49. kuṣṭhanidānam

Adhikarana kuShThanidAnam (1-6) · Śloka 6

அத குஷ்டநிதாநம் | விரோதீந்யந்நபாநாநி த்ரவஸ்நிக்தகுரூணி ச | பஜதாமாகதாஂ சர்திஂ வேகாஂஶ்சாந்யாந் ப்ரதிக்நதாம் ||௧|| வ்யாயாமமதிஸந்தாபமதிபுக்த்வா நிஷேவிணாம் | கர்மஶ்ரமபயார்தாநாஂ த்ருதஂ ஶீதாம்புஸேவிநாம் ||௨|| அஜீர்ணாத்யஶிநாஂ சைவ பஞ்சகர்மாபசாரிணாம் | நவாந்நததிமத்ஸ்யாதிலவணாம்லநிஷேவிணாம் ||௩|| மாஷமூலகபிஷ்டாந்நதிலக்ஷீரகுடாஶிநாம் | வ்யவாயஂ சாப்யஜீர்ணேऽந்நே நித்ராஂ ச பஜதாஂ திவா ||௪|| விப்ராந் குரூந் தர்ஷயதாஂ பாபஂ கர்ம ச குர்வதாம் | வாதாதயஸ்த்ரயோ துஷ்டாஸ்த்வக்ரக்தஂ மாஂஸமம்பு ச ||௫|| தூஷயந்தி ஸ குஷ்டாநாஂ ஸப்தகோ த்ரவ்யஸங்க்ரஹஃ | அதஃ குஷ்டாநி ஜாயந்தே ஸப்த சைகாதஶைவ ச ||௬|| (ச. சி. அ. ௭) |

அஷ்டாதஶஸங்க்யாரூபேண துல்யத்வாத் குஷ்டநிதாநமுச்யதே| விஶேஷேண குஷ்டஜநகஂ நிதாநமாஹ– விரோதீநீத்யாதி| விரோதீநி “ந மத்ஸ்யாந் பயஸாऽப்யவஹரேத்” (ச. ஸூ. அ. ௨௬) இத்யாதிநோக்தாநி| பஜதாமிதி பூர்வேண ஸம்பத்யதே| ஆகதாமிதி உபஸ்திதவேகாம்| வேகாஂஶ்சாந்யாநிதி மூத்ரபுரீஷாதிவேகாந்| வ்யாயாமமதிஸந்தாபமதிபுக்த்வேதி புக்த்வா வ்யாயாமமதியுஜ்ய ஸந்தாபமதியுஜ்ய ச நிஷேவிணாமிதி ஏதயோரேவ ஸேவநஶீலாநாஂ; நிஷேவிணாமித்யநேந ஸஹ ப்ரதமதஃ ஸம்பந்தே கத்யோகலக்ஷணா ஷஷ்டீ ஸ்யாத், ததஶ்ச வ்யாயாமஸ்யாதிஸந்தாபஸ்யாதிநிஷேவிணாமிதி ப்ரயோகஃ ப்ரஸஜ்யேத| “ஶீதோஷ்ணலங்கநாஹாராந் க்ரமஂ முக்த்வா நிஷேவிணாம்” இதி பாடாந்தரே ஶீதோஷ்ணாதீநாஂ யதா யேந க்ரமேண ஸேவ்யத்வமுக்தஂ, தத்வைபரீத்யேந தாந் ஸேவ்யமாநாந்| ஶீதோஷ்ணலங்கநாஹாராநித்யநந்தரஂ ப்ரதீதி த்ரஷ்டவ்யஂ, தேந ஶீதோஷ்ணாதீந் ப்ரதி யஃ க்ரமஸ்தஂ முக்த்வா ஏதேஷாமேவ நிஷேவிணாம்| கர்மஶ்ரமபயார்தாநாமிதி கர்மாதிபிரார்தத்வே ஸதி த்ருதமவிஶ்ரம்ய ஶீதாம்புஸேவிநாம்| கர்ம ஆதபஃ| அஜீர்ணாத்யஶிநாமிதி அஜீர்ணமாமமந்நம், அபக்வமிதி யாவத், தத்புஞ்ஜாநாநாம்; அத்யஶிநாமாஹாரே ஏவாபரிணதே புஞ்ஜாநாநாம்| அஶிநாமிதி அஜீர்ணாதிஶப்தாப்யாஂ ஸஹ ஸம்பந்த்யதே| பஞ்சகர்மாபசாரிணாமிதி பஞ்சகர்மணி க்ரியமாணே அபசாரிணாம்| நவாந்நததிமத்ஸ்யாநீதி அதிஶப்தோ நவாந்நாதிபிஃ ஸர்வைஃ ஸம்பத்யதே| வ்யவாயஂ சாப்யஜீர்ண இதி விதக்தாதிரூபே அஜீர்ணே| தர்ஷயதாமிதி அபிபவதாம்| பாபஂ கர்ம ச குர்வதாமித்யநேநைவ விப்ராதிதர்ஷணே லப்தே புநஸ்தத்வசநஂ விஶேஷார்தம்| தோஷதூஷ்யஸங்க்ரஹமாஹ– வாதாதய இத்யாதிநா| வாதாதீநாஂ த்ரித்வே ப்ரதீதேऽபி த்ரய இதி வசநஂ ஸர்வகுஷ்டேஷு மிலிதாநாமேவ த்ரயாணாஂ துஷ்டிப்ரதர்ஶநார்தம்| த்ரவ்யஸங்க்ரஹ இதி த்ரவ்யமாரம்பகஂ காரணமுச்யதே; யதா– “ரஸநார்தோ ரஸஸ்தஸ்ய த்ரவ்யமாபஃ க்ஷிதிஸ்ததா|” (ச. ஸூ. அ. ௧) இதி| அர்தலப்தமபி ஸப்தகமிதி பதஂ ஸர்வத்ர ஸப்தகநியமார்தஂ புநருக்தம்| நநு, விஸர்பாணாஂ ஸமுத்பாதே ஏதாவத்யேவ ஸாமக்ரீ, யதுக்தம்– “ரக்தஂ லஸீகா த்வங்மாஂஸஂ தூஷ்யஂ தோஷாஸ்த்ரயோ மலாஃ| விஸர்பாணாஂ ஸமுத்பத்தௌ விஜ்ஞேயாஃ ஸப்த தாதவஃ||” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி| லஸீகயா ச தத்ரோதகமுச்யதே, தத் கிந்நிபந்தநஃ குஷ்டவிஸர்பயோர்பேதஃ? உச்யதே– குஷ்டஂ சிரக்ரியைஃ ஸ்திரைரப்ரபலரக்தபித்தைர்தோஷைர்ஜந்யதே, விஸர்பஸ்த்வசிரவிஸர்பணஶீலைஃ ப்ரபலரக்தபித்தைஃ; குஷ்டே குருப்ரதர்ஷணபரத்ரவ்யாபஹாராதயோ நிமித்தஂ, ந விஸர்பே| அந்யே த்வாஹுஃ– விஸர்பா வாதாதிபிரேகைகஶோऽபி பவந்தி, யதுக்தம்– “பதக் த்ரயஸ்த்ரிபிஶ்சைகோ விஸர்பா த்வந்த்வஜாஸ்த்ரயஃ|” (ச. சி. அ. ௨௧) இதி, குஷ்டஂ து த்ரிதோஷஜமேவேதி| கிஂ த்வேதத்ஸமாதாநஂ த்ரிதோஷஜத்வேऽபி விஸர்பாணாமேகதோஷஜகுஷ்டவதேகதோஷஜத்வகீர்தநஂ ஸங்கதமிதி ந மநோஹரம்| அதஃ குஷ்டாநீதி அத இத்யஸ்மாத் தோஷதூஷ்யஸமுதாயாத்| ஸப்த சைகாதஶைவ சேதி விச்சேதபாடேந ஸப்தாநாஂ மஹாகுஷ்டத்வமேகாதஶாநாஂ க்ஷுத்ரத்வமிதி போதயதி||௧-௬||

