 13) |
View original
क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः |
मुखमागत्य सहसा मण्डलं विसृजत्यतः ||३९||
नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत् |
(सु. नि. अ. १३) |
vyaṅgaliṅgamāha– krōdhāyāsētyādi| śyāvamiti śuklānuviddhakr̥ṣṇavarṇam| asya ‘chyāvaka’ iti ‘mēchētā’ iti ca lōkē khyātiḥ||39||–
Adhikarana nIlikAlakShaNam (40) · Śloka 40
kr̥ṣṇamēvaṅguṇaṁ gātrē mukhē vā nīlikāṁ viduḥ ||40||
View original
कृष्णमेवङ्गुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः ||४०||
nīlikālakṣaṇamāha– kr̥ṣṇamēvaṅguṇamityādi| ēvaṅguṇamiti nīrujatanukamaṇḍaladharmam| vyaṅgōktadōṣō'trāpi bōddhavyaḥ, sammūrchanaviśēṣāttu nīlatvakārī| kr̥ṣṇanyacchādatikr̥ṣṇatvēna bhinnā nīlikā, vyaṅganīlikayōstu vyakta ēva bhēdaḥ– śyāvō vyaṅgaḥ, kr̥ṣṇā nīlikā; bhōjē tu nīlikā gātra ēvōktā| yaduktam– “mārutaḥ krōdhaharṣābhyāmūrdhvagō mukhamāśritaḥ| pittēna saha saṁyuktaḥ karōti vadanatvaci|| nīrujaṁ tanukaṁ śyāvaṁ vyaṅgaṁ tamiti nirdiśēt| kr̥ṣṇamēvaṅguṇaṁ gātrē nīlikāṁ tāṁ vinirdiśēt||” iti||40||
Adhikarana parivartikAlakShaNam (41-43) · Śloka 43
mardanāt pīḍanādvā'ti tathaivāpyabhighātataḥ |
mēḍhracarma yadā vāyurbhajatē sarvataścaran ||41||
tadā vātōpasr̥ṣṭatvāttaccarma parivartatē |
maṇēradhastāt kōśaśca granthirūpēṇa lambatē ||42||
sarujāṁ vātasambhūtāṁ tāṁ vidyāt parivartikām |
sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi saiva ślēṣmasamutthitā ||43||
(su. ni. a. 13) |
View original
मर्दनात् पीडनाद्वाऽति तथैवाप्यभिघाततः |
मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरन् ||४१||
तदा वातोपसृष्टत्वात्तच्चर्म परिवर्तते |
मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते ||४२||
सरुजां वातसम्भूतां तां विद्यात् परिवर्तिकाम् |
सकण्डूः कठिना वापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता ||४३||
(सु. नि. अ. १३) |
mēḍhragatābhighātajē rōgatrayē parivartikāmāha– mardanādityādi| pīḍanādvā'tītyatiśabdō mardanapīḍanābhyāṁ saha sambadhyatē| atiyōgādēva tē vātaṁ kōpayataḥ| sarvataścaranniti vyānaḥ, ‘sarvataścaraḥ’ iti pāṭhē sa ēvārtha| parivartata iti sarvatō vivartatē| kōṣa iti carmakōṣaḥ| parivartikēti vr̥tadhātōḥ “rōgākhyāyāṁ ṇvul bahulam” iti ṇvul (vr̥ta-ṇaka-āp)| ēvamavapāṭikāyāṁ ca bōddhavyam| asyāṁ vātajāyāmapi pittānubandhāddāhapākau bhavataḥ, kaphasambandhastu ‘sakaṇḍūḥ kaṭhinā vāpi’ ityādinā'bhihitaḥ| bhōjē'pyuktam– “maṇēradhō mēḍhracarma vyānastu parivartayēt| saśūlatōdadāhādyairvijñēyā parivartikā|| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavēdanā|” iti||41-43||
Adhikarana avapATikAlakShaNam (44) · Śloka 44
alpīyaḥkhāṁ yadā harṣādbalādgacchēt striyaṁ naraḥ |
hastābhighātādapi vā carmaṇyudvartitē balāt ||44||
yasyāvapāṭyatē carma tāṁ vidyādavapāṭikām |
(su. ni. a. 13) |
View original
अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बलाद्गच्छेत् स्त्रियं नरः |
हस्ताभिघातादपि वा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् ||४४||
यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् |
(सु. नि. अ. १३) |
avapāṭikāmāha– alpīyaḥkhāmityādi| alpīyaḥkhāmityalpataraṁ khaṁ yōnimukhaṁ yasyāḥ sā tathā, kanyā hi anārtavā alpīyaḥkhā bhavati| atra hētvantaraṁ hastābhighātādapi vēti| udvartita iti ūrdhvaṁ vartitē| yasyāvapāṭyata iti svayamēva vidīryatē| ēṣā ca pr̥thak dōṣatrayēṇānubadhyatē| tathā ca bhōjaḥ– “mardanādabhighātādvā kanyāyōniprapīḍanāt| lakṣyatē yadi mēḍhrasya carma darbhairiva kṣatam|| jñēyā'vapāṭikā sā tu pr̥thagdōṣaiḥ samanvitā| vātāt sā paruṣā rūkṣā śūlanistōdakāriṇī|| pittāt sadāhā raktādvā dāhatr̥ṣṇāsamanvitā| ślaiṣmikī kaṭhinā snigdhā kaṇḍūmatyalpavēdanā||” iti||44||–
Adhikarana niruddhaprakashalakShaNam (45-47) · Śloka 47
vātōpasr̥ṣṭē mēḍhrē vai carma saṁśrayatē maṇim ||45||
maṇiścarmōpanaddhastu mūtrasrōtō ruṇaddhi ca |
niruddhaprakaśē tasmin mandadhāramavēdanam ||46||
mūtraṁ pravartatē jantōrmaṇirvivriyatē na ca |
niruddhaprakaśaṁ vidyāt sarujaṁ vātasambhavam ||47||
(su. ni. a. 13) |
View original
वातोपसृष्टे मेढ्रे वै चर्म संश्रयते मणिम् ||४५||
मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च |
निरुद्धप्रकशे तस्मिन् मन्दधारमवेदनम् ||४६||
मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्विव्रियते न च |
निरुद्धप्रकशं विद्यात् सरुजं वातसम्भवम् ||४७||
(सु. नि. अ. १३) |
niruddhaprakaśamāha– vātōpasr̥ṣṭa ityādi| saṁśrayata iti samagraṁ śrayatē, atraiva nīyata ityarthaḥ| avapāṭikā tvarūḍhā carmasaṅkōcānniruddhaprakaśō bhavatīti bruvatē, sanniruddhagudavat svatantrō'pi bhavatīti śakyatē vaktuṁ; niruddhaprakāśa ityasminnarthē niruddhaprakaśaḥ, nairuktēna ca rūpasiddhiḥ| mūtrasrōtaḥ saṅkucitacarmapīḍanēna maṇēḥ svalpadvāratvānmūtrasrōtō ruṇaddhi| avēdanamityasya sthānē savēdanamiti kēcit| atra bhōjābhiprāyēṇa vyācakṣatē– ēkadā niruddhē srōtasi savēdanamanyadā tu prakāśē mūtraṁ mandadhāraṁ pravartatē, maṇiśca nāvadīryatē mūtrēṇēti| tathā ca bhōjaḥ– “mēḍhrāntē carmaṇi yadā mārutaḥ kupitō bhr̥śam| dvāraṁ ruṇaddhi sa śanaiḥ prakāśaśca muhurbhavēt|| mūtraṁ mūtrayatē kr̥cchrāt prakāśastu yadā bhavēt| vātōpasr̥ṣṭamēḍhrastu maṇirna ca vidīryatē|| niruddhaṁ ca prakāśaṁ ca vyādhiṁ vidyāt sudāruṇam||” iti| suśrutē tu niruddhaprakāśatvāt niruddhaprakaśaḥ| maṇirvivriyatē na cēti maṇirvivr̥tō na bhavati||45-47||
Adhikarana sanniruddhagudalakShaNam (48-49) · Śloka 49
vēgasandhāraṇādvāyurvihatō gudasaṁśritaḥ |
niruṇaddhi mahāsrōtaḥ sūkṣmadvāraṁ karōti ca ||48||
mārgasya saukṣmyāt kr̥cchrēṇa purīṣaṁ tasya gacchati |
sanniruddhagudaṁ vyādhimētaṁ vidyāt sudāruṇam ||49||
(su. ni. a. 13) |
View original
वेगसन्धारणाद्वायुर्विहतो गुदसंश्रितः |
निरुणद्धि महास्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च ||४८||
मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति |
सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेतं विद्यात् सुदारुणम् ||४९||
(सु. नि. अ. १३) |
mūtramārgarōdhakaniruddhaprakāśānantaraṁ purīṣamārgarōdhakaṁ sanniruddhagudamāha– vēgasandhāraṇādityādi| tasyēti gudasya| ‘mahatsrōta’| iti pāṭhē tu mahatsrōtō gudavivaraṁ, niruddhaprakāśavadatrāpi carmasaṅkōcāt sanniruddhagudam||48-49||
Adhikarana ahipUtanalakShaNam (50-51) · Śloka 51
