੪੯. ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਮ੍

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪੇਣ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਵਿਰੋਧੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੋਧੀਨਿ “ਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾਭ੍ਯਵਹਰੇਤ੍” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਭਜਤਾਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਆਗਤਾਮਿਤਿ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵੇਗਾਮ੍| ਵੇਗਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਾਨ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਸਨ੍ਤਾਪਮਤਿਭੁਕ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਯੁਜ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪਮਤਿਯੁਜ੍ਯ ਚ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤਿ ਏਤਯੋਰੇਵ ਸੇਵਨਸ਼ੀਲਾਨਾਂ; ਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਹ ਪ੍ਰਥਮਤਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਕਦ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਾ ਸਸ੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਯਾਤਿਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਯਾਤਿਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ| “ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਙ੍ਘਨਾਹਾਰਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾ ਯੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਤਾਨ੍ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਾਨ੍| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਙ੍ਘਨਾਹਾਰਾਨਿਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਯਃ ਕ੍ਰਮਸ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਏਤੇਸਾਮੇਵ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮ੍| ਘਰ੍ਮਸ਼੍ਰਮਭਯਾਰ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ ਘਰ੍ਮਾਦਿਭਿਰਾਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸੇਵਿਨਾਮ੍| ਘਰ੍ਮ ਆਤਪਃ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਿਨਾਮਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਮਨ੍ਨਮ੍, ਅਪਕ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਤਦ੍ਭੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਮ੍; ਅਧ੍ਯਸ਼ਿਨਾਮਾਹਾਰੇ ਏਵਾਪਰਿਣਤੇ ਭੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਮ੍| ਅਸ਼ਿਨਾਮਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ੍ਯਤੇ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਪਚਾਰਿਣਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਣਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਅਪਚਾਰਿਣਾਮ੍| ਨਵਾਨ੍ਨਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨੀਤਿ ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਵਾਨ੍ਨਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣ ਇਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿਰੂਪੇ ਅਜੀਰ੍ਣੇ| ਧਰ੍ਸਯਤਾਮਿਤਿ ਅਭਿਭਵਤਾਮ੍| ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਿਪ੍ਰਾਦਿਧਰ੍ਸਣੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤੀਤੇਪਿ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਮਿਲਿਤਾਨਾਮੇਵ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਰਮ੍ਭਕਂ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ– “ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਅਰ੍ਥਲਬ੍ਧਮਪਿ ਸਪ੍ਤਕਮਿਤਿ ਪਦਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਕਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਾਦੇ ਏਤਾਵਤ੍ਯੇਵ ਸਾਮਗ੍ਰੀ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰਕ੍ਤਂ ਲਸੀਕਾ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ| ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਲਸੀਕਯਾ ਚ ਤਤ੍ਰੋਦਕਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਿਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਨਃ ਕੁਸ੍ਠਵਿਸਰ੍ਪਯੋਰ੍ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕੁਸ੍ਠਂ ਚਿਰਕ੍ਰਿਯੈਃ ਸ੍ਥਿਰੈਰਪ੍ਰਬਲਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਨ੍ਯਤੇ, ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤ੍ਵਚਿਰਵਿਸਰ੍ਪਣਸ਼ੀਲੈਃ ਪ੍ਰਬਲਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੈਃ; ਕੁਸ੍ਠੇ ਗੁਰੁਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਹਾਰਾਦਯੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਨ ਵਿਸਰ੍ਪੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰੇਕੈਕਸ਼ੋਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ, ਕੁਸ੍ਠਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮੇਵੇਤਿ| ਕਿਂ ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਸਮਾਧਾਨਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਮੇਕਦੋਸਜਕੁਸ੍ਠਵਦੇਕਦੋਸਜਤ੍ਵਕੀਰ੍ਤਨਂ ਸਙ੍ਗਤਮਿਤਿ ਨ ਮਨੋਹਰਮ੍| ਅਤਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਅਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮੁਦਾਯਾਤ੍| ਸਪ੍ਤ ਚੈਕਾਦਸ਼ੈਵ ਚੇਤਿ ਵਿਚ੍ਛੇਦਪਾਠੇਨ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵਮੇਕਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਬੋਧਯਤਿ||੧-੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਰੂਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਵਿਰੋਧੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦਾਚਰਤਾਂ ਨਣਾਂ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਰੋਧੀਨਿ ਕ੍ਸੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਿ ਭਜਤਾਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਆਗਤਾਮਿਤਿ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵੇਗਾਂ ਛਰ੍ਦਿਂ, ਤਥਾ ਵੇਗਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਾਨ੍, ਪ੍ਰਤਿਘ੍ਨਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਸਨ੍ਤਾਪਮਤਿਭੁਕ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਯੁਜ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪਮਤਿਯੁਜ੍ਯ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤਿ| ਏਤਯੋਰੇਵ ਸੇਵਨਸ਼ੀਲਾਨਾਂ, ਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਥਮਤਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਕਦ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਾ ਸਸ੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਯਾਤਿਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਯਾਤਿਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਯਦਾ ਯੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਤਾਨ੍ ਸੇਵਮਾਨਾਨਾਮ੍| ਘਰ੍ਮ ਆਤਪਃ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਿਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਮਨਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਂ, ਚਰ੍ਵਣਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਤਦ੍ਭੋਜਿਨਾਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਿਨਾਮ੍, ਆਹਾਰ ਏਵਾਪਰਿਣਤੇ ਭੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਮ੍| ਅਸ਼ਿਨਾਮਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਾਧਿਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਪਚਾਰਿਣਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਮਪਚਾਰਿਣਾਂ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤ੍ਵਯੋਗਿਨਾਮ੍| ਨਵਾਨ੍ਨਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਤੀਤਿ, ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਵਾਨ੍ਨਾਦਿਗੁਡਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਮੈਥੁਨਂ, ਵਿਦਗ੍ਧਰੂਪੇ ਅਜੀਰ੍ਣੇ; ਦਿਵਾ ਚ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਭਜਤਾਮ੍| ਧਰ੍ਸਯਤਾਮਿਤਿ ਅਭਿਭਵਤਾਮ੍| ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਿਪ੍ਰਾਦਿਧਰ੍ਸਣੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਮ੍| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤੀਤੇਪਿ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਮਿਲਿਤਾਨਾਮੇਵ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਰਮ੍ਭਕਂ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– “ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ|” ਇਤਿ| ਅਰ੍ਥਲਬ੍ਧਮਪਿ ਸਪ੍ਤਕਮਿਤਿ ਪਦਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਕਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਮਪ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾਦੌ ਏਤਾਵਤ੍ਯੇਵ ਸਾਮਗ੍ਰੀ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰਕ੍ਤਂ ਲਸੀਕਾ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ| ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ||” ਇਤਿ| ਤਤ੍ਕੁਸ੍ਠਵਿਸਰ੍ਪਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕੁਸ੍ਠਂ ਚਿਰਕ੍ਰਿਯੈਃ ਸ੍ਥਿਰੈਰਪ੍ਰਬਲਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਨ੍ਯਤੇ, ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤ੍ਵਚਿਰਵਿਸਰਣਸ਼ੀਲੈਃ ਪ੍ਰਬਲਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੈਃ, ਕੁਸ੍ਠੇ ਗੁਰੁਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਹਾਰਾਦਯੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਨ ਵਿਸਰ੍ਪੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰੇਕੈਕਸ਼ੋਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਥਕ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ|” ਇਤਿ; ਕੁਸ੍ਠਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮੇਵੇਤਿ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਯਂ ਸਮਾਧਿਃ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਮੇਕਦੋਸਕੁਸ੍ਠਵਦੇਕਦੋਸਜਤ੍ਵਕੀਰ੍ਤਨਂ ਸਙ੍ਗਤਮਿਤਿ ਨ ਮਨੋਹਰਮ੍| ਕੁਸ੍ਠਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ– ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮੁਦਾਯਾਤ੍ਸਪ੍ਤ ਤਥਾ ਏਕਾਦਸ਼ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਸਪ੍ਤ ਚੈਕਾਦਸ਼ੈਵੇਤਿ ਵਿਚ੍ਛੇਦਪਾਠੇਨ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵਮੇਕਦਸ਼ਾਨਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਬੋਧਯਤਿ||੧-੬||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਪਿ ਉਲ੍ਬਣਦੋਸੇਣ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਤਾਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮਾਗਤੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੈਰੇਕ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋਧਿਕਂ ਤ੍ਵਤਃ ਇਤਿ ਯਥਾ– ਵਾਤੇਨ ਕੁਸ੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਪ੍ਯੁਦ੍ਰੇਕਦੋਸੇਣ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਸਪ੍ਤਧਾ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ, ਕਥਮਿਤ੍ਯਾਹ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਵਾਤੇਨ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ, ਤ੍ਰੀਣਿ; ਤਥਾ ਤੈਰੇਵ ਦੋਸੈਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ, ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਂ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰੀਣਿ, ਤਥਾ ਤੈਰੇਵ ਦੋਸੈਃ ਸਮਾਗਤੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਰੇਕਮ੍, ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਸਤ੍ਯੇਕਦੋਸਜਂ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇਸੁ ਸਤ੍ਸ੍ਵਧਿਕਤ੍ਵਤਃ ਅਧਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਾਰ੍ਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਸਮਵਿਸਮਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਥਾ– ਵਾਤੇਨ ਕੁਸ੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਅਤਿਮਸਣਃ| ਖਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ (ਖਰਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ), ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਾ ਖਰੋ ਵਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਵੇਦੌ ਸ੍ਵੇਦਵਹਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧਾਨਵਰੋਧਕਤੌ| ਸ੍ਵਾਪਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਕੋਠੋਨ੍ਨਤਿਃ ਵਰਟੀਦਸ੍ਟਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ੋਥਃ ਕੋਠਃ, ਤਸ੍ਯੋਨ੍ਨਤਿਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮੇਵ| ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਲ੍ਪੇਤਿਕੋਪਨਮਿਤਿ ਅਨ੍ਯਥਾਪਿ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਦੇਹਗਤਾਨਾਮਲ੍ਪੇਪਿ ਹੇਤੌ ਕੋਪਃ| ਕੁਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਮਗ੍ਰਜਮਿਤਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮-੯||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਕਂ ਕੁਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਮਪ੍ਰਜਮਿਤਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣ ਇਤਿ ਅਤਿਮਸਣਃ, ਖਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ, ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਾ ਖਰਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਵੇਦਾਵਿਤਿ ਸ੍ਵੇਦਵਹਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧਾਨਵਰੋਧਕਤੌ| ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ, ਦਾਹਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਃ, ਕਣ੍ਡੂਃ ਤ੍ਵਚਿ, ਸ੍ਵਾਪਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਤ੍ਵਂ, ਕੋਠੋਨ੍ਨਤਿਃ ਵਰਟੀਦਂਸ਼ਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ੋਫਃ ਕੋਠਃ ਤਸ੍ਯੋਨ੍ਨਤਿਃ, ਸ਼੍ਰਮੋਨਾਯਾਸਜਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਃ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮੇਵ| ਅਲ੍ਪੇਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇ ਕੋਪੋ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮ੍||੮-੯||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਂ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਵਰ੍ਣਂ, ਕਪਾਲਂ ਖਰ੍ਪਰਸ਼ਕਲਮ੍| ਪਰੁਸਂ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍| ਤਨੁ ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍, ਵਿਸਮਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਔਦੁਮ੍ਬਰਮਾਹ– ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਮਪਿਞ੍ਜਰਮਿਤਿ ਰੋਮਭਿਃ ਪਿਞ੍ਜਰਂ ਕਪਿਲਰੋਮਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਣ੍ਡਲਕੁਸ੍ਠਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਂ ਕਠਿਨਂ, ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮਾਰ੍ਦ੍ਰਂ ਸਜਲਂ ਵਾ| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਣ੍ਡਲਮੁਦ੍ਗਤਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਪਰਾਪਰੈਰ੍ਮਿਲਿਤਮ੍| ਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਮਾਹ– ਕਰ੍ਕਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਸਂਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਯੋ ਨੀਲਾਣ੍ਡੋ ਹਰਿਣਃ, ‘ਰੋਭੁ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਜਿਹ੍ਵਾਕਾਰਮ੍| ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਾਹ– ਸਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਦਲੋਪਮਮਿਤਿ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਰਕ੍ਤਪਦ੍ਮਂ ਤਤ੍ਪਤ੍ਰੋਪਮਂ, ਤੇਨ ਸਸ਼੍ਵੇਤਂ ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਸਰਾਗਮਿਤਿ ਸਲੋਹਿਤਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਿਧ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਤਾਮ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚੋਰਸੀਤ੍ਯੁਰਸਿ ਤਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਭਵਤਿ, ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਭਵਤਿ| ਕਾਕਣਮਾਹ– ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ ਕਾਕਣਨ੍ਤਿਕਾਵਰ੍ਣਮਿਤਿ ਕਾਕਣਨ੍ਤਿਕਾ ਗੁਞ੍ਜਾ| ਗੁਞ੍ਜਾਸਵਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਕਸ੍ਣਮਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਮ੍, ਅਥਵਾ ਮਧ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਮਨ੍ਤੇ ਕਸ੍ਣਮ੍| ਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵੇਨੈਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਬਲਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਿ| ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਧਾਤ੍ਵਵਗਾਹਨਬਹੁਦੋਸਜਤ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗਾਤ੍||੧੦-੧੬||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਾ ਯੇ ਸ੍ਫੁਟਿਤਘਟ੍ਯਾਃ ਖਣ੍ਡਾਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਮ੍, ਅਨ੍ਯੇ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਸ਼ਰ੍ਕਰਾਵਰ੍ਣਮਾਹੁਃ| ਰੂਕ੍ਸਂ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ, ਪਰੁਸਂ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍| ਤਨੁ ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍, ਤੋਦਬਹੁਲਂ ਤੋਦਾਢ੍ਯਂ, ਵਿਸਮਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਔਦੁਮ੍ਬਰਂ ਕੁਸ੍ਠਮਾਹ– ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਗ੍ਦਾਹਰਾਗਕਣ੍ਡੂਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਰੋਮਪਿਞ੍ਜਰਮਿਤਿ ਰੋਮਭਿਃ ਪਿਞ੍ਜਰਂ ਕਪਿਲਰੋਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਦੁਮ੍ਬਰਫਲਾਭਾਸਂ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਵਰ੍ਣਮ੍| ਮਣ੍ਡਲਕੁਸ੍ਠਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਮਣ੍ਡਲਸਞ੍ਜ੍ਞਯੋਚ੍ਯਤੇ, ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਤਦਾਭਾਸਂ, ਸ੍ਥਿਰਂ ਕਠਿਨਂ, ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਸਦਲਂ ਵਾ, ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਣ੍ਡਲਂ ਉਨ੍ਨਤਮਣ੍ਡਲਂ, ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ, ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਸਕ੍ਤਮਿਤਿ, ਪਰਸ੍ਪਰੈਰ੍ਮਿਲਿਤਮ੍| ਕ੍ਸਜਿਹ੍ਵਮਾਹ– ਕਰ੍ਕਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਕਸ਼ਂ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍| ਕ੍ਸੋ ਨੀਲਾਣ੍ਡੋ ਹਰਿਣ ਇਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਕ੍ਸਃ ‘ਰੀਛ’ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਕਾਰਮ੍| ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਾਹ– ਸਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤਿ| ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਸ਼੍ਵੇਤਕਮਲਂ, ਤਸ੍ਯੋਪਮਂ, ਤੇਨ ਸਸ਼੍ਵੇਤਂ ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇਸੁ ਰਕ੍ਤਮ੍| ਸੋਤ੍ਸੇਧਮੁਨ੍ਨਤਮ੍| ਸਰਾਗਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇਧਿਕਰਾਗਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ, ਸਰਾਗਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਦਾਹਮ੍’ ਇਤਿ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਪਾਠਃ| ਸਿਧ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਤਾਮ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤਾਤ੍ਮਕਂ, ਤਨੁ ਅਘਨਂ, ਯਤ੍ ਘਸ੍ਟਂ ਸਦ੍ਰਜਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਮੁਞ੍ਚਤੀਤਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚੋਰਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਰਸਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਭਵਤਿ, ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਕਾਕਣਮਾਹ– ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਕਣਨ੍ਤਿਕਾ ਗੁਞ੍ਜਾ, ਤਤ੍ਸਮਵਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਮਧ੍ਯੇ ਕਸ੍ਣਮਨ੍ਤੇਤਿਰਕ੍ਤਮ੍, ਅਥਵਾ ਰਕ੍ਤਮਨ੍ਤੇ ਕਸ੍ਣਂ, ਤਥਾ ਸਪਾਕਂ, ਤਥਾ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਂ, ਤਥਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ, ਤਤ੍ ਕਾਕਣਾਖ੍ਯਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵੇਨੈਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਬਲਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਇਤਿ ਸਪ੍ਤ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਿ| ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਧਾਤ੍ਵਵਗਾਹਨਬਹੁਲਦੋਸਜਨ੍ਯਤ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗਾਤ੍||੧੦-੧੬||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਅਤਃ ਪਰਮੇਕਾਦਸ਼ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ– ਅਸ੍ਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਕਲੋਪਮਮਿਤਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਸਦਸ਼ਮ੍| ਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਚਰ੍ਮਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਬਹਲਮਪਤ੍ਤਲਮ੍| ਕਿਟਿਭਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਕਿਣੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਪਰੁਸਂ ਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਵੈਪਾਦਿਕਮਿਤਿ ਵਿਪਾਦਿਕਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇਣ੍| ਅਲਸਕਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਦ੍ਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਣ੍ਡੈਰਿਤਿ ਸ੍ਫੋਟੈਃ| ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮਾਹ– ਕਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮਿਤਿ ਮਣ੍ਡਲਰੂਪਤਯੋਤ੍ਪਾਦਾਤ੍ ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮਿਤਿ ਕੀਰ੍ਤਨਮ੍| ਨਨੁ, ਕਥਮਸ੍ਯ ਚਰਕੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠੇ ਦਦ੍ਰੋਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਸਿਧ੍ਮ ਚਰਕੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠੇ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਸਿਤਾ ਦਦ੍ਰੁਰਵਗਾਢਮੂਲਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਮ੍, ਅਸਿਤੇਤਰਦਦ੍ਰੁਸ਼੍ਚਰਕੇਨਵਗਾਢਮੂਲਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਅਸਿਤੇਤਰਦਦ੍ਰ੍ਵਾ ਵਿਸਰ੍ਪਕੁਸ੍ਠੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਣਯੋਗਾਤ੍; ਤਥਾਵਗਾਢਂ ਸਿਧ੍ਮ ਚਰਕੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਂ, ਸਿਧ੍ਮਪੁਸ੍ਪਿਕਾ ਤੁ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਗਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਮ੍; ਅਸਿਤਦਦ੍ਰੌ ਅਸਿਤਸਿਧ੍ਮਨੋਵਰੋਧ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਚਰਕੋਕ੍ਤਂ ਸਿਧ੍ਮੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦਦ੍ਰੁਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਹਿਤਂ, ਨਾਮਭੇਦਃ ਕੇਵਲਂ ਪਰਂ ਨ ਵਸ੍ਤੁਭੇਦਃ, ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਹਿਤਾਨੀਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਿਯਮਸਾਧ੍ਵੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ, ਲਕ੍ਸਣਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਤ੍; ਕਿਞ੍ਚ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਯੋਃ ਕੁਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵਿਰੋਧਃ, ਤਥਾਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਮਰੁਣਂ ਨ ਚਰਕੇ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਮਣ੍ਡਲਂ ਚਰਕੋਕ੍ਤਂ ਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠੇ ਚਰਕੋਕ੍ਤਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾਲਸਕਸ਼ਤਾਰੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਲਸਕਾਦਯਸ਼੍ਚ ਨ ਚਰਕੇ; ਤਸ੍ਮਾਦਯਂ ਸਮਾਧਿਰੁਚਿਤਃ– ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਚਰਕੇ, ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਕਾਰਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਕੁਸ੍ਠਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਮ੍, ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਵਿਧਮ੍, ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਵਾ|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਚਰ੍ਮਦਲਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਗਲਤ੍ਯਪੀਤਿ ਗਲਤਿ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਤਾਰੁਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਾਰੁਰਿਤਿ ਬਹੁਵ੍ਰਣਯੋਗਾਨ੍ਵਿਤਂ ਨਾਮ| ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਮਾਹ– ਸਕਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਪਿਡਕਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਾ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕੇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਕਫਕਾਰ੍ਯਂ ਕਣ੍ਡੂਃ, ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਂ ਵਾਤਾਤ੍; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਏਕਕੁਸ੍ਠਮਾਰਭ੍ਯ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਮੇਕਾਦਸ਼ੇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਚਰ੍ਚਿਕੈਵ ਪਾਦਯੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀ ਵਿਦਾਰਣਯੋਗਾਦ੍ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਪਾਣਿਪਾਦਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਪਿਡਕਾਂ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਸਮਨ੍ਵਿਤਾਮ੍|| ਦਾਲ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਕ੍ ਖਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਪਾਣ੍ਯੋਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ| ਪਾਦੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ||” ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਸੈਵ ਸ੍ਫੋਟੈਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹੈਰਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਪਾਮੈਵ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਬਹਤ੍ਸ੍ਫੋਟਯੁਕ੍ਤਾ ਕਚ੍ਛੂਃ, ਨ ਤਤੋ ਭਿਨ੍ਨੇਤਿ||੧੭-੨੨||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਅਤਃ ਪ੍ਰਭਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਯਾਹ– ਤਤ੍ਰ ਚਰ੍ਮਕੁਸ੍ਠਮਾਹ– ਅਸ੍ਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਕਕੁਸ੍ਠਂ ਨਾਮ, ਅਸ੍ਵੇਦਨਂ ਸ੍ਵੇਦਰਹਿਤਂ, ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਕਲੋਪਮਮਿਤਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਕ੍ਖਣ੍ਡਸਦਸ਼ਮ੍| ਚਰ੍ਮਕੁਸ੍ਠਮਾਹ– ਹਸ੍ਤਿਚਰ੍ਮਵਤ੍, ਬਹੁਲਮਪਤ੍ਤਲਮ੍| ਕਿਟ੍ਟਿਭਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤ੍ਵਾਦਿ| ਤਤ੍ ਕਿਟ੍ਟਿਭਨਾਮ ਕੁਸ੍ਠਂ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸ਼੍ਯਾਵਵਰ੍ਣਂ, ਕਿਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਕਿਣੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਥਾਨਂ, ਤਦ੍ਵਤ੍ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕਰ੍ਕਸ਼ਂ, ਪਰੁਸਂ ਰੂਕ੍ਸਂ, ਕਿਟ੍ਟਿਭਾਖ੍ਯਂ ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਵੈਪਾਦਿਕਮਾਹ– ਪਾਣਿਪਾਦਯੋਃ ਸ੍ਫੁਟਨਂ ਵਿਦਾਰਣਂ, ਵੈਪਾਦਿਕਂ ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਅਲਸਕੁਸ੍ਠਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਦ੍ਭਿਰਿਤਿ| ਗਣ੍ਡੈਃ ਸ੍ਫੋਟੈਃ, ਚਿਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਲਸਕਾਖ੍ਯਂ ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮਾਹ– ਸਕਣ੍ਡੂਰਾਗਾਃ ਕਣ੍ਡੂਰਾਗਸਂਯੁਕ੍ਤਾਃ ਪਿਡਕਾ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ ਸਕਣ੍ਡੂਰਾਗਪਿਡਿਕਂ, ਤਥਾ ਉਦ੍ਗਤਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਮ੍, ਏਵਂਵਿਧਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਯਤ੍, ਤਦ੍ ਦਦ੍ਰੁਨਾਮ ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਨਨੁ, ਕਥਮਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਰਕੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵੇਨੇਤਿ, ਤਥਾ ਸਿਧ੍ਮ ਚਰਕੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠੇ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਸਿਤਾ ਦਦ੍ਰੁਰਵਗਾਢਮੂਲਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਮ੍, ਅਸਿਤੇਤਰਦਦ੍ਵ੍ਰਾ ਵਿਸਰ੍ਪਕੁਸ੍ਠੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਣਯੋਗਾਤ੍| ਤਥਾ ਸਿਧ੍ਮ ਚਰਕੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠੇ, ਸਿਧ੍ਮਪੁਸ੍ਪਿਕਾ ਤੁ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਗਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਰ੍ਮਦਲਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਦਲਯਤਿ ਵਿਦਾਰਯਤਿ, ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਹਂ ਚ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਕ੍ਸਮਂ, ਤਚ੍ਚਰ੍ਮਦਲਨਾਮ| ਪਾਮਾਮਾਹ– ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਇਤਿ| ਏਵਂਵਿਧਾਃ ਪਿਡਕਾਃ ਪਾਮਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ ਵੈਦ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਪ੍ਰਭੂਤਾਃ, ਸ੍ਰਾਵਵਤ੍ਯਃ ਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ਯਃ ਕਣ੍ਡੂਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਕਚ੍ਛੁਮਾਹ– ਸੈਵੇਤਿ| ਸੈਵ ਪਾਮਾ ਪਾਣ੍ਯੋਃ ਹਸ੍ਤਯੋਃ| ਸ੍ਫਿਚੋਃ ਕਟਿਪ੍ਰੋਥਯੋਸ਼੍ਚ ਕਚ੍ਛੁਃ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਤੀਵ੍ਰਦਾਹੈਃ ਤੀਵ੍ਰਸਨ੍ਤਾਪੈਃ, ਸ੍ਫੋਟੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਫੋਟਮਾਹ– ਸ੍ਫੋਟਾ ਇਤਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਸ਼ਤਾਰੁਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ| ਸ਼ਤਾਰੁਰਿਤਿ ਬਹੁਵ੍ਰਣਯੋਗਾਦਨ੍ਵਿਤਂ ਨਾਮ| ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਮਾਹ– ਸਕਣ੍ਡੂਰਿਤਿ| ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਪਿਡਕਾ ਭਵੇਤ੍| ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਵਰ੍ਣਤਃ, ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਾ ਭੂਰਿਪ੍ਰਸ੍ਰਾਵਾ| ਅਤ੍ਰ ਕਫਕਾਰ੍ਯਂ ਕਣ੍ਡੂਃ, ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਂ ਵਾਤਾਤ੍, ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਨਨ੍ਵੇਕਕੁਸ੍ਠਮਾਰਭ੍ਯ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਦ੍ਵਾਦ੍ਵਸ਼ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਮੇਕਾਦਸ਼ੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਚਰ੍ਚਿਕੈਵ ਪਾਦਯੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀ ਵਿਦਾਰਣਯੋਗਾਦ੍ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਕਥ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਪਾਣਿਪਾਦਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਪਿਡਕਾ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਸਮਨ੍ਵਿਤਾਮ੍|| ਦਹ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਕ੍ ਖਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਪਾਣ੍ਯੋਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ| ਪਾਦੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ||” ਇਤਿ||੧੭-੨੨||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਦੋਸਤ੍ਰਯਨਿਯਤਂ ਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਖਰਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਮਿਤਿ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਾ ਅਰੁਣਂ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਚਰਕੇ ਕੁਸ੍ਠਮਧਿਕਤ੍ਯ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਕੁਸ੍ਠਜਨਕਹੇਤੂਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਪ੍ਯਜ੍ਞਾਪਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ; ਯਥਾ– “ਕੁਸ੍ਠਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦੋਸਾਃ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪੁਨਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ| ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਹੇਤੁਂ ਹੇਤੁਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ||੨੩-੨੪||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਦੋਸਤ੍ਰਯਨਿਯਤਂ ਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਖਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਅਰੁਣਂ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਸਵੇਦਨਂ ਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਤਦ੍ਵਾਤਕੁਸ੍ਠਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਵਥਿਤਂ ਸ਼ਟਿਤਮਿਵ| ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ ਕਫਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦਿ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਾਯੁਕ੍ਤਂ, ਘਨਂ ਨਿਬਿਡਮ੍| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇ ਕੁਸ੍ਠੇ ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ, ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਮ੍||੨੩-੨੪||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸਪ੍ਤਧਾਤੁਗਤਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹ– ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੇ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍; ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਤ੍ਵਚਮੇਵਾਹ| ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵਚਸ਼੍ਚਰਕੇ ਉਦਕਧਰਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੇ ਰਸਗ੍ਰਹਣਸ੍ਯਾਨਰ੍ਹਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਸਗ੍ਧਰਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ, ਉਦਕਾਚ੍ਚ ਰਸੋ ਭਿਨ੍ਨਃ; ਤਥਾਹ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਉਦਕਂ ਦਸ਼ਾਞ੍ਜਲਿਮਿਤਂ, ਰਸੋ ਨਵਾਞ੍ਜਲਿਮਿਤਃ|” (ਚ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਰਸਂ ਵਿਹਾਯ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਰਸਂ ਕ੍ਰੋਡੀਕਤ੍ਯ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸਿਰਾਗਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਕੁਸ੍ਠਜਨਨਾਤ੍, ਸਿਰਾਸੁ ਰਕ੍ਤਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਯਃ| ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਰਸ ਇਤ੍ਯਨਭਿਧਾਨਾਦ੍ਬਹਤ੍ਕੁਸ੍ਠਂ ਰਸਗਤਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਨਾਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਮ੍| ਯਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾ ਦੋਸਾ ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍||” ਇਤਿ| “ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਰਾਵੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|” ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਗਤਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਰਸਗਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਇਹ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਲੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੈਃ ਸ੍ਵੇਦਵਹਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਸੁ ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਨਮਸ੍ਵੇਦਃ ਪਰਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਵਿਪੂਯਕ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੂਯਯੋਗਿਤ੍ਵਮ੍| ਕੌਣ੍ਯਂ ਕਰਭਙ੍ਗਃ| ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭੇਦ ਇਤਿ ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭਙ੍ਗਃ| ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚੇਤਿ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਧਾਤੁਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤਚ੍ਚੈਕਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਮਪਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਾਪਰਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟੌ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟਿਲਿਙ੍ਗਖ੍ਯਾਪਨਪਰਂ, ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ– “ਸਮਾਨੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸ੍ਵੇਕਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤੋ ਵਿਧਿਰਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਸਞ੍ਜਨੀਯਃ|” ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਮਪਤ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਤਾਰ੍ਤਵਦੁਸ੍ਟਿਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾ| ਤਦਪੀਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਰਸਾਦਿਮਜ੍ਜਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕੁਸ੍ਠਿਤਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਕੁਸ੍ਠਮਸ੍ਯੇਤਿ ਤਾਰਕਾਦਿਤ੍ਵਾਦਿਤਚ੍| ਅਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਰ੍ਤਵਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਬੀਜਤ੍ਵਾਨੁਪਘਾਤਾਦਪਤ੍ਯਜਨਕਂ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਵਿਕਤਂ ਜਨਯਤੀਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੨੫-੩੦||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸਪ੍ਤਧਾਤੁਗਤਕੁਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਂ ਕ੍ਰਮੇਣੋਚ੍ਯਤੇ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸੋ ਵਾਚ੍ਯਃ, ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍; ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ, ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍| ਬਹਤ੍ਕੁਸ੍ਠਂ ਰਸਗਤਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਂ, ਯਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍|” ਇਤਿ| ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾ ਦੋਸਾ ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍||” ਇਤਿ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਵਿਵਰ੍ਣਤਾ| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਸ੍ਵੇਦਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਲੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਾਰਮ੍ਭਕੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸ੍ਵੇਦਵਹਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਸੁ ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਨਮਸ੍ਵੇਦਃ ਪਰਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਗਤਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪੂਯਕ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੂਯਯੋਗਿਤ੍ਵਮ੍| ਮਾਂਸਗਤਮਾਹ– ਬਾਹੁਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥੂਲਮਣ੍ਡਲਤਾ, ਸ੍ਫੋਟਃ ਤ੍ਵਚਃ ਸ੍ਫੁਟਨਂ, ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਮਚਲਤ੍ਵਮ੍| ਮੇਦੋਗਤਮਾਹ– ਕੌਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੌਣ੍ਯਂ ਕਰਭਙ੍ਗਃ, ਗਤਿਕ੍ਸਯੋ ਗਮਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭੇਦਃ ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਃ, ਕ੍ਸਤਪ੍ਰਸਰਣਂ, ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਿ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਗਤਲਿਙ੍ਗਾਨਿ, ਏਤਚ੍ਚੈਕਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਮਪਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਾਪਰਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟੌ ਪੂਰ੍ਵਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟਿਲਿਙ੍ਗਖ੍ਯਾਪਨਪਰਂ, ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ– “ਸਮਾਨੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸ੍ਵੇਕਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤੋ ਵਿਧਿਰਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਸਞ੍ਜਨੀਯਃ” ਇਤਿ| ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਮਾਹ– ਨਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਸਾਯਾ ਭਙ੍ਗੋਵਦਰਣਮ੍, ਅਕ੍ਸਿਰਾਗੋ ਨੇਤ੍ਰਲੌਹਿਤ੍ਯਂ, ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਕਮਿਸਮ੍ਭੂਤਿਃ, ਸ੍ਵਰਹਾਨਿਸ਼੍ਚ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁਸਯੋਃ, ਕੁਸ੍ਠਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਯੋਰ੍ਦੁਸ੍ਟਿਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਕੁਸ੍ਠਮਪਤ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ਚ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਤਾਰ੍ਤਵਦੁਸ੍ਟਿਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾ| ਤਦਪੀਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਰਸਾਦਿਮਜ੍ਜਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਕੁਸ੍ਠਿਲਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਰ੍ਤਵਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਬੀਜਤ੍ਵਾਨੁਪਘਾਤਾਦਪਤ੍ਯਜਨਕਂ, ਪਰਂ ਤੁ ਵਿਕਤਂ ਜਨਯਤੀਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੨੫-੩੦||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਭੇਦਮਾਹ– ਸਾਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਸ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਏਕਕੁਸ੍ਠਕਿਟਿਭਾਦਿਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍| ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਵਿਦੀਰ੍ਣਮ੍| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤੀਤਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਹ ਰਸਾਦਿਧਾਤੂਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਲਾਪਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾ ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ, ਤਾਨ੍ਯਤੀਤੋ ਯਃ ਸ ਤਥਾ, ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਸ਼ੋਧਨਮੁਭਯਤਃ; ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਨਾਲੇਪਨਾਦਿ, ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਨਾਲੇਪਨਕਸਾਯਪਾਨਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਾਦਿ, ਏਵਂ ਮਾਂਸਮੇਦਸੋਰਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਥਵਾ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਃ ਫਲਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯਤੀਤਮ੍||੩੧-੩੨||–

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤ੍ਵਨੁਕ੍ਰਮੇਪਿ ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਭੇਦਮਾਹ– ਸਾਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਸ੍ਥਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਂ ਚ ਯਤ੍ਤਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਂ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਚਰ੍ਮੈਕਕੁਸ੍ਠਕਿਟਿਭਸਿਧ੍ਮਾਲਸਵਿਪਾਦਿਕਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਮੇਦੋਗਤਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਯਾਪ੍ਯਮ੍, ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤਦ੍ਗਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਮੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਂ ਵਿਦੀਰ੍ਣਂ, ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਾਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤਸ਼ਰੀਰਂ, ਹਤਸ੍ਵਰਂ ਘਰ੍ਘਰਸ੍ਵਰਂ, ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤੀਤਂ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਃ ਫਲਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਨਿਸ੍ਫਲੀਕਤ੍ਯ ਜਾਤਮ੍||੩੧-੩੨||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਦੋਸਮਾਹ– ਵਾਤੇਨ ਕੁਸ੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚਰ੍ਚ੍ਯਪਿ ਕਫਾਤ੍ਤਥੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਤੇਨ ਦਦ੍ਰੁਪ੍ਰਭਤਿ ਚਰ੍ਮਦਲਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਿਕਮਿਤਿ ਕਾਪਾਲੋਦੁਮ੍ਬਰਮਣ੍ਡਲਾਖ੍ਯਮ੍| ਅਤਃ ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਦਨ੍ਯਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਮ੍||੩੩-੩੬||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਦੋਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ– ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਦੋਸਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ– ਚਰ੍ਮੇਤਿ| ਦਦ੍ਰੁਸ਼ਤਾਰੁਸੀ ਦ੍ਵੇ ਕੁਸ੍ਠੇ ਨ ਕੇਵਲਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਯਾਵਤ੍ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਤਥਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਂ ਤਥਾ ਪਾਮਾ ਤਥਾ ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਜਾਯਤੇ, ਤਥੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਤ੍; ਤੇਨ ਦਦ੍ਰੁਪ੍ਰਭਤਿ ਚਰ੍ਮਦਲਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵੈਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਸਮੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਕਾਕਣਂ ਨਾਮ ਕੁਸ੍ਠਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਏਤਾਨਿ ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਕਮਿਤਿ ਕਾਪਾਲੋਦੁਮ੍ਬਰਮਣ੍ਡਲਾਖ੍ਯਂ ਦਦ੍ਰੁ ਕਾਕਣਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਕ੍ਸਜਿਹ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਅਤਃ ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਦਨ੍ਯਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੩੩-੩੬||–

