Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6
atha kuṣṭhanidānam |
virōdhīnyannapānāni dravasnigdhagurūṇi ca |
bhajatāmāgatāṁ chardiṁ vēgāṁścānyān pratighnatām ||1||
vyāyāmamatisantāpamatibhuktvā niṣēviṇām |
gharmaśramabhayārtānāṁ drutaṁ śītāmbusēvinām ||2||
ajīrṇādhyaśināṁ caiva pañcakarmāpacāriṇām |
navānnadadhimatsyātilavaṇāmlaniṣēviṇām ||3||
māṣamūlakapiṣṭānnatilakṣīraguḍāśinām |
vyavāyaṁ cāpyajīrṇē'nnē nidrāṁ ca bhajatāṁ divā ||4||
viprān gurūn dharṣayatāṁ pāpaṁ karma ca kurvatām |
vātādayastrayō duṣṭāstvagraktaṁ māṁsamambu ca ||5||
dūṣayanti sa kuṣṭhānāṁ saptakō dravyasaṅgrahaḥ |
ataḥ kuṣṭhāni jāyantē sapta caikādaśaiva ca ||6||
(ca. ci. a. 7) |
View original
अथ कुष्ठनिदानम् |
विरोधीन्यन्नपानानि द्रवस्निग्धगुरूणि च |
भजतामागतां छर्दिं वेगांश्चान्यान् प्रतिघ्नताम् ||१||
व्यायाममतिसन्तापमतिभुक्त्वा निषेविणाम् |
घर्मश्रमभयार्तानां द्रुतं शीताम्बुसेविनाम् ||२||
अजीर्णाध्यशिनां चैव पञ्चकर्मापचारिणाम् |
नवान्नदधिमत्स्यातिलवणाम्लनिषेविणाम् ||३||
माषमूलकपिष्टान्नतिलक्षीरगुडाशिनाम् |
व्यवायं चाप्यजीर्णेऽन्ने निद्रां च भजतां दिवा ||४||
विप्रान् गुरून् धर्षयतां पापं कर्म च कुर्वताम् |
वातादयस्त्रयो दुष्टास्त्वग्रक्तं मांसमम्बु च ||५||
दूषयन्ति स कुष्ठानां सप्तको द्रव्यसङ्ग्रहः |
अतः कुष्ठानि जायन्ते सप्त चैकादशैव च ||६||
(च. चि. अ. ७) |
aṣṭādaśasaṅkhyārūpēṇa tulyatvāt kuṣṭhanidānamucyatē| viśēṣēṇa kuṣṭhajanakaṁ nidānamāha– virōdhīnītyādi| virōdhīni “na matsyān payasā'bhyavaharēt” (ca. sū. a. 26) ityādinōktāni| bhajatāmiti pūrvēṇa sambadhyatē| āgatāmiti upasthitavēgām| vēgāṁścānyāniti mūtrapurīṣādivēgān| vyāyāmamatisantāpamatibhuktvēti bhuktvā vyāyāmamatiyujya santāpamatiyujya ca niṣēviṇāmiti ētayōrēva sēvanaśīlānāṁ; niṣēviṇāmityanēna saha prathamataḥ sambandhē kr̥dyōgalakṣaṇā ṣaṣṭhī syāt, tataśca vyāyāmasyātisantāpasyātiniṣēviṇāmiti prayōgaḥ prasajyēta| “śītōṣṇalaṅghanāhārān kramaṁ muktvā niṣēviṇām” iti pāṭhāntarē śītōṣṇādīnāṁ yadā yēna kramēṇa sēvyatvamuktaṁ, tadvaiparītyēna tān sēvyamānān| śītōṣṇalaṅghanāhārānityanantaraṁ pratīti draṣṭavyaṁ, tēna śītōṣṇādīn prati yaḥ kramastaṁ muktvā ētēṣāmēva niṣēviṇām| gharmaśramabhayārtānāmiti gharmādibhirārtatvē sati drutamaviśramya śītāmbusēvinām| gharma ātapaḥ| ajīrṇādhyaśināmiti ajīrṇamāmamannam, apakvamiti yāvat, tadbhuñjānānām; adhyaśināmāhārē ēvāpariṇatē bhuñjānānām| aśināmiti ajīrṇādhiśabdābhyāṁ saha sambandhyatē| pañcakarmāpacāriṇāmiti pañcakarmaṇi kriyamāṇē apacāriṇām| navānnadadhimatsyānīti atiśabdō navānnādibhiḥ sarvaiḥ sambadhyatē| vyavāyaṁ cāpyajīrṇa iti vidagdhādirūpē ajīrṇē| dharṣayatāmiti abhibhavatām| pāpaṁ karma ca kurvatāmityanēnaiva viprādidharṣaṇē labdhē punastadvacanaṁ viśēṣārtham| dōṣadūṣyasaṅgrahamāha– vātādaya ityādinā| vātādīnāṁ tritvē pratītē'pi traya iti vacanaṁ sarvakuṣṭhēṣu militānāmēva trayāṇāṁ duṣṭipradarśanārtham| dravyasaṅgraha iti dravyamārambhakaṁ kāraṇamucyatē; yathā– “rasanārthō rasastasya dravyamāpaḥ kṣitistathā|” (ca. sū. a. 1) iti| arthalabdhamapi saptakamiti padaṁ sarvatra saptakaniyamārthaṁ punaruktam| nanu, visarpāṇāṁ samutpādē ētāvatyēva sāmagrī, yaduktam– “raktaṁ lasīkā tvaṅmāṁsaṁ dūṣyaṁ dōṣāstrayō malāḥ| visarpāṇāṁ samutpattau vijñēyāḥ sapta dhātavaḥ||” (ca. ci. a. 21) iti| lasīkayā ca tatrōdakamucyatē, tat kinnibandhanaḥ kuṣṭhavisarpayōrbhēdaḥ? ucyatē– kuṣṭhaṁ cirakriyaiḥ sthirairaprabalaraktapittairdōṣairjanyatē, visarpastvaciravisarpaṇaśīlaiḥ prabalaraktapittaiḥ; kuṣṭhē gurupradharṣaṇaparadravyāpahārādayō nimittaṁ, na visarpē| anyē tvāhuḥ– visarpā vātādibhirēkaikaśō'pi bhavanti, yaduktam– “pr̥thak trayastribhiścaikō visarpā dvandvajāstrayaḥ|” (ca. ci. a. 21) iti, kuṣṭhaṁ tu tridōṣajamēvēti| kiṁ tvētatsamādhānaṁ tridōṣajatvē'pi visarpāṇāmēkadōṣajakuṣṭhavadēkadōṣajatvakīrtanaṁ saṅgatamiti na manōharam| ataḥ kuṣṭhānīti ata ityasmāt dōṣadūṣyasamudāyāt| sapta caikādaśaiva cēti vicchēdapāṭhēna saptānāṁ mahākuṣṭhatvamēkādaśānāṁ kṣudratvamiti bōdhayati||1-6||
Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7
kuṣṭhāni saptadhā dōṣaiḥ pr̥thagdvandvaiḥ samāgataiḥ |
sarvēṣvapi tridōṣēṣu vyapadēśō'dhikastvataḥ ||7||
(vā. ni. a. 14) |
View original
कुष्ठानि सप्तधा दोषैः पृथग्द्वन्द्वैः समागतैः |
सर्वेष्वपि त्रिदोषेषु व्यपदेशोऽधिकस्त्वतः ||७||
(वा. नि. अ. १४) |
kuṣṭhānāṁ tridōṣajatvē'pi ulbaṇadōṣēṇa saptaprakāratāmāha– kuṣṭhānītyādi| dōṣaiḥ pr̥thak trayaḥ, dvandvaistrayaḥ, samāgataiḥ sannipātairēka iti saptatvam| vyapadēśō'dhikaṁ tvataḥ iti yathā– vātēna kuṣṭhaṁ kāpālamityādi||7||
Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9
atiślakṣṇakharasparśasvēdāsvēdavivarṇatāḥ |
dāhaḥ kaṇḍūstvaci svāpastōdaḥ kōṭhōnnatirbhramaḥ ||8||
vraṇānāmadhikaṁ śūlaṁ śīghrōtpattiścirasthitiḥ |
rūḍhānāmapi rūkṣatvaṁ nimitta'lpē'tikōpanam ||9||
rōmaharṣō'sr̥jaḥ kārṣṇyaṁ kuṣṭhalakṣaṇamagrajam |
(vā. ni. a. 14) |
View original
अतिश्लक्ष्णखरस्पर्शस्वेदास्वेदविवर्णताः |
दाहः कण्डूस्त्वचि स्वापस्तोदः कोठोन्नतिर्भ्रमः ||८||
व्रणानामधिकं शूलं शीघ्रोत्पत्तिश्चिरस्थितिः |
रूढानामपि रूक्षत्वं निमित्तऽल्पेऽतिकोपनम् ||९||
रोमहर्षोऽसृजः कार्ष्ण्यं कुष्ठलक्षणमग्रजम् |
(वा. नि. अ. १४) |
pūrvarūpamāha– atiślakṣṇētyādinā| atiślakṣṇaḥ atimasr̥ṇaḥ| kharō rūkṣaḥ (kharaḥ karkaśaḥ), atiślakṣṇō vā kharō vā sparśaḥ| svēdāsvēdau svēdavahasrōtō'varōdhānavarōdhakr̥tau| svāpaḥ sparśājñānam| kōṭhōnnatiḥ varaṭīdaṣṭasaṅkāśaḥ śōthaḥ kōṭhaḥ, tasyōnnatiḥ| śīghrōtpattiścirasthitiśca vraṇānāmēva| nimittē'lpē'tikōpanamiti anyathā'pi duṣṭaśōṇitatvādvraṇānāṁ dēhagatānāmalpē'pi hētau kōpaḥ| kuṣṭhalakṣaṇamagrajamiti kuṣṭhānāṁ pūrvarūpamityarthaḥ||8-9||–
Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16
kr̥ṣṇāruṇakapālābhaṁ yadrūkṣaṁ paruṣaṁ tanu ||10||
kāpālaṁ tōdabahulaṁ tatkuṣṭhaṁ viṣamaṁ smr̥tam |
rugdāharāgakaṇḍūbhiḥ parītaṁ rōmapiñjaram ||11||
udumbaraphalābhāsaṁ kuṣṭhamaudumbaraṁ vadēt |
śvētaṁ raktaṁ sthiraṁ styānaṁ snigdhamutsannamaṇḍalam ||12||
kr̥cchramanyōnyasaṁyuktaṁ kuṣṭhaṁ maṇḍalamucyatē |
karkaśaṁ raktaparyantamantaḥśyāvaṁ savēdanam ||13||
yadr̥ṣyajihvasaṁsthānamr̥ṣyajihvaṁ taducyatē |
saśvētaṁ raktaparyantaṁ puṇḍarīkadalōpamam ||14||
sōtsēdhaṁ ca sarāgaṁ ca puṇḍarīkaṁ taducyatē |
śvētaṁ tāmraṁ tanu ca yadrajō ghr̥ṣṭaṁ vimuñcati ||15||
prāyaścōrasi tat sidhmamalābukusumōpamam |
yat kākaṇantikāvarṇaṁ sapākaṁ tīvravēdanam ||16||
tridōṣaliṅgaṁ tat kuṣṭhaṁ kākaṇaṁ naiva sidhyati |
(ca. ci. a. 7) |
View original
कृष्णारुणकपालाभं यद्रूक्षं परुषं तनु ||१०||