Adhikarana kuShThAnAM tridoShajatve~apyulbaNadoSheNa saptaprakAratA (7) · Śloka 7

குஷ்டாநி ஸப்ததா தோஷைஃ பதக்த்வந்த்வைஃ ஸமாகதைஃ | ஸர்வேஷ்வபி த்ரிதோஷேஷு வ்யபதேஶோऽதிகஸ்த்வதஃ ||௭|| (வா. நி. அ. ௧௪) |

குஷ்டாநாஂ த்ரிதோஷஜத்வேऽபி உல்பணதோஷேண ஸப்தப்ரகாரதாமாஹ– குஷ்டாநீத்யாதி| தோஷைஃ பதக் த்ரயஃ, த்வந்த்வைஸ்த்ரயஃ, ஸமாகதைஃ ஸந்நிபாதைரேக இதி ஸப்தத்வம்| வ்யபதேஶோऽதிகஂ த்வதஃ இதி யதா– வாதேந குஷ்டஂ காபாலமித்யாதி||௭||

Adhikarana kuShThapUrvarUpam (8-9) · Śloka 9

அதிஶ்லக்ஷ்ணகரஸ்பர்ஶஸ்வேதாஸ்வேதவிவர்ணதாஃ | தாஹஃ கண்டூஸ்த்வசி ஸ்வாபஸ்தோதஃ கோடோந்நதிர்ப்ரமஃ ||௮|| வ்ரணாநாமதிகஂ ஶூலஂ ஶீக்ரோத்பத்திஶ்சிரஸ்திதிஃ | ரூடாநாமபி ரூக்ஷத்வஂ நிமித்தऽல்பேऽதிகோபநம் ||௯|| ரோமஹர்ஷோऽஸஜஃ கார்ஷ்ண்யஂ குஷ்டலக்ஷணமக்ரஜம் | (வா. நி. அ. ௧௪) |

பூர்வரூபமாஹ– அதிஶ்லக்ஷ்ணேத்யாதிநா| அதிஶ்லக்ஷ்ணஃ அதிமஸணஃ| கரோ ரூக்ஷஃ (கரஃ கர்கஶஃ), அதிஶ்லக்ஷ்ணோ வா கரோ வா ஸ்பர்ஶஃ| ஸ்வேதாஸ்வேதௌ ஸ்வேதவஹஸ்ரோதோऽவரோதாநவரோதகதௌ| ஸ்வாபஃ ஸ்பர்ஶாஜ்ஞாநம்| கோடோந்நதிஃ வரடீதஷ்டஸங்காஶஃ ஶோதஃ கோடஃ, தஸ்யோந்நதிஃ| ஶீக்ரோத்பத்திஶ்சிரஸ்திதிஶ்ச வ்ரணாநாமேவ| நிமித்தேऽல்பேऽதிகோபநமிதி அந்யதாऽபி துஷ்டஶோணிதத்வாத்வ்ரணாநாஂ தேஹகதாநாமல்பேऽபி ஹேதௌ கோபஃ| குஷ்டலக்ஷணமக்ரஜமிதி குஷ்டாநாஂ பூர்வரூபமித்யர்தஃ||௮-௯||–

Adhikarana kApAla-audumbara-maNDala-RuShyajihva-puNDarIka-sidhma-kAkaNakalakShaNam (10-16) · Śloka 16

கஷ்ணாருணகபாலாபஂ யத்ரூக்ஷஂ பருஷஂ தநு ||௧௦|| காபாலஂ தோதபஹுலஂ தத்குஷ்டஂ விஷமஂ ஸ்மதம் | ருக்தாஹராககண்டூபிஃ பரீதஂ ரோமபிஞ்ஜரம் ||௧௧|| உதும்பரபலாபாஸஂ குஷ்டமௌதும்பரஂ வதேத் | ஶ்வேதஂ ரக்தஂ ஸ்திரஂ ஸ்த்யாநஂ ஸ்நிக்தமுத்ஸந்நமண்டலம் ||௧௨|| கச்ச்ரமந்யோந்யஸஂயுக்தஂ குஷ்டஂ மண்டலமுச்யதே | கர்கஶஂ ரக்தபர்யந்தமந்தஃஶ்யாவஂ ஸவேதநம் ||௧௩|| யதஷ்யஜிஹ்வஸஂஸ்தாநமஷ்யஜிஹ்வஂ ததுச்யதே | ஸஶ்வேதஂ ரக்தபர்யந்தஂ புண்டரீகதலோபமம் ||௧௪|| ஸோத்ஸேதஂ ச ஸராகஂ ச புண்டரீகஂ ததுச்யதே | ஶ்வேதஂ தாம்ரஂ தநு ச யத்ரஜோ கஷ்டஂ விமுஞ்சதி ||௧௫|| ப்ராயஶ்சோரஸி தத் ஸித்மமலாபுகுஸுமோபமம் | யத் காகணந்திகாவர்ணஂ ஸபாகஂ தீவ்ரவேதநம் ||௧௬|| த்ரிதோஷலிங்கஂ தத் குஷ்டஂ காகணஂ நைவ ஸித்யதி | (ச. சி. அ. ௭) |

ஸப்தமஹாகுஷ்டாநாஂ லக்ஷணமாஹ– கஷ்ணாருணகபாலாபமித்யாதி| கஷ்ணாருணகபாலாபஂ கஷ்ணாருணகபாலவர்ணஂ, கபாலஂ கர்பரஶகலம்| பருஷஂ கரஸ்பர்ஶம்| தநு தநுத்வக், விஷமஂ துஶ்சிகித்ஸ்யம்| ஔதும்பரமாஹ– ருகித்யாதி| ரோமபிஞ்ஜரமிதி ரோமபிஃ பிஞ்ஜரஂ கபிலரோமமித்யர்தஃ| மண்டலகுஷ்டமாஹ– ஶ்வேதேத்யாதி| ஸ்திரஂ கடிநஂ, ஸ்த்யாநமார்த்ரஂ ஸஜலஂ வா| உத்ஸந்நமண்டலமுத்கதமண்டலம்| கச்ச்ரஂ கச்ச்ரஸாத்யம்| அந்யோந்யஸஂயுக்தமிதி அபராபரைர்மிலிதம்| ஷ்யஜிஹ்வமாஹ– கர்கஶமித்யாதி| ஷ்யஜிஹ்வஸஂஸ்தாநமிதி ஷ்யோ நீலாண்டோ ஹரிணஃ, ‘ரோபு’ இதி ப்ரஸித்தஃ, தஸ்ய ஜிஹ்வாகாரம்| புண்டரீகமாஹ– ஸஶ்வேதமித்யாதி| புண்டரீகதலோபமமிதி புண்டரீகஂ ரக்தபத்மஂ தத்பத்ரோபமஂ, தேந ஸஶ்வேதஂ ரக்தபர்யந்தம்| ஸராகமிதி ஸலோஹிதஂ, மத்யே ஶ்வேதலோஹிதமித்யர்தஃ| ஸித்மலக்ஷணமாஹ– ஶ்வேதமித்யாதி| ஶ்வேதஂ தாம்ரமிதி ஶ்வேதலோஹிதாத்மகம்| ப்ராயஶ்சோரஸீத்யுரஸி தத்பாஹுல்யேந பவதி, கபப்ரதாநத்வாத்| ப்ராயோக்ரஹணாதந்யத்ராபி பவதி| காகணமாஹ– யதித்யாதி| யத் காகணந்திகாவர்ணமிதி காகணந்திகா குஞ்ஜா| குஞ்ஜாஸவர்ணத்வேந ச மத்யே கஷ்ணமந்தே ரக்தம், அதவா மத்யே ரக்தமந்தே கஷ்ணம்| குஷ்டத்வேநைவ த்ரிதோஷலக்ஷணத்வே ஸித்தே த்ரிதோஷலிங்கமிதி புநருக்தஂ ப்ரபலதோஷத்ரயலிங்கத்வோபதர்ஶநார்தம்| இதி ஸப்தமஹாகுஷ்டாநி| மஹத்த்வஂ சைஷாஂ ஶீக்ரமுத்தரோத்தரதாத்வவகாஹநபஹுதோஷஜத்வக்ரியாபூயஸ்த்வயோகாத்||௧௦-௧௬||–

