49. kuṣṭhanidānam

Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6

ਅਥ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਮ੍ | ਵਿਰੋਧੀਨ੍ਯਨ੍ਨਪਾਨਾਨਿ ਦ੍ਰਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੂਣਿ ਚ | ਭਜਤਾਮਾਗਤਾਂ ਛਰ੍ਦਿਂ ਵੇਗਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਘ੍ਨਤਾਮ੍ ||੧|| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਸਨ੍ਤਾਪਮਤਿਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮ੍ | ਘਰ੍ਮਸ਼੍ਰਮਭਯਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰੁਤਂ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸੇਵਿਨਾਮ੍ ||੨|| ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਿਨਾਂ ਚੈਵ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਪਚਾਰਿਣਾਮ੍ | ਨਵਾਨ੍ਨਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਤਿਲਵਣਾਮ੍ਲਨਿਸੇਵਿਣਾਮ੍ ||੩|| ਮਾਸਮੂਲਕਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਸ਼ਿਨਾਮ੍ | ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਚ ਭਜਤਾਂ ਦਿਵਾ ||੪|| ਵਿਪ੍ਰਾਨ੍ ਗੁਰੂਨ੍ ਧਰ੍ਸਯਤਾਂ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍ | ਵਾਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੁਸ੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਂ ਮਾਂਸਮਮ੍ਬੁ ਚ ||੫|| ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ ਸ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਸਪ੍ਤਕੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ | ਅਤਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਪ੍ਤ ਚੈਕਾਦਸ਼ੈਵ ਚ ||੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) |

ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪੇਣ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਂ ਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਵਿਰੋਧੀਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੋਧੀਨਿ “ਨ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਪਯਸਾਭ੍ਯਵਹਰੇਤ੍” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਭਜਤਾਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਆਗਤਾਮਿਤਿ ਉਪਸ੍ਥਿਤਵੇਗਾਮ੍| ਵੇਗਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਾਨ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਸਨ੍ਤਾਪਮਤਿਭੁਕ੍ਤ੍ਵੇਤਿ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਯਾਮਮਤਿਯੁਜ੍ਯ ਸਨ੍ਤਾਪਮਤਿਯੁਜ੍ਯ ਚ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤਿ ਏਤਯੋਰੇਵ ਸੇਵਨਸ਼ੀਲਾਨਾਂ; ਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਹ ਪ੍ਰਥਮਤਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ ਕਦ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਾ ਸਸ੍ਠੀ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ੍ਯਾਤਿਸਨ੍ਤਾਪਸ੍ਯਾਤਿਨਿਸੇਵਿਣਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ| “ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਙ੍ਘਨਾਹਾਰਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮ੍” ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਯਦਾ ਯੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਤਾਨ੍ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਾਨ੍| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਲਙ੍ਘਨਾਹਾਰਾਨਿਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਂ, ਤੇਨ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਯਃ ਕ੍ਰਮਸ੍ਤਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਏਤੇਸਾਮੇਵ ਨਿਸੇਵਿਣਾਮ੍| ਘਰ੍ਮਸ਼੍ਰਮਭਯਾਰ੍ਤਾਨਾਮਿਤਿ ਘਰ੍ਮਾਦਿਭਿਰਾਰ੍ਤਤ੍ਵੇ ਸਤਿ ਦ੍ਰੁਤਮਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਬੁਸੇਵਿਨਾਮ੍| ਘਰ੍ਮ ਆਤਪਃ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਿਨਾਮਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਮਾਮਮਨ੍ਨਮ੍, ਅਪਕ੍ਵਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਤਦ੍ਭੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਮ੍; ਅਧ੍ਯਸ਼ਿਨਾਮਾਹਾਰੇ ਏਵਾਪਰਿਣਤੇ ਭੁਞ੍ਜਾਨਾਨਾਮ੍| ਅਸ਼ਿਨਾਮਿਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ੍ਯਤੇ| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਪਚਾਰਿਣਾਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਣਿ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਅਪਚਾਰਿਣਾਮ੍| ਨਵਾਨ੍ਨਦਧਿਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨੀਤਿ ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਵਾਨ੍ਨਾਦਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਵਾਯਂ ਚਾਪ੍ਯਜੀਰ੍ਣ ਇਤਿ ਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿਰੂਪੇ ਅਜੀਰ੍ਣੇ| ਧਰ੍ਸਯਤਾਮਿਤਿ ਅਭਿਭਵਤਾਮ੍| ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਵਿਪ੍ਰਾਦਿਧਰ੍ਸਣੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਵਾਤਾਦਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤੀਤੇਪਿ ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਵਚਨਂ ਸਰ੍ਵਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਮਿਲਿਤਾਨਾਮੇਵ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਰਮ੍ਭਕਂ ਕਾਰਣਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਥਾ– “ਰਸਨਾਰ੍ਥੋ ਰਸਸ੍ਤਸ੍ਯ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਪਃ ਕ੍ਸਿਤਿਸ੍ਤਥਾ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਅਰ੍ਥਲਬ੍ਧਮਪਿ ਸਪ੍ਤਕਮਿਤਿ ਪਦਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਪ੍ਤਕਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨੁ, ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਾਦੇ ਏਤਾਵਤ੍ਯੇਵ ਸਾਮਗ੍ਰੀ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਰਕ੍ਤਂ ਲਸੀਕਾ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਮਲਾਃ| ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤਵਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ| ਲਸੀਕਯਾ ਚ ਤਤ੍ਰੋਦਕਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ ਕਿਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਨਃ ਕੁਸ੍ਠਵਿਸਰ੍ਪਯੋਰ੍ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕੁਸ੍ਠਂ ਚਿਰਕ੍ਰਿਯੈਃ ਸ੍ਥਿਰੈਰਪ੍ਰਬਲਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਨ੍ਯਤੇ, ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤ੍ਵਚਿਰਵਿਸਰ੍ਪਣਸ਼ੀਲੈਃ ਪ੍ਰਬਲਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੈਃ; ਕੁਸ੍ਠੇ ਗੁਰੁਪ੍ਰਧਰ੍ਸਣਪਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਪਹਾਰਾਦਯੋ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ, ਨ ਵਿਸਰ੍ਪੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰੇਕੈਕਸ਼ੋਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ, ਕੁਸ੍ਠਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮੇਵੇਤਿ| ਕਿਂ ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਸਮਾਧਾਨਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਪਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਣਾਮੇਕਦੋਸਜਕੁਸ੍ਠਵਦੇਕਦੋਸਜਤ੍ਵਕੀਰ੍ਤਨਂ ਸਙ੍ਗਤਮਿਤਿ ਨ ਮਨੋਹਰਮ੍| ਅਤਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਅਤ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਮੁਦਾਯਾਤ੍| ਸਪ੍ਤ ਚੈਕਾਦਸ਼ੈਵ ਚੇਤਿ ਵਿਚ੍ਛੇਦਪਾਠੇਨ ਸਪ੍ਤਾਨਾਂ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵਮੇਕਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਬੋਧਯਤਿ||੧-੬||

Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7

ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਸਪ੍ਤਧਾ ਦੋਸੈਃ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਸਮਾਗਤੈਃ | ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇਸੁ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋਧਿਕਸ੍ਤ੍ਵਤਃ ||੭|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |

ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਤ੍ਵੇਪਿ ਉਲ੍ਬਣਦੋਸੇਣ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਤਾਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮਾਗਤੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੈਰੇਕ ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋਧਿਕਂ ਤ੍ਵਤਃ ਇਤਿ ਯਥਾ– ਵਾਤੇਨ ਕੁਸ੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੭||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਵੇਦਵਿਵਰ੍ਣਤਾਃ | ਦਾਹਃ ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਵਾਪਸ੍ਤੋਦਃ ਕੋਠੋਨ੍ਨਤਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ ||੮|| ਵ੍ਰਣਾਨਾਮਧਿਕਂ ਸ਼ੂਲਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਃ | ਰੂਢਾਨਾਮਪਿ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਲ੍ਪੇਤਿਕੋਪਨਮ੍ ||੯|| ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਸਜਃ ਕਾਰ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਕੁਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਮਗ੍ਰਜਮ੍ | (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਃ ਅਤਿਮਸਣਃ| ਖਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ (ਖਰਃ ਕਰ੍ਕਸ਼ਃ), ਅਤਿਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਵਾ ਖਰੋ ਵਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ| ਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਵੇਦੌ ਸ੍ਵੇਦਵਹਸ੍ਰੋਤੋਵਰੋਧਾਨਵਰੋਧਕਤੌ| ਸ੍ਵਾਪਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਕੋਠੋਨ੍ਨਤਿਃ ਵਰਟੀਦਸ੍ਟਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼ੋਥਃ ਕੋਠਃ, ਤਸ੍ਯੋਨ੍ਨਤਿਃ| ਸ਼ੀਘ੍ਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚ ਵ੍ਰਣਾਨਾਮੇਵ| ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਲ੍ਪੇਤਿਕੋਪਨਮਿਤਿ ਅਨ੍ਯਥਾਪਿ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਦੇਹਗਤਾਨਾਮਲ੍ਪੇਪਿ ਹੇਤੌ ਕੋਪਃ| ਕੁਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਮਗ੍ਰਜਮਿਤਿ ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮-੯||–

Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16

ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਂ ਯਦ੍ਰੂਕ੍ਸਂ ਪਰੁਸਂ ਤਨੁ ||੧੦|| ਕਾਪਾਲਂ ਤੋਦਬਹੁਲਂ ਤਤ੍ਕੁਸ੍ਠਂ ਵਿਸਮਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ | ਰੁਗ੍ਦਾਹਰਾਗਕਣ੍ਡੂਭਿਃ ਪਰੀਤਂ ਰੋਮਪਿਞ੍ਜਰਮ੍ ||੧੧|| ਉਦੁਮ੍ਬਰਫਲਾਭਾਸਂ ਕੁਸ੍ਠਮੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਵਦੇਤ੍ | ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਮਣ੍ਡਲਮ੍ ||੧੨|| ਕਚ੍ਛ੍ਰਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਮਣ੍ਡਲਮੁਚ੍ਯਤੇ | ਕਰ੍ਕਸ਼ਂ ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਨ੍ਤਃਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸਵੇਦਨਮ੍ ||੧੩|| ਯਦਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਸਂਸ੍ਥਾਨਮਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ | ਸਸ਼੍ਵੇਤਂ ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਦਲੋਪਮਮ੍ ||੧੪|| ਸੋਤ੍ਸੇਧਂ ਚ ਸਰਾਗਂ ਚ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ | ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਤਨੁ ਚ ਯਦ੍ਰਜੋ ਘਸ੍ਟਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ||੧੫|| ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚੋਰਸਿ ਤਤ੍ ਸਿਧ੍ਮਮਲਾਬੁਕੁਸੁਮੋਪਮਮ੍ | ਯਤ੍ ਕਾਕਣਨ੍ਤਿਕਾਵਰ੍ਣਂ ਸਪਾਕਂ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਮ੍ ||੧੬|| ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ ਤਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਂ ਕਾਕਣਂ ਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਿ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) |

ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਾਭਂ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਕਪਾਲਵਰ੍ਣਂ, ਕਪਾਲਂ ਖਰ੍ਪਰਸ਼ਕਲਮ੍| ਪਰੁਸਂ ਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮ੍| ਤਨੁ ਤਨੁਤ੍ਵਕ੍, ਵਿਸਮਂ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਔਦੁਮ੍ਬਰਮਾਹ– ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਮਪਿਞ੍ਜਰਮਿਤਿ ਰੋਮਭਿਃ ਪਿਞ੍ਜਰਂ ਕਪਿਲਰੋਮਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਣ੍ਡਲਕੁਸ੍ਠਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਂ ਕਠਿਨਂ, ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਮਾਰ੍ਦ੍ਰਂ ਸਜਲਂ ਵਾ| ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਮਣ੍ਡਲਮੁਦ੍ਗਤਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਪਰਾਪਰੈਰ੍ਮਿਲਿਤਮ੍| ਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਮਾਹ– ਕਰ੍ਕਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵਸਂਸ੍ਥਾਨਮਿਤਿ ਸ੍ਯੋ ਨੀਲਾਣ੍ਡੋ ਹਰਿਣਃ, ‘ਰੋਭੁ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਤਸ੍ਯ ਜਿਹ੍ਵਾਕਾਰਮ੍| ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਾਹ– ਸਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਦਲੋਪਮਮਿਤਿ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਰਕ੍ਤਪਦ੍ਮਂ ਤਤ੍ਪਤ੍ਰੋਪਮਂ, ਤੇਨ ਸਸ਼੍ਵੇਤਂ ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮ੍| ਸਰਾਗਮਿਤਿ ਸਲੋਹਿਤਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਿਧ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਸ਼੍ਵੇਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਤਾਮ੍ਰਮਿਤਿ ਸ਼੍ਵੇਤਲੋਹਿਤਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚੋਰਸੀਤ੍ਯੁਰਸਿ ਤਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਭਵਤਿ, ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਭਵਤਿ| ਕਾਕਣਮਾਹ– ਯਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ ਕਾਕਣਨ੍ਤਿਕਾਵਰ੍ਣਮਿਤਿ ਕਾਕਣਨ੍ਤਿਕਾ ਗੁਞ੍ਜਾ| ਗੁਞ੍ਜਾਸਵਰ੍ਣਤ੍ਵੇਨ ਚ ਮਧ੍ਯੇ ਕਸ੍ਣਮਨ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤਮ੍, ਅਥਵਾ ਮਧ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਮਨ੍ਤੇ ਕਸ੍ਣਮ੍| ਕੁਸ੍ਠਤ੍ਵੇਨੈਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਮਿਤਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਬਲਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਿ| ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚੈਸਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਧਾਤ੍ਵਵਗਾਹਨਬਹੁਦੋਸਜਤ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਯੋਗਾਤ੍||੧੦-੧੬||–

Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22

ਅਸ੍ਵੇਦਨਂ ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁ ਯਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਕਲੋਪਮਮ੍ ||੧੭|| ਤਦੇਕਕੁਸ੍ਠਂ, ਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਬਹਲਂ ਹਸ੍ਤਿਚਰ੍ਮਵਤ੍ | ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਕਿਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਪਰੁਸਂ ਕਿਟਿਭਂ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੧੮|| ਵੈਪਾਦਿਕਂ ਪਾਣਿਪਾਦਸ੍ਫੁਟਨਂ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਮ੍ | ਕਣ੍ਡੂਮਦ੍ਭਿਃ ਸਰਾਗੈਸ਼੍ਚਃ ਗਣ੍ਡੈਰਲਸਕਂ ਚਿਤਮ੍ ||੧੯|| ਸਕਣ੍ਡੂਰਾਗਪਿਡਕਂ ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮੁਦ੍ਗਤਮ੍ | ਰਕ੍ਤਂ ਸਸ਼ੂਲਂ ਕਣ੍ਡੂਮਤ੍ ਸਸ੍ਫੋਟਂ ਯਦ੍ਗਲਤ੍ਯਪਿ | ਤਚ੍ਚਰ੍ਮਦਲਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਸਹਮੁਚ੍ਯਤੇ ||੨੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) | ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਬਹ੍ਵ੍ਯਃ ਪਿਡਕਾਃ ਸ੍ਰਾਵਵਤ੍ਯਃ ਪਾਮੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਕਣ੍ਡੁਮਤ੍ਯਃ ਸਦਾਹਾਃ | ਸੈਵ ਸ੍ਫੋਟੈਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹੈਰੁਪੇਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਪਾਣ੍ਯੋਃ ਕਚ੍ਛੁਰੁਗ੍ਰਾ ਸ੍ਫਿਚੋਸ਼੍ਚ ||੨੧|| ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਭਾਸਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸ੍ਯੁਸ੍ਤਨੁਤ੍ਵਚਃ | ਰਕ੍ਤਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿ ਸ਼ਤਾਰੁਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਹੁਵ੍ਰਣਮ੍ ||੨੨|| ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਪਿਡਕਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਾ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) |