कापालं तोदबहुलं तत्कुष्ठं विषमं स्मृतम् |
रुग्दाहरागकण्डूभिः परीतं रोमपिञ्जरम् ||११||
उदुम्बरफलाभासं कुष्ठमौदुम्बरं वदेत् |
श्वेतं रक्तं स्थिरं स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्नमण्डलम् ||१२||
कृच्छ्रमन्योन्यसंयुक्तं कुष्ठं मण्डलमुच्यते |
कर्कशं रक्तपर्यन्तमन्तःश्यावं सवेदनम् ||१३||
यदृष्यजिह्वसंस्थानमृष्यजिह्वं तदुच्यते |
सश्वेतं रक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् ||१४||
सोत्सेधं च सरागं च पुण्डरीकं तदुच्यते |
श्वेतं ताम्रं तनु च यद्रजो घृष्टं विमुञ्चति ||१५||
प्रायश्चोरसि तत् सिध्ममलाबुकुसुमोपमम् |
यत् काकणन्तिकावर्णं सपाकं तीव्रवेदनम् ||१६||
त्रिदोषलिङ्गं तत् कुष्ठं काकणं नैव सिध्यति |
(च. चि. अ. ७) |
saptamahākuṣṭhānāṁ lakṣaṇamāha– kr̥ṣṇāruṇakapālābhamityādi| kr̥ṣṇāruṇakapālābhaṁ kr̥ṣṇāruṇakapālavarṇaṁ, kapālaṁ kharparaśakalam| paruṣaṁ kharasparśam| tanu tanutvak, viṣamaṁ duścikitsyam| audumbaramāha– rugityādi| rōmapiñjaramiti rōmabhiḥ piñjaraṁ kapilarōmamityarthaḥ| maṇḍalakuṣṭhamāha– śvētētyādi| sthiraṁ kaṭhinaṁ, styānamārdraṁ sajalaṁ vā| utsannamaṇḍalamudgatamaṇḍalam| kr̥cchraṁ kr̥cchrasādhyam| anyōnyasaṁyuktamiti aparāparairmilitam| r̥ṣyajihvamāha– karkaśamityādi| r̥ṣyajihvasaṁsthānamiti r̥ṣyō nīlāṇḍō hariṇaḥ, ‘rōbhu’ iti prasiddhaḥ, tasya jihvākāram| puṇḍarīkamāha– saśvētamityādi| puṇḍarīkadalōpamamiti puṇḍarīkaṁ raktapadmaṁ tatpatrōpamaṁ, tēna saśvētaṁ raktaparyantam| sarāgamiti salōhitaṁ, madhyē śvētalōhitamityarthaḥ| sidhmalakṣaṇamāha– śvētamityādi| śvētaṁ tāmramiti śvētalōhitātmakam| prāyaścōrasītyurasi tadbāhulyēna bhavati, kaphapradhānatvāt| prāyōgrahaṇādanyatrāpi bhavati| kākaṇamāha– yadityādi| yat kākaṇantikāvarṇamiti kākaṇantikā guñjā| guñjāsavarṇatvēna ca madhyē kr̥ṣṇamantē raktam, athavā madhyē raktamantē kr̥ṣṇam| kuṣṭhatvēnaiva tridōṣalakṣaṇatvē siddhē tridōṣaliṅgamiti punaruktaṁ prabaladōṣatrayaliṅgatvōpadarśanārtham| iti saptamahākuṣṭhāni| mahattvaṁ caiṣāṁ śīghramuttarōttaradhātvavagāhanabahudōṣajatvakriyābhūyastvayōgāt||10-16||–
Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22
asvēdanaṁ mahāvāstu yanmatsyaśakalōpamam ||17||
tadēkakuṣṭhaṁ, carmākhyaṁ bahalaṁ hasticarmavat |
śyāvaṁ kiṇakharasparśaṁ paruṣaṁ kiṭibhaṁ smr̥tam ||18||
vaipādikaṁ pāṇipādasphuṭanaṁ tīvravēdanam |
kaṇḍūmadbhiḥ sarāgaiścaḥ gaṇḍairalasakaṁ citam ||19||
sakaṇḍūrāgapiḍakaṁ dadrumaṇḍalamudgatam |
raktaṁ saśūlaṁ kaṇḍūmat sasphōṭaṁ yadgalatyapi |
taccarmadalamākhyātaṁ saṁsparśāsahamucyatē ||20||
(ca. ci. a. 7) |
sūkṣmā bahvyaḥ piḍakāḥ srāvavatyaḥ pāmētyuktāḥ kaṇḍumatyaḥ sadāhāḥ |
saiva sphōṭaistīvradāhairupētā jñēyā pāṇyōḥ kacchurugrā sphicōśca ||21||
sphōṭāḥ śyāvāruṇābhāsā visphōṭāḥ syustanutvacaḥ |
raktaṁ śyāvaṁ sadāhārti śatāruḥ syādbahuvraṇam ||22||
sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikā |
(ca. ci. a. 7) |
View original
अस्वेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् ||१७||
तदेककुष्ठं, चर्माख्यं बहलं हस्तिचर्मवत् |
श्यावं किणखरस्पर्शं परुषं किटिभं स्मृतम् ||१८||
वैपादिकं पाणिपादस्फुटनं तीव्रवेदनम् |
कण्डूमद्भिः सरागैश्चः गण्डैरलसकं चितम् ||१९||
सकण्डूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुद्गतम् |
रक्तं सशूलं कण्डूमत् सस्फोटं यद्गलत्यपि |