Adhikarana ekakuShTha-carmAkhya-kiTibha-vaipAdika-alasaka-dadru-carmadala-pAmA-kacchu-visphoTa-shatAru-vicarcikAlakShaNam (17-22) · Śloka 22

அஸ்வேதநஂ மஹாவாஸ்து யந்மத்ஸ்யஶகலோபமம் ||௧௭|| ததேககுஷ்டஂ, சர்மாக்யஂ பஹலஂ ஹஸ்திசர்மவத் | ஶ்யாவஂ கிணகரஸ்பர்ஶஂ பருஷஂ கிடிபஂ ஸ்மதம் ||௧௮|| வைபாதிகஂ பாணிபாதஸ்புடநஂ தீவ்ரவேதநம் | கண்டூமத்பிஃ ஸராகைஶ்சஃ கண்டைரலஸகஂ சிதம் ||௧௯|| ஸகண்டூராகபிடகஂ தத்ருமண்டலமுத்கதம் | ரக்தஂ ஸஶூலஂ கண்டூமத் ஸஸ்போடஂ யத்கலத்யபி | தச்சர்மதலமாக்யாதஂ ஸஂஸ்பர்ஶாஸஹமுச்யதே ||௨௦|| (ச. சி. அ. ௭) | ஸூக்ஷ்மா பஹ்வ்யஃ பிடகாஃ ஸ்ராவவத்யஃ பாமேத்யுக்தாஃ கண்டுமத்யஃ ஸதாஹாஃ | ஸைவ ஸ்போடைஸ்தீவ்ரதாஹைருபேதா ஜ்ஞேயா பாண்யோஃ கச்சுருக்ரா ஸ்பிசோஶ்ச ||௨௧|| ஸ்போடாஃ ஶ்யாவாருணாபாஸா விஸ்போடாஃ ஸ்யுஸ்தநுத்வசஃ | ரக்தஂ ஶ்யாவஂ ஸதாஹார்தி ஶதாருஃ ஸ்யாத்பஹுவ்ரணம் ||௨௨|| ஸகண்டூஃ பிடகா ஶ்யாவா பஹுஸ்ராவா விசர்சிகா | (ச. சி. அ. ௭) |

அதஃ பரமேகாதஶக்ஷுத்ரகுஷ்டாந்யுச்யந்தே– அஸ்வேதநமித்யாதி| மஹாவாஸ்து மஹாஸ்தாநம்| மத்ஸ்யஶகலோபமமிதி மத்ஸ்யஸ்ய த்வக்ஸதஶம்| சர்மாக்யஂ சர்மகுஷ்டம்| பஹலமபத்தலம்| கிடிபமாஹ– ஶ்யாவமித்யாதி| கிணகரஸ்பர்ஶமிதி கிணோ வ்ரணஸ்தாநம்| பருஷஂ ரூக்ஷம்| வைபாதிகமிதி விபாதிகாயாஃ ஸ்வார்தேऽண்| அலஸகமாஹ– கண்டூமத்பிரித்யாதி| கண்டைரிதி ஸ்போடைஃ| தத்ருமண்டலமாஹ– கண்ட்வித்யாதி| தத்ருமண்டலமிதி மண்டலரூபதயோத்பாதாத் தத்ருமண்டலமிதி கீர்தநம்| நநு, கதமஸ்ய சரகே க்ஷுத்ரத்வேநாபிதாநஂ, ஸுஶ்ருதே மஹாகுஷ்டே தத்ரோருக்தத்வாத்; ததா ஸித்ம சரகே மஹாகுஷ்டே, ஸுஶ்ருதே க்ஷுத்ரகுஷ்டே தர்ஶிதம்| உச்யதே– அஸிதா தத்ருரவகாடமூலா ஸுஶ்ருதே மஹாகுஷ்டம், அஸிதேதரதத்ருஶ்சரகேऽநவகாடமூலா க்ஷுத்ரகுஷ்டஂ, ஸுஶ்ருதே அஸிதேதரதத்ர்வா விஸர்பகுஷ்டேऽந்தர்பாவஃ, விஸர்பணயோகாத்; ததாऽவகாடஂ ஸித்ம சரகே மஹாகுஷ்டஂ, ஸித்மபுஷ்பிகா து த்வங்மாத்ரகதா ஸுஶ்ருதே க்ஷுத்ரகுஷ்டம்; அஸிததத்ரௌ அஸிதஸித்மநோऽவரோத இதி கதாதரஃ| ஜேஜ்ஜடஸ்த்வாஹ– சரகோக்தஂ ஸித்மைவ ஸுஶ்ருதே தத்ருஶப்தாபிஹிதஂ, நாமபேதஃ கேவலஂ பரஂ ந வஸ்துபேதஃ, ஸந்தி ஹ்யர்தாந்தராணி ஸமாநஶப்தாபிஹிதாநீத்யவிரோதஃ| கிந்த்வியமஸாத்வீ வ்யாக்யா, லக்ஷணவைலக்ஷண்யாத்; கிஞ்ச சரகஸுஶ்ருதயோஃ குஷ்டஂ ப்ரதி பஹுப்ரகாரோ விரோதஃ, ததாஹி ஸுஶ்ருதோக்தமருணஂ ந சரகே பட்யதே, மண்டலஂ சரகோக்தஂ ந ஸுஶ்ருதே, க்ஷுத்ரகுஷ்டே சரகோக்தசர்மாக்யாலஸகஶதாருப்ரபதீநி ந ஸுஶ்ருதே, ஸுஶ்ருதோக்தக்ஷுத்ரகுஷ்டாலஸகாதயஶ்ச ந சரகே; தஸ்மாதயஂ ஸமாதிருசிதஃ– குஷ்டாநாமஸங்க்யேயத்வமிதி கேசித் சரகே, கேசித் ஸுஶ்ருதே குஷ்டப்ரகாரா உச்யந்தே| உக்தஂ ஹி சரகே– “குஷ்டஂ ஸப்தவிதம், அஷ்டாதஶவிதம், அஸங்க்யேயஂ வா|” (ச. நி. அ. ௫) இதி| சர்மதலமாஹ– ரக்தமித்யாதி| யத்கலத்யபீதி கலதி விதீர்யதே| ஶதாருமாஹ– ரக்தேத்யாதி| ஶதாருரிதி பஹுவ்ரணயோகாந்விதஂ நாம| விசர்சிகாமாஹ– ஸகண்ட்வித்யாதி| ஸகண்டூஃ பிடகா ஶ்யாவா பஹுஸ்ராவா விசர்சிகேதி அத்ர கபகார்யஂ கண்டூஃ, பஹுஸ்ராவத்வஂ பித்தாத், ஶ்யாவத்வஂ வாதாத்; ஏவஂ ஸர்வத்ர தோஷத்ரயலிங்கமூஹ்யம்| நநு, ஏககுஷ்டமாரப்ய விசர்சிகாபர்யந்தேந த்வாதஶக்ஷுத்ரகுஷ்டாநி பவந்தி, தத் கதமேகாதஶேதி? உச்யதே– விசர்சிகைவ பாதயோர்பவந்தீ விதாரணயோகாத்விபாதிகா பவதி, தேந ந ஸங்க்யாதிரேகஃ| ததா ச போஜஃ– “தோஷாஃ ப்ரதூஷ்ய த்வங்மாஂஸஂ பாணிபாதஸமாஶ்ரிதாஃ| பிடகாஂ ஜநயந்த்யாஶு தாஹகண்டூஸமந்விதாம்|| தால்யதே த்வக் கரா ரூக்ஷா பாண்யோர்ஜ்ஞேயா விசர்சிகா| பாதே விபாதிகா ஜ்ஞேயா ஸ்தாநாந்யத்வாத்விசர்சிகா||” இதி கதாதரஃ| அந்யே த்வாஹுஃ– ஸைவ ஸ்போடைஸ்தீவ்ரதாஹைரித்யபிதாநேந பாமைவ தீவ்ரதாஹபஹத்ஸ்போடயுக்தா கச்சூஃ, ந ததோ பிந்நேதி||௧௭-௨௨||–