śakr̥nmūtrasamāyuktē'dhautē'pānē śiśōrbhavēt |
svinnē vā'snāpyamānē vā kaṇḍū raktakaphōdbhavā ||50||
kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṁ sphōṭaḥ srāvaśca jāyatē |
ēkībhūtaṁ vraṇairghōraṁ taṁ vidyādahipūtanam ||51||
(su. ni. a. 13) |
View original
शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् |
स्विन्ने वाऽस्नाप्यमाने वा कण्डू रक्तकफोद्भवा ||५०||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते |
एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम् ||५१||
(सु. नि. अ. १३) |
ahipūtanamāha– śakr̥nmūtrētyādi| apāna iti gudē, svinnē svēdavati, asnāpyamānē akriyamāṇakṣālanē; svēdamalaklēdādēva kaṇḍūrbhavatītyarthaḥ| ēkībhūtamiti apānaṁ vraṇaiḥ sahaikībhūtam| ahipūtanaṁ ca bālānāmēva bhavati, bhōjē punaridaṁ duṣṭastanyapānādapi bhavatīti paṭhitam| yaduktam– “duṣṭastanyasya pānēna malasyākṣālanēna ca| kaṇḍūdāharujāvadbhiḥ piḍakaiśca samācitā|| sambhavanti yathādōṣaṁ dāruṇā hyahipūtanā||” iti||50-51||
Adhikarana vRuShaNakacchUlakShaNam (52-53) · Śloka 53
snānōtsādanahīnasya malō vr̥ṣaṇasaṁsthitaḥ |
yadā praklidyatē svēdāt kaṇḍūṁ janayatē tadā ||52||
kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṁ sphōṭaḥ srāvaśca jāyatē |
prāhurvr̥ṣaṇakacchūṁ tāṁ ślēṣmaraktaprakōpajām ||53||
(su. ni. a. 13) |
View original
स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंस्थितः |
यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं जनयते तदा ||५२||
कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावश्च जायते |
प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम् ||५३||
(सु. नि. अ. १३) |
ahipūtanāsamānahētuliṅgatayā gudāśrayaṁ gudabhraṁśamullaṅghyānantaraṁ vr̥ṣaṇakacchūmāha– snānōtsādanahīnasyētyādi| ēṣā ca nidānaviśēṣāt prāyō vr̥ṣaṇabhāvitvāt viśiṣṭacikitsōpayōgitvācca kuṣṭōktakacchūtō bhēdēna paṭhyatē||52-53||
Adhikarana gudabhraMshalakShaNam (54) · Śloka 54
pravāhaṇātīsārābhyāṁ nirgacchati gudaṁ bahiḥ |
rūkṣadurbaladēhasya gudabhraṁśaṁ tamādiśēt ||54||
(su. ni. a. 13) |
View original
प्रवाहणातीसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः |
रूक्षदुर्बलदेहस्य गुदभ्रंशं तमादिशेत् ||५४||
(सु. नि. अ. १३) |
gudabhraṁśaliṅgamāha– pravāhaṇētyādi| pravāhaṇaṁ prakarṣēṇa kunthanam| ‘vāha prayatnē’ ityasya rūpam| pravāhaṇēnātivēgōdīraṇēna vātakōpaḥ, atīsārēṇa tu dhātukṣayāt; yadi vā pravāhaṇēnātīsārēṇa cādhōgatamārutatvēna gudanirgamō rūkṣādidēhasya||54||
Adhikarana varAhadaMShTralakShaNam (55) · Śloka 55
sadāhō raktaparyantastvakpākī tīvravēdanaḥ |
kaṇḍūmāñjvarakārī ca sa syācchūkaradaṁṣṭrakaḥ ||55||
View original
सदाहो रक्तपर्यन्तस्त्वक्पाकी तीव्रवेदनः |
कण्डूमाञ्ज्वरकारी च स स्याच्छूकरदंष्ट्रकः ||५५||
varāhadaṁṣṭraliṅgamāha– sadāha ityādi| ayaṁ ‘varāhadāḍha’ iti lōkē prasiddhaḥ||55||
Adhikarana puShpikA · Śloka 55
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē kṣudrarōganidānaṁ samāptam ||55||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने क्षुद्ररोगनिदानं समाप्तम् ||५५||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ kṣudrarōganidānaṁ samāptam||55||