तच्चर्मदलमाख्यातं संस्पर्शासहमुच्यते ||२०||
(च. चि. अ. ७) |
सूक्ष्मा बह्व्यः पिडकाः स्राववत्यः पामेत्युक्ताः कण्डुमत्यः सदाहाः |
सैव स्फोटैस्तीव्रदाहैरुपेता ज्ञेया पाण्योः कच्छुरुग्रा स्फिचोश्च ||२१||
स्फोटाः श्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः |
रक्तं श्यावं सदाहार्ति शतारुः स्याद्बहुव्रणम् ||२२||
सकण्डूः पिडका श्यावा बहुस्रावा विचर्चिका |
(च. चि. अ. ७) |
ataḥ paramēkādaśakṣudrakuṣṭhānyucyantē– asvēdanamityādi| mahāvāstu mahāsthānam| matsyaśakalōpamamiti matsyasya tvaksadr̥śam| carmākhyaṁ carmakuṣṭham| bahalamapattalam| kiṭibhamāha– śyāvamityādi| kiṇakharasparśamiti kiṇō vraṇasthānam| paruṣaṁ rūkṣam| vaipādikamiti vipādikāyāḥ svārthē'ṇ| alasakamāha– kaṇḍūmadbhirityādi| gaṇḍairiti sphōṭaiḥ| dadrumaṇḍalamāha– kaṇḍvityādi| dadrumaṇḍalamiti maṇḍalarūpatayōtpādāt dadrumaṇḍalamiti kīrtanam| nanu, kathamasya carakē kṣudratvēnābhidhānaṁ, suśrutē mahākuṣṭhē dadrōruktatvāt; tathā sidhma carakē mahākuṣṭhē, suśrutē kṣudrakuṣṭhē darśitam| ucyatē– asitā dadruravagāḍhamūlā suśrutē mahākuṣṭham, asitētaradadruścarakē'navagāḍhamūlā kṣudrakuṣṭhaṁ, suśrutē asitētaradadrvā visarpakuṣṭhē'ntarbhāvaḥ, visarpaṇayōgāt; tathā'vagāḍhaṁ sidhma carakē mahākuṣṭhaṁ, sidhmapuṣpikā tu tvaṅmātragatā suśrutē kṣudrakuṣṭham; asitadadrau asitasidhmanō'varōdha iti gadādharaḥ| jējjaṭastvāha– carakōktaṁ sidhmaiva suśrutē dadruśabdābhihitaṁ, nāmabhēdaḥ kēvalaṁ paraṁ na vastubhēdaḥ, santi hyarthāntarāṇi samānaśabdābhihitānītyavirōdhaḥ| kintviyamasādhvī vyākhyā, lakṣaṇavailakṣaṇyāt; kiñca carakasuśrutayōḥ kuṣṭhaṁ prati bahuprakārō virōdhaḥ, tathāhi suśrutōktamaruṇaṁ na carakē paṭhyatē, maṇḍalaṁ carakōktaṁ na suśrutē, kṣudrakuṣṭhē carakōktacarmākhyālasakaśatāruprabhr̥tīni na suśrutē, suśrutōktakṣudrakuṣṭhālasakādayaśca na carakē; tasmādayaṁ samādhirucitaḥ– kuṣṭhānāmasaṅkhyēyatvamiti kēcit carakē, kēcit suśrutē kuṣṭhaprakārā ucyantē| uktaṁ hi carakē– “kuṣṭhaṁ saptavidham, aṣṭādaśavidham, asaṅkhyēyaṁ vā|” (ca. ni. a. 5) iti| carmadalamāha– raktamityādi| yadgalatyapīti galati vidīryatē| śatārumāha– raktētyādi| śatāruriti bahuvraṇayōgānvitaṁ nāma| vicarcikāmāha– sakaṇḍvityādi| sakaṇḍūḥ piḍakā śyāvā bahusrāvā vicarcikēti atra kaphakāryaṁ kaṇḍūḥ, bahusrāvatvaṁ pittāt, śyāvatvaṁ vātāt; ēvaṁ sarvatra dōṣatrayaliṅgamūhyam| nanu, ēkakuṣṭhamārabhya vicarcikāparyantēna dvādaśakṣudrakuṣṭhāni bhavanti, tat kathamēkādaśēti? ucyatē– vicarcikaiva pādayōrbhavantī vidāraṇayōgādvipādikā bhavati, tēna na saṅkhyātirēkaḥ| tathā ca bhōjaḥ– “dōṣāḥ pradūṣya tvaṅmāṁsaṁ pāṇipādasamāśritāḥ| piḍakāṁ janayantyāśu dāhakaṇḍūsamanvitām|| dālyatē tvak kharā rūkṣā pāṇyōrjñēyā vicarcikā| pādē vipādikā jñēyā sthānānyatvādvicarcikā||” iti gadādharaḥ| anyē tvāhuḥ– saiva sphōṭaistīvradāhairityabhidhānēna pāmaiva tīvradāhabr̥hatsphōṭayuktā kacchūḥ, na tatō bhinnēti||17-22||–
Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25
kharaṁ śyāvāruṇaṁ rūkṣaṁ vātāt kuṣṭhaṁ savēdanam ||23||
pittāt prakvathitaṁ dāharāgasrāvānvitaṁ matam |
kaphāt klēdi ghanaṁ snigdhaṁ sakaṇḍūśaityagauravam ||24||
dviliṅgaṁ dvandvajaṁ kuṣṭhaṁ, triliṅgaṁ sānnipātikam |25|
View original
खरं श्यावारुणं रूक्षं वातात् कुष्ठं सवेदनम् ||२३||