Adhikarana doShatrayaniyataM kuShThali~ggam (23-24) · Śloka 25

கரஂ ஶ்யாவாருணஂ ரூக்ஷஂ வாதாத் குஷ்டஂ ஸவேதநம் ||௨௩|| பித்தாத் ப்ரக்வதிதஂ தாஹராகஸ்ராவாந்விதஂ மதம் | கபாத் க்லேதி கநஂ ஸ்நிக்தஂ ஸகண்டூஶைத்யகௌரவம் ||௨௪|| த்விலிங்கஂ த்வந்த்வஜஂ குஷ்டஂ, த்ரிலிங்கஂ ஸாந்நிபாதிகம் |௨௫|

தோஷத்ரயநியதஂ குஷ்டலிங்கமாஹ– கரஂ ஶ்யாவாருணமித்யாதி| ஶ்யாவாருணமிதி ஶ்யாவஂ வா அருணஂ வா பவதி| சரகே குஷ்டமதிகத்ய தோஷவிஶேஷகுஷ்டஜநகஹேதூநாஂ பரஸ்பரஂ ஜ்ஞாப்யஜ்ஞாபகத்வமுக்தஂ; யதா– “குஷ்டவிஶேஷைர்தோஷாஃ தோஷவிஶேஷைஃ புநஃ குஷ்டாநி| ஜ்ஞாயந்தே தே ஹேதுஂ ஹேதுஸ்தாஂஶ்ச ப்ரகாஶயதி||” (ச. சி. அ. ௭) இதி||௨௩-௨௪||–

Adhikarana tvagAdisaptadhAtugatakuShThasya lakShaNAni (25-30) · Śloka 30

த்வக்ஸ்தே வைவர்ண்யமங்கேஷு குஷ்டே ரௌக்ஷ்யஂ ச ஜாயதே ||௨௫|| த்வக்ஸ்வாபோ ரோமஹர்ஷஶ்ச ஸ்வேதஸ்யாதிப்ரவர்தநம் | கண்டூர்விபூயகஶ்சைவ குஷ்டே ஶோணிதஸஂஶ்ரிதே ||௨௬|| பாஹுல்யஂ வக்த்ரஶோஷஶ்ச கார்கஶ்யஂ பிடகோத்கமஃ | தோதஃ ஸ்போடஃ ஸ்திரத்வஂ ச குஷ்டே மாஂஸஸமாஶ்ரிதே ||௨௭|| கௌண்யஂ கதிக்ஷயோऽங்காநாஂ ஸம்பேதஃ க்ஷதஸர்பணம் | மேதஃஸ்தாநகதே லிங்கஂ ப்ராகுக்தாநி ததைவ ச ||௨௮|| நாஸாபங்கோऽக்ஷிராகஶ்ச க்ஷதேஷு க்ரிமிஸம்பவஃ | ஸ்வரோபகாதஶ்ச பவேதஸ்திமஜ்ஜஸமாஶ்ரிதே ||௨௯|| தம்பத்யோஃ குஷ்டபாஹுல்யாத்துஷ்டஶோணிதஶுக்ரயோஃ | யதபத்யஂ தயோர்ஜாதஂ ஜ்ஞேயஂ ததபி குஷ்டிதம் ||௩௦|| (ஸு. நி. அ. ௫) |