ਅਤਃ ਪਰਮੇਕਾਦਸ਼ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ– ਅਸ੍ਵੇਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਹਾਵਾਸ੍ਤੁ ਮਹਾਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਸ਼ਕਲੋਪਮਮਿਤਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਕ੍ਸਦਸ਼ਮ੍| ਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਂ ਚਰ੍ਮਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਬਹਲਮਪਤ੍ਤਲਮ੍| ਕਿਟਿਭਮਾਹ– ਸ਼੍ਯਾਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਕਿਣੋ ਵ੍ਰਣਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਪਰੁਸਂ ਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਵੈਪਾਦਿਕਮਿਤਿ ਵਿਪਾਦਿਕਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥੇਣ੍| ਅਲਸਕਮਾਹ– ਕਣ੍ਡੂਮਦ੍ਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਣ੍ਡੈਰਿਤਿ ਸ੍ਫੋਟੈਃ| ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮਾਹ– ਕਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮਿਤਿ ਮਣ੍ਡਲਰੂਪਤਯੋਤ੍ਪਾਦਾਤ੍ ਦਦ੍ਰੁਮਣ੍ਡਲਮਿਤਿ ਕੀਰ੍ਤਨਮ੍| ਨਨੁ, ਕਥਮਸ੍ਯ ਚਰਕੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਤ੍ਵੇਨਾਭਿਧਾਨਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠੇ ਦਦ੍ਰੋਰੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਥਾ ਸਿਧ੍ਮ ਚਰਕੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠੇ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠੇ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਅਸਿਤਾ ਦਦ੍ਰੁਰਵਗਾਢਮੂਲਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਮ੍, ਅਸਿਤੇਤਰਦਦ੍ਰੁਸ਼੍ਚਰਕੇਨਵਗਾਢਮੂਲਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਅਸਿਤੇਤਰਦਦ੍ਰ੍ਵਾ ਵਿਸਰ੍ਪਕੁਸ੍ਠੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਣਯੋਗਾਤ੍; ਤਥਾਵਗਾਢਂ ਸਿਧ੍ਮ ਚਰਕੇ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਂ, ਸਿਧ੍ਮਪੁਸ੍ਪਿਕਾ ਤੁ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਗਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਮ੍; ਅਸਿਤਦਦ੍ਰੌ ਅਸਿਤਸਿਧ੍ਮਨੋਵਰੋਧ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਚਰਕੋਕ੍ਤਂ ਸਿਧ੍ਮੈਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਦਦ੍ਰੁਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਹਿਤਂ, ਨਾਮਭੇਦਃ ਕੇਵਲਂ ਪਰਂ ਨ ਵਸ੍ਤੁਭੇਦਃ, ਸਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸਮਾਨਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਹਿਤਾਨੀਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਿਯਮਸਾਧ੍ਵੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ, ਲਕ੍ਸਣਵੈਲਕ੍ਸਣ੍ਯਾਤ੍; ਕਿਞ੍ਚ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਯੋਃ ਕੁਸ੍ਠਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵਿਰੋਧਃ, ਤਥਾਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਮਰੁਣਂ ਨ ਚਰਕੇ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਮਣ੍ਡਲਂ ਚਰਕੋਕ੍ਤਂ ਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ, ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠੇ ਚਰਕੋਕ੍ਤਚਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾਲਸਕਸ਼ਤਾਰੁਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਨ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੋਕ੍ਤਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਲਸਕਾਦਯਸ਼੍ਚ ਨ ਚਰਕੇ; ਤਸ੍ਮਾਦਯਂ ਸਮਾਧਿਰੁਚਿਤਃ– ਕੁਸ੍ਠਾਨਾਮਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਚਰਕੇ, ਕੇਚਿਤ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਕੁਸ੍ਠਪ੍ਰਕਾਰਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ– “ਕੁਸ੍ਠਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਮ੍, ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਵਿਧਮ੍, ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਂ ਵਾ|” (ਚ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ| ਚਰ੍ਮਦਲਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਗਲਤ੍ਯਪੀਤਿ ਗਲਤਿ ਵਿਦੀਰ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਤਾਰੁਮਾਹ– ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਾਰੁਰਿਤਿ ਬਹੁਵ੍ਰਣਯੋਗਾਨ੍ਵਿਤਂ ਨਾਮ| ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਮਾਹ– ਸਕਣ੍ਡ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕਣ੍ਡੂਃ ਪਿਡਕਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾ ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਾ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕੇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਕਫਕਾਰ੍ਯਂ ਕਣ੍ਡੂਃ, ਬਹੁਸ੍ਰਾਵਤ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਸ਼੍ਯਾਵਤ੍ਵਂ ਵਾਤਾਤ੍; ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦੋਸਤ੍ਰਯਲਿਙ੍ਗਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ, ਏਕਕੁਸ੍ਠਮਾਰਭ੍ਯ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾਪਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਮੇਕਾਦਸ਼ੇਤਿ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਚਰ੍ਚਿਕੈਵ ਪਾਦਯੋਰ੍ਭਵਨ੍ਤੀ ਵਿਦਾਰਣਯੋਗਾਦ੍ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਭਵਤਿ, ਤੇਨ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਂ ਪਾਣਿਪਾਦਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਪਿਡਕਾਂ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਸਮਨ੍ਵਿਤਾਮ੍|| ਦਾਲ੍ਯਤੇ ਤ੍ਵਕ੍ ਖਰਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਪਾਣ੍ਯੋਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ| ਪਾਦੇ ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਚਰ੍ਚਿਕਾ||” ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਸੈਵ ਸ੍ਫੋਟੈਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹੈਰਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨੇਨ ਪਾਮੈਵ ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਬਹਤ੍ਸ੍ਫੋਟਯੁਕ੍ਤਾ ਕਚ੍ਛੂਃ, ਨ ਤਤੋ ਭਿਨ੍ਨੇਤਿ||੧੭-੨੨||–

Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25

ਖਰਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਂ ਰੂਕ੍ਸਂ ਵਾਤਾਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਂ ਸਵੇਦਨਮ੍ ||੨੩|| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਵਥਿਤਂ ਦਾਹਰਾਗਸ੍ਰਾਵਾਨ੍ਵਿਤਂ ਮਤਮ੍ | ਕਫਾਤ੍ ਕ੍ਲੇਦਿ ਘਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸਕਣ੍ਡੂਸ਼ੈਤ੍ਯਗੌਰਵਮ੍ ||੨੪|| ਦ੍ਵਿਲਿਙ੍ਗਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਕੁਸ੍ਠਂ, ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ |੨੫|