पित्तात् प्रक्वथितं दाहरागस्रावान्वितं मतम् |
कफात् क्लेदि घनं स्निग्धं सकण्डूशैत्यगौरवम् ||२४||
द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं कुष्ठं, त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम् |२५|
dōṣatrayaniyataṁ kuṣṭhaliṅgamāha– kharaṁ śyāvāruṇamityādi| śyāvāruṇamiti śyāvaṁ vā aruṇaṁ vā bhavati| carakē kuṣṭhamadhikr̥tya dōṣaviśēṣakuṣṭhajanakahētūnāṁ parasparaṁ jñāpyajñāpakatvamuktaṁ; yathā– “kuṣṭhaviśēṣairdōṣāḥ dōṣaviśēṣaiḥ punaḥ kuṣṭhāni| jñāyantē tē hētuṁ hētustāṁśca prakāśayati||” (ca. ci. a. 7) iti||23-24||–
Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30
tvaksthē vaivarṇyamaṅgēṣu kuṣṭhē raukṣyaṁ ca jāyatē ||25||
tvaksvāpō rōmaharṣaśca svēdasyātipravartanam |
kaṇḍūrvipūyakaścaiva kuṣṭhē śōṇitasaṁśritē ||26||
bāhulyaṁ vaktraśōṣaśca kārkaśyaṁ piḍakōdgamaḥ |
tōdaḥ sphōṭaḥ sthiratvaṁ ca kuṣṭhē māṁsasamāśritē ||27||
kauṇyaṁ gatikṣayō'ṅgānāṁ sambhēdaḥ kṣatasarpaṇam |
mēdaḥsthānagatē liṅgaṁ prāguktāni tathaiva ca ||28||
nāsābhaṅgō'kṣirāgaśca kṣatēṣu krimisambhavaḥ |
svarōpaghātaśca bhavēdasthimajjasamāśritē ||29||
dampatyōḥ kuṣṭhabāhulyādduṣṭaśōṇitaśukrayōḥ |
yadapatyaṁ tayōrjātaṁ jñēyaṁ tadapi kuṣṭhitam ||30||
(su. ni. a. 5) |
View original
त्वक्स्थे वैवर्ण्यमङ्गेषु कुष्ठे रौक्ष्यं च जायते ||२५||
त्वक्स्वापो रोमहर्षश्च स्वेदस्यातिप्रवर्तनम् |
कण्डूर्विपूयकश्चैव कुष्ठे शोणितसंश्रिते ||२६||
बाहुल्यं वक्त्रशोषश्च कार्कश्यं पिडकोद्गमः |
तोदः स्फोटः स्थिरत्वं च कुष्ठे मांससमाश्रिते ||२७||
कौण्यं गतिक्षयोऽङ्गानां सम्भेदः क्षतसर्पणम् |
मेदःस्थानगते लिङ्गं प्रागुक्तानि तथैव च ||२८||
नासाभङ्गोऽक्षिरागश्च क्षतेषु क्रिमिसम्भवः |
स्वरोपघातश्च भवेदस्थिमज्जसमाश्रिते ||२९||
दम्पत्योः कुष्ठबाहुल्याद्दुष्टशोणितशुक्रयोः |
यदपत्यं तयोर्जातं ज्ञेयं तदपि कुष्ठितम् ||३०||
(सु. नि. अ. ५) |
idānīmuttarōttarasaptadhātugatakuṣṭhasya lakṣaṇaṁ kramēṇāha– tvaksthē vaivarṇyamityādi| tvakśabdēnātra rasō'bhidhīyatē, dhātuprastāvāt; tvakśabdēna rasasyābhidhānaṁ tātsthyāt; jējjaṭastu tvacamēvāha| bāhyāyāstvacaścarakē udakadharatvēnōktē rasagrahaṇasyānarhatvāddvitīyā'sr̥gdharā'trōktā, udakācca rasō bhinnaḥ; tathāhyuktam– “udakaṁ daśāñjalimitaṁ, rasō navāñjalimitaḥ|” (ca. śā. a. 7) iti| rasaṁ vihāya raktādyuktiśca prāgēva rasaṁ krōḍīkr̥tya tiryaksirāgatairdōṣaiḥ kuṣṭhajananāt, sirāsu raktavyavasthitēścēti tasyāśayaḥ| sākṣādrasa ityanabhidhānādbr̥hatkuṣṭhaṁ rasagataṁ na bhavatīti nāśaṅkanīyam| yataḥ suśrutēnaivōktam– “tēṣāṁ tu mahattvaṁ sarvadhātvanusāritvāt|” (su. ni. a. 5) iti, sarvaśabdēna ca rasasyāpi grahaṇam| bhōjē'pyuktam– “praduṣṭāḥ pracyutā dōṣā rasāsr̥ṅmāṁsasaṁśritāḥ| kuṣṭhāni janayantyāśu śarīrēṣu śarīriṇām||” iti| “tvaksrāvō rōmaharṣaśca svēdasyātipravartanam|” iti| ētat kēcit śōṇitagatasyaiva liṅgaṁ manyantē, anyē rasagatasyēti| iha raukṣyaṁ svēdātipravr̥ttirlōmaharṣaśca kuṣṭhārambhakadōṣaiḥ svēdavahasrōtōduṣṭyā bhavati| yaduktam– “svēdavāhiṣu duṣṭēṣu pāruṣyaṁ rōmaharṣaṇam| atisvēdanamasvēdaḥ paridāhaśca jāyatē||” iti| vipūyaka iti viśēṣēṇa pūyayōgitvam| kauṇyaṁ karabhaṅgaḥ| aṅgānāṁ sambhēda iti aṅgānāṁ bhaṅgaḥ| prāguktāni tathaiva cēti rasaraktamāṁsadhātugatakuṣṭhaliṅgānītyarthaḥ; ētaccaikatrābhihitamapi kramēṇa