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤ੍ਵਗ੍ਦੁਸ੍ਟਿਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰੈਵ ਕਿਲਾਸਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠੈਕਸਮ੍ਭਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਸਹ ਏਕਂ ਸਮਾਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਪਾਪਕਰ੍ਮਾਦਿ ਸਮ੍ਭਵੋ ਨਿਦਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਸਹ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, “ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਸ੍ਮੈ ਕੁਸ੍ਠੋਕ੍ਤਂ ਵਿਧਾਨਮ੍” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ– “ਵਚਾਂਸ੍ਯਤਥ੍ਯਾਨਿ ਕਤਘ੍ਨਭਾਵੋ ਨਿਨ੍ਦਾ ਗੁਰੂਣਾਂ ਗੁਰੁਧਰ੍ਸਣਂ ਚ| ਪਾਪਕ੍ਰਿਯਾ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਹੇਤੁਃ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ ਵਿਰੋਧਿ ਚਾਨ੍ਨਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਕਿਲਾਸਮੇਵ ਮਾਂਸਮੇਦਃਸਮਾਸ਼੍ਰਯਣਯੋਗਤ੍ਵਾਦਰੁਣਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਚ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵ ਕਿਲਾਸਂ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀਤਿ| ਸ੍ਰਾਵੋ ਹਿ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਭਵਤਿ, ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਚ ਯਦਸ੍ਰਾਵਿ ਤਤ੍ ਕਿਲਾਸਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍|” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਧਾਤੂਦ੍ਭਵਸਂਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾਤੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਸ੍ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਅਥਵਾ ਤ੍ਰਿਧਾਤੁਃ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਉਦ੍ਭਵਾਯ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਦੋਸਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤ ਏਵ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਧਾਤੁਤ੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਕਿਲਾਸਂ, ਤਤ੍ ਕਥਂ “ਯਦਾ ਤ੍ਵਚਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਦ੍ਧਾਤੂਨਵਗਾਹਤੇ| ਹਿਤ੍ਵਾ ਕਿਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਕੁਸ੍ਠਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭੇਤ੍ਤਦਾ||” ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਵਚਨਂ ਕਿਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਕਂ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ? ਤਥਾ “ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵ ਕਿਲਾਸਂ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਵਧਾਰਣਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਵਚਨਸ੍ਯ ਤਾਵਦਯਮਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਃ– ਯਦੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਸਮਸ੍ਤਕੁਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਜਨਕਤਯਾ ਧਾਤੂਨਵਗਾਹਤੇ ਤਦਾ ਨ ਤਤ੍ ਕਿਲਾਸਂ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਬਂਹਿਤਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਾਤ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਦੂਸਯੇਤ੍, ਤਥਾ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਰੁਣਾਦਿਕੁਸ੍ਠਂ ਤਤ੍; ਅਨ੍ਯਦਿਤਰਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਮੁਤ੍ਪਾਦਸਮਕਾਲਭਾਵਿਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਦਿ-ਵਰ੍ਣਤਾਮਾਤ੍ਰਕਾਰਕਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਦੋਸਜਨ੍ਯਂ ਕਿਲਾਸਮੇਵ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਕਿਲਾਸਲਕ੍ਸਣੇਨ ਚਰਕੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਯਦਾਹ– “ਦੋਸੇ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਰਕ੍ਤਂ, ਤਾਮ੍ਰਂ ਮਾਂਸਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ| ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਮੇਦਃਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ, ਗੁਰੁ ਤਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਚਰਕੇ ਹਿ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯੈਵ ਧਾਤੁਤ੍ਰਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਤਵਰ੍ਣੇਨ ਦਾਰੁਣਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮਾਤ੍ਰਂ ਕਤਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਰਹਿਤਤ੍ਵਂ, ਤਥਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਵਦ੍ਯੁਗਪਦ੍ਰਕ੍ਤਲਸੀਕਾਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਨ੍ਦੂਸਕਤ੍ਵਵਿਰਹਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ; ਅਥਵਾ ਏਵਕਾਰੋਯੋਗਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦੇ, ਯਥਾ– ਨੀਲਂ ਸਰੋਜਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵੇਤਿ| ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਧਾਤੁਤ੍ਰਯਮਾਤ੍ਰਗਤਤ੍ਵੇਨੈਕਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨ ਚਾਸ੍ਯ ਕੁਸ੍ਠਾਦ੍ਭੇਦਃ; “ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭੇਤ੍ਤਦਾ” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਪਾਠੇ ਤੁ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ, ਨ ਪੁਨਰਰ੍ਥਭੇਦਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਤਿ| ਭਾਲੁਕਿਨਾ ਤੁ ਧਾਤੁਭੇਦੇਨ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍– “ਵਾਰੁਣਂ ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਮਾਂਸਧਾਤੁਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਮੇਦਃਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਿਤ੍ਰਂ, ਦਾਰੁਣਂ ਰਕ੍ਤਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍||” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚਰਕੇਪਿ– “ਦਾਰੁਣਂ ਵਾਰੁਣਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਕਿਲਾਸਂ ਨਾਮਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਤੇਨੇਹਾਪਿ ਤਥਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸੁ ਚਾਦਿਸ਼ੇਦ੍ਵਰ੍ਣੇਨੈਵੇਦਗੁਭਯਮਿਤਿ ਈਦਸ਼ਮੇਵ ਵਰ੍ਣੇਨਾਰੁਣਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਚ ਕਿਲਾਸਂ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਉਭਯਮਿਤਿ ਵ੍ਰਣਜਂ ਦੋਸਜਂ ਚ ਤਚ੍ਛ੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਜਂ ਵ੍ਰਣਜਂ ਤਥਾ| ਤਤ੍ਰ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਦ੍ਧਿ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਜਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|| ਦੋਸਜਂ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਜਂ ਪਰਜਂ ਤਥਾ| ਪਰਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ ਪਰਜਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਾਤ੍ਮਜਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਦ੍ਦੇਹੇਸ੍ਵਨਿਲਾਦਿਜਮ੍||” ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤੁਤ੍ਰਯਗਤਸ੍ਯ ਚ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨਿਯਤਾ ਏਵਾਰੁਣਾਦਯੋ ਵਰ੍ਣਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ, ਯਦਿ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਨਿਯਤੋ ਵਰ੍ਣਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਰ੍ਣਾਤਿਦੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਵਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਦੋਸੇਣਾਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਾਭਿਧਾਨਂ ਵਿਫਲਂ, ਨਿਰ੍ਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਨੈਵਂ, ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਗਤੇ ਕਿਲਾਸੇ ਦੋਸਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚਰਿਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਹਨ੍ਤ ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਵ੍ਯਂ? ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਰੁਣਾਦਿਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵੇਨ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕ੍ਰਮੇਣਾਰੁਣਾਦਿਵਰ੍ਣੋਤ੍ਪਾਦਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਤ੍ਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਵ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇ ਤ੍ਵਰੁਣਾਦਿਯੋਗਾਤ੍ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਤ੍ਵਮਿਤਿ||੩੭-੩੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤ੍ਵਗ੍ਦੁਸ੍ਟਿਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰੈਵ ਕਿਲਾਸਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠੈਕਸਮ੍ਭਵਮਿਤਿ| ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਸਹ ਏਕਃ ਸਮਾਨਃ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਪਾਪਕਰ੍ਮਾਦਿ ਸਮ੍ਭਵੋ ਨਿਦਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਕੁਸ੍ਠਤੁਲ੍ਯਨਿਦਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਸਹ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| “ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਸ੍ਮੈ ਕੁਸ੍ਠਦੁਸ੍ਟਂ ਵਿਧਾਨਮ੍|” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ– “ਵਚਾਂਸ੍ਯਤਥ੍ਯਾਨਿ ਕਤਘ੍ਨਭਾਵੋ ਨਿਨ੍ਦਾ ਗੁਰੂਣਾਂ ਗੁਰੁਧਰ੍ਸਣਂ ਚ| ਪਾਪਕ੍ਰਿਯਾ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਹੇਤੁਃ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ ਵਿਰੋਧਿ ਚਾਨ੍ਨਮ੍||” ਇਤਿ| ਕਿਲਾਸਮੇਵ ਮਾਂਸਮੇਦਃਸਮਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦਾਰੁਣਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਮਿਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵ ਕਿਲਾਸਂ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍– ਅਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀਤਿ| ਸ੍ਰਾਵੋ ਹਿ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਭਵਤਿ, ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਃ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ– “ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਤੁ ਯਦਸ੍ਰਾਵਿ ਤਤ੍ਕਿਲਾਸਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍|” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਧਾਤੂਦ੍ਭਵਸਂਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਥਗ੍ਦੋਸਾਃ, ਤ੍ਰਿਧਾਤੁਃ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਅਥਵਾ ਤ੍ਰਿਧਾਤੁਃ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ, ਤੇਨ ਵਾਤਾਦਿਨਾ ਪਥਗੁਦ੍ਭਵ ਉਤ੍ਪਾਦਸ੍ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ| ਵਾਤਾਦਿਨਾ ਧਾਤੁਸਂਸ਼੍ਰਯਭੇਦੇਨ ਵਰ੍ਣਭੇਦਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਤਃ, ਅਰੁਣਂ ਰਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਕਮਲਪਤ੍ਰਵਤ੍ ਪਦ੍ਮਦਲਮਿਵ ਤਾਮ੍ਰਂ ਵਰ੍ਣੇਨ ਭਵੇਤ੍| ਤਥਾ ਸਦਾਹਂ ਦਾਹਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਰੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਿ ਰੋਮਘਾਤਿ| ਕਫਾਦਿਤਿ ਕਫਾਤ੍ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਂ, ਘਨਂ ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ, ਤਥਾ ਗੁਰੁ ਅਙ੍ਗੇਨਾਨੁਭੂਯਤੇ, ਤਥਾ ਸਹ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾ ਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਸਕਣ੍ਡੁ ਕਣ੍ਡੁਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਸ੍ਸੁ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ਵਰ੍ਣੇਨੈਵੇਦਗੁਭਯਮਿਤਿ ਈਦਸ਼ਮੇਵ ਵਰ੍ਣੇਨਾਰੁਣਤਾਮ੍ਰਸ਼੍ਵੇਤੇਨ ਕਿਲਾਸਂ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਸ੍ਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਉਭਯਮਿਤਿ ਵ੍ਰਣਜਂ ਦੋਸਜਮਿਤਿ ਤਤ੍ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਜਂ ਵ੍ਰਣਜਂ ਤਥਾ| ਤਤ੍ਰ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਦ੍ਧਿ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਜਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|| ਦੋਸਜਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਜਂ ਪਰਜਂ ਤਥਾ| ਪਰਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਪਰਜਮੁਚ੍ਯਤੇ|| ਤਦਾਤ੍ਮਜਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਦ੍ਦੇਹੇਸ੍ਵਨਿਲਾਦਿਜਮ੍|” ਇਤਿ||੩੭-੩੯||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਹ– ਅਸ਼ੁਕ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮ ਕਸ੍ਣਰੋਮ, ਅਬਹੁਲਂ ਤਨੁ, ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਸਂਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਨਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਯਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਏਤਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਅਤੋਨ੍ਯਥੋਕ੍ਤਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਮਸਾਧ੍ਯਂ, ਚਰਕੇਪ੍ਯੇਵਂਵਿਧਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ– “ਯਚ੍ਛੁਕ੍ਲਰੋਮ ਬਹੁਲਂ ਯਤ੍ ਸਂਲਗ੍ਨਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਵਰ੍ਸਗਣੋਪੇਤਂ ਤਚ੍ਛ੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਿ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਗੁਹ੍ਯਪਾਣਿਤਲੌਸ੍ਠੇਸ੍ਵਿਤਿ ਤਲਮਤ੍ਰ ਪਾਦਤਲਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ‘ਅਨ੍ਤੇ ਜਾਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍||੪੦-੪੧||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਅਸ਼ੁਕ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮ ਯਾਵਨ੍ਨ ਰੋਮਾਣਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਬਹੁਲਂ ਤਨੁ, ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਮਿਥਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਸਂਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਯਨ੍ਨ ਭਵਤਿ; ਏਤਤ੍ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਵਿਪਰੀਤਮਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਯਤ੍ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮ ਬਹੁਲਂ ਯਤ੍ਸਂਲਗ੍ਨਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਵਰ੍ਸਗਣੋਪੇਤਂ ਤਚ੍ਛ੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਮਾਹ– ਗੁਹ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਨਵਮਪਿ ਤ੍ਯਾਜ੍ਯਮ੍| ਗੁਹ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਤਲਮਤ੍ਰ ਪਾਦਤਲਮ੍||੪੦-੪੧||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗਜਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ– ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਮੈਥੁਨਮ੍, ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸਾਤਤ੍ਯਂ; ਤੇਨ ਕਤਾਤ੍ ਗਾਤ੍ਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦੇਃ| ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਰੋਗਾ ਇਤਿ ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਾਃ ਪਾਪਰੋਗਾਦਯੋ ਭੂਤੋਪਸਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ| ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਰੋਗਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਿਪ੍ਰਭਤਿਪਾਪਿਜਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਪਾਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ||੪੨-੪੩||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗਜਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨੈਵ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ– ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਮੈਥੁਨਮ੍, ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਕਤਾਤ੍ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦੇਃ| ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਰੋਗਾਦਯੋ ਭੂਤੋਪਸਰ੍ਗਜਾ ਰੋਗਾਃ| ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਰੋਗਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਿਪ੍ਰਭਤਿਪਾਪਿਜਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਪਾਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ||੪੨-੪੩||

ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੯||

ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਾਚਸ੍ਪਤਿਵੈਦ੍ਯਪ੍ਰਣੀਤਾਯਾਂ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮਾਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਮ੍||੪੯||