ਦੋਸਤ੍ਰਯਨਿਯਤਂ ਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਖਰਂ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਮਿਤਿ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਵਾ ਅਰੁਣਂ ਵਾ ਭਵਤਿ| ਚਰਕੇ ਕੁਸ੍ਠਮਧਿਕਤ੍ਯ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਕੁਸ੍ਠਜਨਕਹੇਤੂਨਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਪ੍ਯਜ੍ਞਾਪਕਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ; ਯਥਾ– “ਕੁਸ੍ਠਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦੋਸਾਃ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪੁਨਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ| ਜ੍ਞਾਯਨ੍ਤੇ ਤੇ ਹੇਤੁਂ ਹੇਤੁਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਤਿ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ||੨੩-੨੪||–

Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30

ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੇ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਙ੍ਗੇਸੁ ਕੁਸ੍ਠੇ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ ਜਾਯਤੇ ||੨੫|| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਵਾਪੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ | ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਵਿਪੂਯਕਸ਼੍ਚੈਵ ਕੁਸ੍ਠੇ ਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸ਼੍ਰਿਤੇ ||੨੬|| ਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਂ ਪਿਡਕੋਦ੍ਗਮਃ | ਤੋਦਃ ਸ੍ਫੋਟਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਂ ਚ ਕੁਸ੍ਠੇ ਮਾਂਸਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ||੨੭|| ਕੌਣ੍ਯਂ ਗਤਿਕ੍ਸਯੋਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭੇਦਃ ਕ੍ਸਤਸਰ੍ਪਣਮ੍ | ਮੇਦਃਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚ ||੨੮|| ਨਾਸਾਭਙ੍ਗੋਕ੍ਸਿਰਾਗਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤੇਸੁ ਕ੍ਰਿਮਿਸਮ੍ਭਵਃ | ਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤਸ਼੍ਚ ਭਵੇਦਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ||੨੯|| ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਃ ਕੁਸ੍ਠਬਾਹੁਲ੍ਯਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੋਣਿਤਸ਼ੁਕ੍ਰਯੋਃ | ਯਦਪਤ੍ਯਂ ਤਯੋਰ੍ਜਾਤਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਤਦਪਿ ਕੁਸ੍ਠਿਤਮ੍ ||੩੦|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) |

ਇਦਾਨੀਮੁਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਸਪ੍ਤਧਾਤੁਗਤਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹ– ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੇ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸੋਭਿਧੀਯਤੇ, ਧਾਤੁਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍; ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਸ੍ਯਾਭਿਧਾਨਂ ਤਾਤ੍ਸ੍ਥ੍ਯਾਤ੍; ਜੇਜ੍ਜਟਸ੍ਤੁ ਤ੍ਵਚਮੇਵਾਹ| ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵਚਸ਼੍ਚਰਕੇ ਉਦਕਧਰਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੇ ਰਸਗ੍ਰਹਣਸ੍ਯਾਨਰ੍ਹਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਸਗ੍ਧਰਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ, ਉਦਕਾਚ੍ਚ ਰਸੋ ਭਿਨ੍ਨਃ; ਤਥਾਹ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਉਦਕਂ ਦਸ਼ਾਞ੍ਜਲਿਮਿਤਂ, ਰਸੋ ਨਵਾਞ੍ਜਲਿਮਿਤਃ|” (ਚ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਰਸਂ ਵਿਹਾਯ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਰਸਂ ਕ੍ਰੋਡੀਕਤ੍ਯ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਸਿਰਾਗਤੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਕੁਸ੍ਠਜਨਨਾਤ੍, ਸਿਰਾਸੁ ਰਕ੍ਤਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ਯਃ| ਸਾਕ੍ਸਾਦ੍ਰਸ ਇਤ੍ਯਨਭਿਧਾਨਾਦ੍ਬਹਤ੍ਕੁਸ੍ਠਂ ਰਸਗਤਂ ਨ ਭਵਤੀਤਿ ਨਾਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਮ੍| ਯਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੈਵੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਧਾਤ੍ਵਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍|” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਰਸਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਭੋਜੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾ ਦੋਸਾ ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ| ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸ਼ਰੀਰੇਸੁ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍||” ਇਤਿ| “ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਰਾਵੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯਾਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍|” ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ ਕੇਚਿਤ੍ ਸ਼ੋਣਿਤਗਤਸ੍ਯੈਵ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਨ੍ਯੇ ਰਸਗਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਇਹ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ੍ਵੇਦਾਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਲੋਮਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸੈਃ ਸ੍ਵੇਦਵਹਸ੍ਰੋਤੋਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਭਵਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ੍ਵੇਦਵਾਹਿਸੁ ਦੁਸ੍ਟੇਸੁ ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਰੋਮਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਨਮਸ੍ਵੇਦਃ ਪਰਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਵਿਪੂਯਕ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪੂਯਯੋਗਿਤ੍ਵਮ੍| ਕੌਣ੍ਯਂ ਕਰਭਙ੍ਗਃ| ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮ੍ਭੇਦ ਇਤਿ ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭਙ੍ਗਃ| ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤਥੈਵ ਚੇਤਿ ਰਸਰਕ੍ਤਮਾਂਸਧਾਤੁਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਏਤਚ੍ਚੈਕਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਮਪਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਾਪਰਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟੌ ਪੂਰ੍ਵਪੂਰ੍ਵਧਾਤੁਦੁਸ੍ਟਿਲਿਙ੍ਗਖ੍ਯਾਪਨਪਰਂ, ਨ੍ਯਾਯਸ੍ਯ ਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ– “ਸਮਾਨੇਸ੍ਵਰ੍ਥੇਸ੍ਵੇਕਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤੋ ਵਿਧਿਰਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਸਞ੍ਜਨੀਯਃ|” ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਮਪਤ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੁਸ੍ਟਿਲਕ੍ਸਣਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਨ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਤਾਰ੍ਤਵਦੁਸ੍ਟਿਰਪ੍ਯੁਕ੍ਤਾ| ਤਦਪੀਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਰਸਾਦਿਮਜ੍ਜਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕੁਸ੍ਠਿਤਮਿਤਿ ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਕੁਸ੍ਠਮਸ੍ਯੇਤਿ ਤਾਰਕਾਦਿਤ੍ਵਾਦਿਤਚ੍| ਅਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਰ੍ਤਵਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਬੀਜਤ੍ਵਾਨੁਪਘਾਤਾਦਪਤ੍ਯਜਨਕਂ, ਪਰਨ੍ਤੁ ਵਿਕਤਂ ਜਨਯਤੀਤਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੨੫-੩੦||

Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32

ਸਾਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਸ੍ਥਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਂ ਚ ਯਤ੍ | ਮੇਦਸਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਯਾਪ੍ਯਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ||੩੧|| ਕ੍ਰਿਮਿਤਡ੍ਦਾਹਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਮ੍ | ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰੁਤਾਙ੍ਗਂ ਚ ਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਂ ਹਤਸ੍ਵਰਮ੍ ||੩੨|| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤੀਤਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਹਨ੍ਤੀਹ ਮਾਨਵਮ੍ | (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |

ਸਾਧ੍ਯਾਦਿਭੇਦਮਾਹ– ਸਾਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਸ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਂ ਚ ਯਦਿਤਿ ਏਕਕੁਸ੍ਠਕਿਟਿਭਾਦਿਵਰ੍ਜ੍ਯਮ੍| ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨਮਿਤਿ ਵਿਦੀਰ੍ਣਮ੍| ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਗੁਣਾਤੀਤਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਕ੍ਰਿਯਯਾ ਸਹ ਰਸਾਦਿਧਾਤੂਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਕਲਾਪਾਃ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾ ਵੀਰ੍ਯਾਣਿ, ਤਾਨ੍ਯਤੀਤੋ ਯਃ ਸ ਤਥਾ, ਅਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਾਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਸ਼ੋਧਨਮੁਭਯਤਃ; ਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਨਾਲੇਪਨਾਦਿ, ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਨਾਲੇਪਨਕਸਾਯਪਾਨਸ਼ੋਣਿਤਾਵਸੇਕਾਦਿ, ਏਵਂ ਮਾਂਸਮੇਦਸੋਰਪਿ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਥਵਾ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਃ ਫਲਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯਤੀਤਮ੍||੩੧-੩੨||–

Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36

ਵਾਤੇਨ ਕੁਸ੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਂ ਪਿਤ੍ਤੇਨੌਦੁਮ੍ਬਰਂ ਕਫਾਤ੍ ||੩੩|| ਮਣ੍ਡਲਾਖ੍ਯਂ ਵਿਚਰ੍ਚੀ ਚ ਸ੍ਯਾਖ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਮ੍ | ਚਰ੍ਮੈਕਕੁਸ੍ਠਂ ਕਿਟਿਭਂ ਸਿਧ੍ਮਾਲਸਵਿਪਾਦਿਕਾਃ ||੩੪|| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਭਵਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਦ੍ਰੁਸ਼ਤਾਰੁਸੀ | ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਂ ਸਵਿਸ੍ਫੋਟਂ ਪਾਮਾ ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਤਥਾ ||੩੫|| ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਾਕਣਂ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਿਕਂ ਦਦ੍ਰੁ ਸਕਾਕਣਮ੍ | ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਰ੍ਸ੍ਯਜਿਹ੍ਵੇ ਚ ਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਸਪ੍ਤ ਤੁ ||੩੬|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |

ਕੁਸ੍ਠੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਦੋਸਮਾਹ– ਵਾਤੇਨ ਕੁਸ੍ਠਂ ਕਾਪਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਚਰ੍ਚ੍ਯਪਿ ਕਫਾਤ੍ਤਥੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਤ੍, ਤੇਨ ਦਦ੍ਰੁਪ੍ਰਭਤਿ ਚਰ੍ਮਦਲਾਨ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰਿਕਮਿਤਿ ਕਾਪਾਲੋਦੁਮ੍ਬਰਮਣ੍ਡਲਾਖ੍ਯਮ੍| ਅਤਃ ਸਪ੍ਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਾਦਨ੍ਯਤ੍ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਮ੍||੩੩-੩੬||

Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39

ਕੁਸ੍ਠੈਕਸਮ੍ਭਵਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਕਿਲਾਸਂ ਵਾਰੁਣਂ ਭਵੇਤ੍ | ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਪਰਿਸ੍ਰਾਵਿ ਤ੍ਰਿਧਾਤੂਦ੍ਭਵਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ ||੩੭|| ਵਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਂ, ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਂ ਕਮਲਪਤ੍ਰਵਤ੍ | ਸਦਾਹਂ ਰੋਮਵਿਧ੍ਵਂਸਿ ਕਫਾਚ੍ਛ੍ਵੇਤਂ ਘਨਂ ਗੁਰੁ ||੩੮|| ਸਕਣ੍ਡੂਰਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸੁ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ | ਵਰ੍ਣੇਨੈਵੇਦਗੁਭਯਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੩੯|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |

ਤ੍ਵਗ੍ਦੁਸ੍ਟਿਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰੈਵ ਕਿਲਾਸਮਾਹ– ਕੁਸ੍ਠੈਕਸਮ੍ਭਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਸਹ ਏਕਂ ਸਮਾਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਪਾਪਕਰ੍ਮਾਦਿ ਸਮ੍ਭਵੋ ਨਿਦਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਕੁਸ੍ਠੇਨ ਸਹ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ, “ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਸ੍ਮੈ ਕੁਸ੍ਠੋਕ੍ਤਂ ਵਿਧਾਨਮ੍” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸੋਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ– “ਵਚਾਂਸ੍ਯਤਥ੍ਯਾਨਿ ਕਤਘ੍ਨਭਾਵੋ ਨਿਨ੍ਦਾ ਗੁਰੂਣਾਂ ਗੁਰੁਧਰ੍ਸਣਂ ਚ| ਪਾਪਕ੍ਰਿਯਾ ਪੂਰ੍ਵਕਤਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਹੇਤੁਃ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ ਵਿਰੋਧਿ ਚਾਨ੍ਨਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਕਿਲਾਸਮੇਵ ਮਾਂਸਮੇਦਃਸਮਾਸ਼੍ਰਯਣਯੋਗਤ੍ਵਾਦਰੁਣਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਚ ਭਣ੍ਯਤੇ| ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵ ਕਿਲਾਸਂ, ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਪਰਿਸ੍ਰਾਵੀਤਿ| ਸ੍ਰਾਵੋ ਹਿ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਭਵਤਿ, ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਰਾਵਾਭਾਵਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ– “ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਂ ਚ ਯਦਸ੍ਰਾਵਿ ਤਤ੍ ਕਿਲਾਸਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍|” ਇਤਿ| ਤ੍ਰਿਧਾਤੂਦ੍ਭਵਸਂਸ਼੍ਰਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾਤੁਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਸ੍ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ; ਅਥਵਾ ਤ੍ਰਿਧਾਤੁਃ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਉਦ੍ਭਵਾਯ ਸਂਸ਼੍ਰਯੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾ, ਦੋਸਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤ ਏਵ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਧਾਤੁਤ੍ਰਯਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਕਿਲਾਸਂ, ਤਤ੍ ਕਥਂ “ਯਦਾ ਤ੍ਵਚਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਦ੍ਧਾਤੂਨਵਗਾਹਤੇ| ਹਿਤ੍ਵਾ ਕਿਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਕੁਸ੍ਠਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭੇਤ੍ਤਦਾ||” ਇਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਵਚਨਂ ਕਿਲਾਸਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸੇਪਕਂ ਨ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ? ਤਥਾ “ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵ ਕਿਲਾਸਂ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਵਧਾਰਣਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਵਚਨਸ੍ਯ ਤਾਵਦਯਮਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਃ– ਯਦੋਕ੍ਤਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਸਮਸ੍ਤਕੁਸ੍ਠਲਕ੍ਸਣਜਨਕਤਯਾ ਧਾਤੂਨਵਗਾਹਤੇ ਤਦਾ ਨ ਤਤ੍ ਕਿਲਾਸਂ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਕੁਸ੍ਠਜਨਕਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਬਂਹਿਤਦੋਸੋਪਪ੍ਲਵਾਤ੍ ਧਾਤੂਨ੍ ਦੂਸਯੇਤ੍, ਤਥਾ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਰੁਣਾਦਿਕੁਸ੍ਠਂ ਤਤ੍; ਅਨ੍ਯਦਿਤਰਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਮੁਤ੍ਪਾਦਸਮਕਾਲਭਾਵਿਰਕ੍ਤਤਾਮ੍ਰਾਦਿ-ਵਰ੍ਣਤਾਮਾਤ੍ਰਕਾਰਕਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਦੋਸਜਨ੍ਯਂ ਕਿਲਾਸਮੇਵ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਕਿਲਾਸਲਕ੍ਸਣੇਨ ਚਰਕੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ ਯਦਾਹ– “ਦੋਸੇ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਰਕ੍ਤਂ, ਤਾਮ੍ਰਂ ਮਾਂਸਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ| ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਮੇਦਃਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ, ਗੁਰੁ ਤਚ੍ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਚਰਕੇ ਹਿ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯੈਵ ਧਾਤੁਤ੍ਰਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਕਤਵਰ੍ਣੇਨ ਦਾਰੁਣਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਮਾਤ੍ਰਂ ਕਤਂ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਮੇਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਮਹਾਕੁਸ੍ਠਲਿਙ੍ਗਰਹਿਤਤ੍ਵਂ, ਤਥਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਵਦ੍ਯੁਗਪਦ੍ਰਕ੍ਤਲਸੀਕਾਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸਨ੍ਦੂਸਕਤ੍ਵਵਿਰਹਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ; ਅਥਵਾ ਏਵਕਾਰੋਯੋਗਵ੍ਯਵਚ੍ਛੇਦੇ, ਯਥਾ– ਨੀਲਂ ਸਰੋਜਂ ਭਵਤ੍ਯੇਵੇਤਿ| ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਧਾਤੁਤ੍ਰਯਮਾਤ੍ਰਗਤਤ੍ਵੇਨੈਕਦੋਸਜਤ੍ਵੇਨ ਚਾਸ੍ਯ ਕੁਸ੍ਠਾਦ੍ਭੇਦਃ; “ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਲਭੇਤ੍ਤਦਾ” ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਪਾਠੇ ਤੁ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ, ਨ ਪੁਨਰਰ੍ਥਭੇਦਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਿਤਿ| ਭਾਲੁਕਿਨਾ ਤੁ ਧਾਤੁਭੇਦੇਨ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨ੍ਤਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍– “ਵਾਰੁਣਂ ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਮਾਂਸਧਾਤੁਸਮਾਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਮੇਦਃਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵੇਚ੍ਛ੍ਵਿਤ੍ਰਂ, ਦਾਰੁਣਂ ਰਕ੍ਤਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍||” ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚਰਕੇਪਿ– “ਦਾਰੁਣਂ ਵਾਰੁਣਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਕਿਲਾਸਂ ਨਾਮਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਤੇਨੇਹਾਪਿ ਤਥਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸੁ ਚਾਦਿਸ਼ੇਦ੍ਵਰ੍ਣੇਨੈਵੇਦਗੁਭਯਮਿਤਿ ਈਦਸ਼ਮੇਵ ਵਰ੍ਣੇਨਾਰੁਣਂ ਤਾਮ੍ਰਂ ਸ਼੍ਵੇਤਂ ਚ ਕਿਲਾਸਂ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਃਸੁ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| ਉਭਯਮਿਤਿ ਵ੍ਰਣਜਂ ਦੋਸਜਂ ਚ ਤਚ੍ਛ੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ– “ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਜਂ ਵ੍ਰਣਜਂ ਤਥਾ| ਤਤ੍ਰ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਾਰਾਦ੍ਧਿ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਜਂ ਸ੍ਮਤਮ੍|| ਦੋਸਜਂ ਚ ਦ੍ਵਿਧਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਜਂ ਪਰਜਂ ਤਥਾ| ਪਰਸਂਸ੍ਕਾਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ ਪਰਜਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਦਾਤ੍ਮਜਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਯਦ੍ਦੇਹੇਸ੍ਵਨਿਲਾਦਿਜਮ੍||” ਇਤਿ| ਰਕ੍ਤਾਦਿਧਾਤੁਤ੍ਰਯਗਤਸ੍ਯ ਚ ਕਿਲਾਸਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨਿਯਤਾ ਏਵਾਰੁਣਾਦਯੋ ਵਰ੍ਣਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾਃ, ਯਦਿ ਤੁ ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਨਿਯਤੋ ਵਰ੍ਣਃ ਕਲ੍ਪ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਵਰ੍ਣਾਤਿਦੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਵਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਾਰੁਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਦੋਸੇਣਾਤ੍ਰ ਵਰ੍ਣਾਭਿਧਾਨਂ ਵਿਫਲਂ, ਨਿਰ੍ਵਿਸਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਨੈਵਂ, ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਤ੍ਰਗਤੇ ਕਿਲਾਸੇ ਦੋਸਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚਰਿਤਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍| ਹਨ੍ਤ ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਵ੍ਯਂ? ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨਾਰੁਣਾਦਿਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਸਦ੍ਭਾਵੇਨ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਕ੍ਰਮੇਣਾਰੁਣਾਦਿਵਰ੍ਣੋਤ੍ਪਾਦਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਦਿਗਤਤ੍ਵਂ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤਵ੍ਯਮ੍, ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਾਤ੍ਰੇ ਤ੍ਵਰੁਣਾਦਿਯੋਗਾਤ੍ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਤ੍ਵਮਿਤਿ||੩੭-੩੯||

Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41

ਅਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮਾਬਹੁਲਮਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਮਥੋ ਨਵਮ੍ | ਅਨਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਤੋਨ੍ਯਥਾ ||੪੦|| ਗੁਹ੍ਯਪਾਣਿਤਲੌਸ੍ਠੇਸੁ ਜਾਤਮਪ੍ਯਚਿਰਨ੍ਤਨਮ੍ | ਵਰ੍ਜਨੀਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਿਲਾਸਂ ਸਿਦ੍ਧਿਮਿਚ੍ਛਤਾ ||੪੧|| (ਅ. ਸਂ. ਨਿ. ਅ. ੧੪) |

ਤਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਹ– ਅਸ਼ੁਕ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ੁਕ੍ਲਰੋਮ ਕਸ੍ਣਰੋਮ, ਅਬਹੁਲਂ ਤਨੁ, ਅਸਂਸ਼੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮਸਂਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਨਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਜਂ ਯਨ੍ਨ ਭਵਤਿ, ਏਤਤ੍ ਸਾਧ੍ਯਮ੍| ਅਤੋਨ੍ਯਥਾ ਅਤੋਨ੍ਯਥੋਕ੍ਤਸਰ੍ਵਪ੍ਰਕਾਰਮਸਾਧ੍ਯਂ, ਚਰਕੇਪ੍ਯੇਵਂਵਿਧਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ– “ਯਚ੍ਛੁਕ੍ਲਰੋਮ ਬਹੁਲਂ ਯਤ੍ ਸਂਲਗ੍ਨਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਵਰ੍ਸਗਣੋਪੇਤਂ ਤਚ੍ਛ੍ਵਿਤ੍ਰਂ ਨੈਵ ਸਿਧ੍ਯਤਿ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ| ਗੁਹ੍ਯਪਾਣਿਤਲੌਸ੍ਠੇਸ੍ਵਿਤਿ ਤਲਮਤ੍ਰ ਪਾਦਤਲਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ‘ਅਨ੍ਤੇ ਜਾਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍||੪੦-੪੧||

Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43

ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦ੍ਗਾਤ੍ਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨ੍ਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਤ੍ ਸਹਭੋਜਨਤ੍ | ਏਕਸ਼ਯ੍ਯਾਸਨਾਚ੍ਚੈਵ ਵਸ੍ਤ੍ਰਮਾਲ੍ਯਾਨੁਪਲੇਨਾਤ੍ ||੪੨|| ਕੁਸ੍ਠਂ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਨੇਤ੍ਰਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ ਏਵ ਚ | ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਨਰਾਨ੍ਨਰਮ੍ ||੪੩|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੫) |

ਕੁਸ੍ਠਸ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗਜਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ– ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਮੈਥੁਨਮ੍, ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸਾਤਤ੍ਯਂ; ਤੇਨ ਕਤਾਤ੍ ਗਾਤ੍ਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦੇਃ| ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਰੋਗਾ ਇਤਿ ਔਪਸਰ੍ਗਿਕਾਃ ਪਾਪਰੋਗਾਦਯੋ ਭੂਤੋਪਸਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ| ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਆਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ| ਰੋਗਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਕੁਸ੍ਠਿਪ੍ਰਭਤਿਪਾਪਿਜਨਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਪਾਪਸਙ੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇਰ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ||੪੨-੪੩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੪੯||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਕੁਸ੍ਠਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੯||