parāparadhātuduṣṭau pūrvapūrvadhātuduṣṭiliṅgakhyāpanaparaṁ, nyāyasya samānatvāt| yaducyatē– “samānēṣvarthēṣvēkatrābhihitō vidhiranyatrāpyāsañjanīyaḥ|” iti śukragatakuṣṭhaliṅgamāha– dampatyōrityādi| kuṣṭhaṁ śukragatamapatyēna vyajyata ityarthaḥ| atra śukraduṣṭilakṣaṇaprastāvēna tattulyakāryā strīgatā''rtavaduṣṭirapyuktā| tadapītyapiśabdāt pūrvōktānyapi rasādimajjāntargatakuṣṭhaliṅgāni bhavanti| kuṣṭhitamiti sañjātaṁ kuṣṭhamasyēti tārakāditvāditac| atra duṣṭaṁ śukramārtavaṁ vā sarvathā bījatvānupaghātādapatyajanakaṁ, parantu vikr̥taṁ janayatīti draṣṭavyam||25-30||
Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32
sādhyaṁ tvagraktamāṁsasthaṁ vātaślēṣmādhikaṁ ca yat |
mēdasi dvandvajaṁ yāpyaṁ varjyaṁ majjāsthisaṁśritam ||31||
krimitr̥ḍdāhamandāgnisaṁyuktaṁ yattridōṣajam |
prabhinnaṁ prasrutāṅgaṁ ca raktanētraṁ hatasvaram ||32||
pañcakarmaguṇātītaṁ kuṣṭhaṁ hantīha mānavam |
(su. sū. a. 33) |
View original
साध्यं त्वग्रक्तमांसस्थं वातश्लेष्माधिकं च यत् |
मेदसि द्वन्द्वजं याप्यं वर्ज्यं मज्जास्थिसंश्रितम् ||३१||
क्रिमितृड्दाहमन्दाग्निसंयुक्तं यत्त्रिदोषजम् |
प्रभिन्नं प्रस्रुताङ्गं च रक्तनेत्रं हतस्वरम् ||३२||
पञ्चकर्मगुणातीतं कुष्ठं हन्तीह मानवम् |
(सु. सू. अ. ३३) |
sādhyādibhēdamāha– sādhyaṁ tvagraktamāṁsasthamityādi| vātaślēṣmādhikaṁ ca yaditi ēkakuṣṭhakiṭibhādivarjyam| majjāsthisaṁśritamiti atra majjāsthipratyāsattyā śukragatasyāpyasādhyatvaṁ bōddhavyam| prabhinnamiti vidīrṇam| pañcakarmaguṇātītamiti pūrvarūpakriyayā saha rasādidhātūnāṁ caturṇāṁ kriyākalāpāḥ pañcakarmāṇi, tēṣāṁ guṇā vīryāṇi, tānyatītō yaḥ sa tathā, asthimajjāgata ityarthaḥ; tāśca kriyāḥ pūrvarūpē śōdhanamubhayataḥ; tvakprāptē śōdhanālēpanādi, raktaprāptē śōdhanālēpanakaṣāyapānaśōṇitāvasēkādi, ēvaṁ māṁsamēdasōrapi draṣṭavyamiti| athavā pañcakarmāṇi vamanādīni, tēṣāṁ guṇāḥ phalāni, tānyatītam||31-32||–
Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36
vātēna kuṣṭhaṁ kāpālaṁ pittēnaudumbaraṁ kaphāt ||33||
maṇḍalākhyaṁ vicarcī ca r̥ṣyākhyaṁ vātapittajam |
carmaikakuṣṭhaṁ kiṭibhaṁ sidhmālasavipādikāḥ ||34||
vātaślēṣmōdbhavāḥ ślēṣmapittāddadruśatāruṣī |
puṇḍarīkaṁ savisphōṭaṁ pāmā carmadalaṁ tathā ||35||
sarvaiḥ syāt kākaṇaṁ pūrvatrikaṁ dadru sakākaṇam |
puṇḍarīkarṣyajihvē ca mahākuṣṭhāni sapta tu ||36||
(vā. ni. a. 14) |
View original
वातेन कुष्ठं कापालं पित्तेनौदुम्बरं कफात् ||३३||
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋष्याख्यं वातपित्तजम् |
चर्मैककुष्ठं किटिभं सिध्मालसविपादिकाः ||३४||
वातश्लेष्मोद्भवाः श्लेष्मपित्ताद्दद्रुशतारुषी |
पुण्डरीकं सविस्फोटं पामा चर्मदलं तथा ||३५||
सर्वैः स्यात् काकणं पूर्वत्रिकं दद्रु सकाकणम् |
पुण्डरीकर्ष्यजिह्वे च महाकुष्ठानि सप्त तु ||३६||
(वा. नि. अ. १४) |
kuṣṭhēṣu cikitsārthaṁ pradhānaṁ dōṣamāha– vātēna kuṣṭhaṁ kāpālamityādi| vicarcyapi kaphāttathēti ślēṣmapittāt, tēna dadruprabhr̥ti carmadalāntaṁ ślēṣmapittajamityarthaḥ| pūrvatrikamiti kāpālōdumbaramaṇḍalākhyam| ataḥ saptamahākuṣṭhādanyat kṣudrakuṣṭham||33-36||
Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39
kuṣṭhaikasambhavaṁ śvitraṁ kilāsaṁ vāruṇaṁ bhavēt |
nirdiṣṭamaparisrāvi tridhātūdbhavasaṁśrayam ||37||
vātādrūkṣāruṇaṁ, pittāttāmraṁ kamalapatravat |