இதாநீமுத்தரோத்தரஸப்ததாதுகதகுஷ்டஸ்ய லக்ஷணஂ க்ரமேணாஹ– த்வக்ஸ்தே வைவர்ண்யமித்யாதி| த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸோऽபிதீயதே, தாதுப்ரஸ்தாவாத்; த்வக்ஶப்தேந ரஸஸ்யாபிதாநஂ தாத்ஸ்த்யாத்; ஜேஜ்ஜடஸ்து த்வசமேவாஹ| பாஹ்யாயாஸ்த்வசஶ்சரகே உதகதரத்வேநோக்தே ரஸக்ரஹணஸ்யாநர்ஹத்வாத்த்விதீயாऽஸக்தராऽத்ரோக்தா, உதகாச்ச ரஸோ பிந்நஃ; ததாஹ்யுக்தம்– “உதகஂ தஶாஞ்ஜலிமிதஂ, ரஸோ நவாஞ்ஜலிமிதஃ|” (ச. ஶா. அ. ௭) இதி| ரஸஂ விஹாய ரக்தாத்யுக்திஶ்ச ப்ராகேவ ரஸஂ க்ரோடீகத்ய திர்யக்ஸிராகதைர்தோஷைஃ குஷ்டஜநநாத், ஸிராஸு ரக்தவ்யவஸ்திதேஶ்சேதி தஸ்யாஶயஃ| ஸாக்ஷாத்ரஸ இத்யநபிதாநாத்பஹத்குஷ்டஂ ரஸகதஂ ந பவதீதி நாஶங்கநீயம்| யதஃ ஸுஶ்ருதேநைவோக்தம்– “தேஷாஂ து மஹத்த்வஂ ஸர்வதாத்வநுஸாரித்வாத்|” (ஸு. நி. அ. ௫) இதி, ஸர்வஶப்தேந ச ரஸஸ்யாபி க்ரஹணம்| போஜேऽப்யுக்தம்– “ப்ரதுஷ்டாஃ ப்ரச்யுதா தோஷா ரஸாஸங்மாஂஸஸஂஶ்ரிதாஃ| குஷ்டாநி ஜநயந்த்யாஶு ஶரீரேஷு ஶரீரிணாம்||” இதி| “த்வக்ஸ்ராவோ ரோமஹர்ஷஶ்ச ஸ்வேதஸ்யாதிப்ரவர்தநம்|” இதி| ஏதத் கேசித் ஶோணிதகதஸ்யைவ லிங்கஂ மந்யந்தே, அந்யே ரஸகதஸ்யேதி| இஹ ரௌக்ஷ்யஂ ஸ்வேதாதிப்ரவத்திர்லோமஹர்ஷஶ்ச குஷ்டாரம்பகதோஷைஃ ஸ்வேதவஹஸ்ரோதோதுஷ்ட்யா பவதி| யதுக்தம்– “ஸ்வேதவாஹிஷு துஷ்டேஷு பாருஷ்யஂ ரோமஹர்ஷணம்| அதிஸ்வேதநமஸ்வேதஃ பரிதாஹஶ்ச ஜாயதே||” இதி| விபூயக இதி விஶேஷேண பூயயோகித்வம்| கௌண்யஂ கரபங்கஃ| அங்காநாஂ ஸம்பேத இதி அங்காநாஂ பங்கஃ| ப்ராகுக்தாநி ததைவ சேதி ரஸரக்தமாஂஸதாதுகதகுஷ்டலிங்காநீத்யர்தஃ; ஏதச்சைகத்ராபிஹிதமபி க்ரமேண பராபரதாதுதுஷ்டௌ பூர்வபூர்வதாதுதுஷ்டிலிங்கக்யாபநபரஂ, ந்யாயஸ்ய ஸமாநத்வாத்| யதுச்யதே– “ஸமாநேஷ்வர்தேஷ்வேகத்ராபிஹிதோ விதிரந்யத்ராப்யாஸஞ்ஜநீயஃ|” இதி ஶுக்ரகதகுஷ்டலிங்கமாஹ– தம்பத்யோரித்யாதி| குஷ்டஂ ஶுக்ரகதமபத்யேந வ்யஜ்யத இத்யர்தஃ| அத்ர ஶுக்ரதுஷ்டிலக்ஷணப்ரஸ்தாவேந தத்துல்யகார்யா ஸ்த்ரீகதாऽऽர்தவதுஷ்டிரப்யுக்தா| ததபீத்யபிஶப்தாத் பூர்வோக்தாந்யபி ரஸாதிமஜ்ஜாந்தர்கதகுஷ்டலிங்காநி பவந்தி| குஷ்டிதமிதி ஸஞ்ஜாதஂ குஷ்டமஸ்யேதி தாரகாதித்வாதிதச்| அத்ர துஷ்டஂ ஶுக்ரமார்தவஂ வா ஸர்வதா பீஜத்வாநுபகாதாதபத்யஜநகஂ, பரந்து விகதஂ ஜநயதீதி த்ரஷ்டவ்யம்||௨௫-௩௦||