sadāhaṁ rōmavidhvaṁsi kaphācchvētaṁ ghanaṁ guru ||38||
sakaṇḍūraṁ kramādraktamāṁsamēdaḥsu cādiśēt |
varṇēnaivēdr̥gubhayaṁ kr̥cchraṁ taccōttarōttaram ||39||
(vā. ni. a. 14) |
View original
कुष्ठैकसम्भवं श्वित्रं किलासं वारुणं भवेत् |
निर्दिष्टमपरिस्रावि त्रिधातूद्भवसंश्रयम् ||३७||
वाताद्रूक्षारुणं, पित्तात्ताम्रं कमलपत्रवत् |
सदाहं रोमविध्वंसि कफाच्छ्वेतं घनं गुरु ||३८||
सकण्डूरं क्रमाद्रक्तमांसमेदःसु चादिशेत् |
वर्णेनैवेदृगुभयं कृच्छ्रं तच्चोत्तरोत्तरम् ||३९||
(वा. नि. अ. १४) |
tvagduṣṭitulyatvādatraiva kilāsamāha– kuṣṭhaikasambhavamityādi| kuṣṭhēna saha ēkaṁ samānaṁ viruddhāśanapāpakarmādi sambhavō nidānaṁ yasya tattathā, kuṣṭhēna saha samānacikitsitatvaṁ ca bōddhavyaṁ, “kuryāccāsmai kuṣṭhōktaṁ vidhānam” iti vacanāt| carakē tvasya hētuviśēṣō'pi paṭhyatē, yathā– “vacāṁsyatathyāni kr̥taghnabhāvō nindā gurūṇāṁ gurudharṣaṇaṁ ca| pāpakriyā pūrvakr̥taṁ ca karma hētuḥ kilāsasya virōdhi cānnam||” (ca. ci. a. 7) iti| kilāsamēva māṁsamēdaḥsamāśrayaṇayōgatvādaruṇaṁ śvitraṁ ca bhaṇyatē| tvaggatamēva kilāsaṁ, tasya lakṣaṇaṁ nirdiṣṭamaparisrāvīti| srāvō hi raktādiduṣṭyā bhavati, tēnāsya tvaggatatvēna srāvābhāvaḥ| uktaṁ ca– “tvaggataṁ ca yadasrāvi tat kilāsaṁ prakīrtitam|” iti| tridhātūdbhavasaṁśrayamiti tridhātustrayō dōṣāstathā raktamāṁsamēdāṁsi saṁśrayō'dhiṣṭhānaṁ yasya tattathā; athavā tridhātuḥ raktamāṁsamēdāṁsi udbhavāya saṁśrayō yasya tattathā, dōṣāstu sarvasādhāraṇatvāt labhyanta ēva| nanu, yadi dhātutrayāśritaṁ kilāsaṁ, tat kathaṁ “yadā tvacamatikramya taddhātūnavagāhatē| hitvā kilāsasañjñāṁ ca kuṣṭhasañjñāṁ labhēttadā||” iti viśvāmitravacanaṁ kilāsasañjñāpratikṣēpakaṁ na virudhyatē? tathā “tvaggatamēva kilāsaṁ” (su. ni. a. 5) iti suśrutē'vadhāraṇaṁ viruddham? ucyatē– viśvāmitravacanasya tāvadayamarthaḥ pratyētavyaḥ– yadōktaraktādigatasamastakuṣṭhalakṣaṇajanakatayā dhātūnavagāhatē tadā na tat kilāsaṁ, kiṁ tarhi kuṣṭhajanakahētvantarabr̥ṁhitadōṣōpaplavāt dhātūn dūṣayēt, tathā hētulakṣyalakṣaṇamaruṇādikuṣṭhaṁ tat; anyaditararaktādigatakuṣṭhaliṅgavyatiriktamutpādasamakālabhāviraktatāmrādi-varṇatāmātrakārakaṁ raktādigatadōṣajanyaṁ kilāsamēva, anyathā raktādigatakilāsalakṣaṇēna carakōktēna virōdhaḥ syāt| sa yadāha– “dōṣē raktāśritē raktaṁ, tāmraṁ māṁsasamāśritē| śvētaṁ mēdaḥsthitē śvitraṁ, guru taccōttarōttaram||” (ca. ci. a. 7) iti| carakē hi kilāsasyaiva dhātutrayasambandhakr̥tavarṇēna dāruṇādisañjñāntaramātraṁ kr̥taṁ, suśrutē'pi tvaggatamēvētyanēna raktādiduṣṭyā viśiṣṭaraktādigatamahākuṣṭhaliṅgarahitatvaṁ, tathā kṣudrakuṣṭhavadyugapadraktalasīkātvaṅmāṁsasandūṣakatvavirahaḥ khyāpyatē; athavā ēvakārō'yōgavyavacchēdē, yathā– nīlaṁ sarōjaṁ bhavatyēvēti| uktaprakārēṇa dhātutrayamātragatatvēnaikadōṣajatvēna cāsya kuṣṭhādbhēdaḥ; “śvitrasañjñāṁ labhēttadā” iti jējjaṭapāṭhē tu śvitrasañjñāmātravyavahāraḥ kilāsasya, na punararthabhēdaḥ kaściditi| bhālukinā tu dhātubhēdēna kilāsasya sañjñāntaraṁ darśitam– “vāruṇaṁ tattu vijñēyaṁ māṁsadhātusamāśrayam| mēdaḥśritaṁ bhavēcchvitraṁ, dāruṇaṁ raktasaṁśrayam||” iti| tathā carakē'pi– “dāruṇaṁ vāruṇaṁ śvitraṁ kilāsaṁ nāmabhistribhiḥ|” (ca. ci. a. 7) iti| tēnēhāpi tathā bōddhavyam| kramādraktamāṁsamēdaḥsu cādiśēdvarṇēnaivēdr̥gubhayamiti īdr̥śamēva varṇēnāruṇaṁ tāmraṁ śvētaṁ ca kilāsaṁ raktamāṁsamēdaḥsu yathākramēṇādiśēt| ubhayamiti vraṇajaṁ dōṣajaṁ ca tacchvitraṁ bhavati, tathāca bhōjaḥ– “śvitraṁ tu dvividhaṁ vidyāddōṣajaṁ vraṇajaṁ tathā| tatra mithyōpacārāddhi vraṇasya vraṇajaṁ smr̥tam|| dōṣajaṁ ca dvidhā prōktamātmajaṁ parajaṁ tathā| parasaṁskārasaṁsparśādyattat parajamucyatē| tadātmajaṁ vijānīyādyaddēhēṣvanilādijam||” iti| raktādidhātutrayagatasya ca kilāsasya dūṣyaprabhāvādyasya kasyāpi dōṣasya sambandhaniyatā ēvāruṇādayō varṇā bōddhavyāḥ, yadi tu tatra dōṣaniyatō varṇaḥ kalpyatē tadā varṇātidēśō vyarthaḥ syāt, vātādrūkṣāruṇamityādinaiva siddhatvāt| yadyēvaṁ dōṣēṇātra varṇābhidhānaṁ viphalaṁ, nirviṣayatvāt; naivaṁ, tvaṅmātragatē kilāsē dōṣavarṇasya caritārthatvāt| hanta tarhi kathaṁ raktādigatatvamasya niścētavyaṁ? tvaggatē svabhāvēnāruṇādivarṇasya sadbhāvēna sandigdhatvāt| ucyatē– kramēṇāruṇādivarṇōtpādādraktādigatatvaṁ niścētavyam, utpattimātrē tvaruṇādiyōgāttvaggatatvamiti||37-39||
Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41
aśuklarōmā'bahulamasaṁśliṣṭamathō navam |
anagnidagdhajaṁ sādhyaṁ śvitraṁ varjyamatō'nyathā ||40||
guhyapāṇitalauṣṭhēṣu jātamapyacirantanam |
varjanīyaṁ viśēṣēṇa kilāsaṁ siddhimicchatā ||41||
(a. saṁ. ni. a. 14) |
View original
अशुक्लरोमाऽबहुलमसंश्लिष्टमथो नवम् |
अनग्निदग्धजं साध्यं श्वित्रं वर्ज्यमतोऽन्यथा ||४०||
गुह्यपाणितलौष्ठेषु जातमप्यचिरन्तनम् |
वर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धिमिच्छता ||४१||
(अ. सं. नि. अ. १४) |
tasya sādhyatvamasādhyatvaṁ cāha– aśuklētyādi| aśuklarōma kr̥ṣṇarōma, abahulaṁ tanu, asaṁśliṣṭaṁ parasparamasaṁyuktam, anagnidagdhajaṁ agnidagdhajaṁ yanna bhavati, ētat sādhyam| atō'nyathā atō'nyathōktasarvaprakāramasādhyaṁ, carakē'pyēvaṁvidhasyāsādhyatvamuktam| yathā– “yacchuklarōma bahulaṁ yat saṁlagnaṁ parasparam| yacca varṣagaṇōpētaṁ tacchvitraṁ naiva sidhyati||” (ca. ci. a. 7) iti| guhyapāṇitalauṣṭhēṣviti talamatra pādatalaṁ suśrutē ‘antē jātam’ iti sāmānyēna nirdēśāt||40-41||
Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43
prasaṅgādgātrasaṁsparśānniḥśvāsāt sahabhōjanat |
ēkaśayyāsanāccaiva vastramālyānupalēnāt ||42||
kuṣṭhaṁ jvaraśca śōṣaśca nētrābhiṣyanda ēva ca |
aupasargikarōgāśca saṅkrāmanti narānnaram ||43||
(su. ni. a. 5) |
View original
प्रसङ्गाद्गात्रसंस्पर्शान्निःश्वासात् सहभोजनत् |
एकशय्यासनाच्चैव वस्त्रमाल्यानुपलेनात् ||४२||
कुष्ठं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव च |
औपसर्गिकरोगाश्च सङ्क्रामन्ति नरान्नरम् ||४३||
(सु. नि. अ. ५) |
kuṣṭhasya saṁsargajaprasaṅgēna sarvānēva saṁsargajān rōgānāha– prasaṅgādityādi| prasaṅgō maithunam, athavā prasaṅgaḥ sātatyaṁ; tēna kr̥tāt gātrasaṁsparśādēḥ| aupasargikarōgā iti aupasargikāḥ pāparōgādayō bhūtōpasargajāśca| saṅkrāmanti āviśanti| rōgasaṅkrāntiśca kuṣṭhiprabhr̥tipāpijanasaṁsargēṇa pāpasaṅkrāntērvikāraprabhāvādvā bōddhavyā||42-43||
Adhikarana puShpikA · Śloka 49
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē kuṣṭhanidānaṁ samāptam ||49||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने कुष्ठनिदानं समाप्तम् ||४९||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ kuṣṭhanidānaṁ samāptam||49||