Adhikarana kuShThasya sAdhyAsAdhyavicAraH (31-32) · Śloka 32

ஸாத்யஂ த்வக்ரக்தமாஂஸஸ்தஂ வாதஶ்லேஷ்மாதிகஂ ச யத் | மேதஸி த்வந்த்வஜஂ யாப்யஂ வர்ஜ்யஂ மஜ்ஜாஸ்திஸஂஶ்ரிதம் ||௩௧|| க்ரிமிதட்தாஹமந்தாக்நிஸஂயுக்தஂ யத்த்ரிதோஷஜம் | ப்ரபிந்நஂ ப்ரஸ்ருதாங்கஂ ச ரக்தநேத்ரஂ ஹதஸ்வரம் ||௩௨|| பஞ்சகர்மகுணாதீதஂ குஷ்டஂ ஹந்தீஹ மாநவம் | (ஸு. ஸூ. அ. ௩௩) |

ஸாத்யாதிபேதமாஹ– ஸாத்யஂ த்வக்ரக்தமாஂஸஸ்தமித்யாதி| வாதஶ்லேஷ்மாதிகஂ ச யதிதி ஏககுஷ்டகிடிபாதிவர்ஜ்யம்| மஜ்ஜாஸ்திஸஂஶ்ரிதமிதி அத்ர மஜ்ஜாஸ்திப்ரத்யாஸத்த்யா ஶுக்ரகதஸ்யாப்யஸாத்யத்வஂ போத்தவ்யம்| ப்ரபிந்நமிதி விதீர்ணம்| பஞ்சகர்மகுணாதீதமிதி பூர்வரூபக்ரியயா ஸஹ ரஸாதிதாதூநாஂ சதுர்ணாஂ க்ரியாகலாபாஃ பஞ்சகர்மாணி, தேஷாஂ குணா வீர்யாணி, தாந்யதீதோ யஃ ஸ ததா, அஸ்திமஜ்ஜாகத இத்யர்தஃ; தாஶ்ச க்ரியாஃ பூர்வரூபே ஶோதநமுபயதஃ; த்வக்ப்ராப்தே ஶோதநாலேபநாதி, ரக்தப்ராப்தே ஶோதநாலேபநகஷாயபாநஶோணிதாவஸேகாதி, ஏவஂ மாஂஸமேதஸோரபி த்ரஷ்டவ்யமிதி| அதவா பஞ்சகர்மாணி வமநாதீநி, தேஷாஂ குணாஃ பலாநி, தாந்யதீதம்||௩௧-௩௨||–

Adhikarana kuShTheShu pradhAnadoShavyapadeshaH (33-36) · Śloka 36

வாதேந குஷ்டஂ காபாலஂ பித்தேநௌதும்பரஂ கபாத் ||௩௩|| மண்டலாக்யஂ விசர்சீ ச ஷ்யாக்யஂ வாதபித்தஜம் | சர்மைககுஷ்டஂ கிடிபஂ ஸித்மாலஸவிபாதிகாஃ ||௩௪|| வாதஶ்லேஷ்மோத்பவாஃ ஶ்லேஷ்மபித்தாத்தத்ருஶதாருஷீ | புண்டரீகஂ ஸவிஸ்போடஂ பாமா சர்மதலஂ ததா ||௩௫|| ஸர்வைஃ ஸ்யாத் காகணஂ பூர்வத்ரிகஂ தத்ரு ஸகாகணம் | புண்டரீகர்ஷ்யஜிஹ்வே ச மஹாகுஷ்டாநி ஸப்த து ||௩௬|| (வா. நி. அ. ௧௪) |

குஷ்டேஷு சிகித்ஸார்தஂ ப்ரதாநஂ தோஷமாஹ– வாதேந குஷ்டஂ காபாலமித்யாதி| விசர்ச்யபி கபாத்ததேதி ஶ்லேஷ்மபித்தாத், தேந தத்ருப்ரபதி சர்மதலாந்தஂ ஶ்லேஷ்மபித்தஜமித்யர்தஃ| பூர்வத்ரிகமிதி காபாலோதும்பரமண்டலாக்யம்| அதஃ ஸப்தமஹாகுஷ்டாதந்யத் க்ஷுத்ரகுஷ்டம்||௩௩-௩௬||

Adhikarana kilAsalakShaNam (37-39) · Śloka 39

குஷ்டைகஸம்பவஂ ஶ்வித்ரஂ கிலாஸஂ வாருணஂ பவேத் | நிர்திஷ்டமபரிஸ்ராவி த்ரிதாதூத்பவஸஂஶ்ரயம் ||௩௭|| வாதாத்ரூக்ஷாருணஂ, பித்தாத்தாம்ரஂ கமலபத்ரவத் | ஸதாஹஂ ரோமவித்வஂஸி கபாச்ச்வேதஂ கநஂ குரு ||௩௮|| ஸகண்டூரஂ க்ரமாத்ரக்தமாஂஸமேதஃஸு சாதிஶேத் | வர்ணேநைவேதகுபயஂ கச்ச்ரஂ தச்சோத்தரோத்தரம் ||௩௯|| (வா. நி. அ. ௧௪) |

த்வக்துஷ்டிதுல்யத்வாதத்ரைவ கிலாஸமாஹ– குஷ்டைகஸம்பவமித்யாதி| குஷ்டேந ஸஹ ஏகஂ ஸமாநஂ விருத்தாஶநபாபகர்மாதி ஸம்பவோ நிதாநஂ யஸ்ய தத்ததா, குஷ்டேந ஸஹ ஸமாநசிகித்ஸிதத்வஂ ச போத்தவ்யஂ, “குர்யாச்சாஸ்மை குஷ்டோக்தஂ விதாநம்” இதி வசநாத்| சரகே த்வஸ்ய ஹேதுவிஶேஷோऽபி பட்யதே, யதா– “வசாஂஸ்யதத்யாநி கதக்நபாவோ நிந்தா குரூணாஂ குருதர்ஷணஂ ச| பாபக்ரியா பூர்வகதஂ ச கர்ம ஹேதுஃ கிலாஸஸ்ய விரோதி சாந்நம்||” (ச. சி. அ. ௭) இதி| கிலாஸமேவ மாஂஸமேதஃஸமாஶ்ரயணயோகத்வாதருணஂ ஶ்வித்ரஂ ச பண்யதே| த்வக்கதமேவ கிலாஸஂ, தஸ்ய லக்ஷணஂ நிர்திஷ்டமபரிஸ்ராவீதி| ஸ்ராவோ ஹி ரக்தாதிதுஷ்ட்யா பவதி, தேநாஸ்ய த்வக்கதத்வேந ஸ்ராவாபாவஃ| உக்தஂ ச– “த்வக்கதஂ ச யதஸ்ராவி தத் கிலாஸஂ ப்ரகீர்திதம்|” இதி| த்ரிதாதூத்பவஸஂஶ்ரயமிதி த்ரிதாதுஸ்த்ரயோ தோஷாஸ்ததா ரக்தமாஂஸமேதாஂஸி ஸஂஶ்ரயோऽதிஷ்டாநஂ யஸ்ய தத்ததா; அதவா த்ரிதாதுஃ ரக்தமாஂஸமேதாஂஸி உத்பவாய ஸஂஶ்ரயோ யஸ்ய தத்ததா, தோஷாஸ்து ஸர்வஸாதாரணத்வாத் லப்யந்த ஏவ| நநு, யதி தாதுத்ரயாஶ்ரிதஂ கிலாஸஂ, தத் கதஂ “யதா த்வசமதிக்ரம்ய தத்தாதூநவகாஹதே| ஹித்வா கிலாஸஸஞ்ஜ்ஞாஂ ச குஷ்டஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபேத்ததா||” இதி விஶ்வாமித்ரவசநஂ கிலாஸஸஞ்ஜ்ஞாப்ரதிக்ஷேபகஂ ந விருத்யதே? ததா “த்வக்கதமேவ கிலாஸஂ” (ஸு. நி. அ. ௫) இதி ஸுஶ்ருதேऽவதாரணஂ விருத்தம்? உச்யதே– விஶ்வாமித்ரவசநஸ்ய தாவதயமர்தஃ ப்ரத்யேதவ்யஃ– யதோக்தரக்தாதிகதஸமஸ்தகுஷ்டலக்ஷணஜநகதயா தாதூநவகாஹதே ததா ந தத் கிலாஸஂ, கிஂ தர்ஹி குஷ்டஜநகஹேத்வந்தரபஂஹிததோஷோபப்லவாத் தாதூந் தூஷயேத், ததா ஹேதுலக்ஷ்யலக்ஷணமருணாதிகுஷ்டஂ தத்; அந்யதிதரரக்தாதிகதகுஷ்டலிங்கவ்யதிரிக்தமுத்பாதஸமகாலபாவிரக்ததாம்ராதி-வர்ணதாமாத்ரகாரகஂ ரக்தாதிகததோஷஜந்யஂ கிலாஸமேவ, அந்யதா ரக்தாதிகதகிலாஸலக்ஷணேந சரகோக்தேந விரோதஃ ஸ்யாத்| ஸ யதாஹ– “தோஷே ரக்தாஶ்ரிதே ரக்தஂ, தாம்ரஂ மாஂஸஸமாஶ்ரிதே| ஶ்வேதஂ மேதஃஸ்திதே ஶ்வித்ரஂ, குரு தச்சோத்தரோத்தரம்||” (ச. சி. அ. ௭) இதி| சரகே ஹி கிலாஸஸ்யைவ தாதுத்ரயஸம்பந்தகதவர்ணேந தாருணாதிஸஞ்ஜ்ஞாந்தரமாத்ரஂ கதஂ, ஸுஶ்ருதேऽபி த்வக்கதமேவேத்யநேந ரக்தாதிதுஷ்ட்யா விஶிஷ்டரக்தாதிகதமஹாகுஷ்டலிங்கரஹிதத்வஂ, ததா க்ஷுத்ரகுஷ்டவத்யுகபத்ரக்தலஸீகாத்வங்மாஂஸஸந்தூஷகத்வவிரஹஃ க்யாப்யதே; அதவா ஏவகாரோऽயோகவ்யவச்சேதே, யதா– நீலஂ ஸரோஜஂ பவத்யேவேதி| உக்தப்ரகாரேண தாதுத்ரயமாத்ரகதத்வேநைகதோஷஜத்வேந சாஸ்ய குஷ்டாத்பேதஃ; “ஶ்வித்ரஸஞ்ஜ்ஞாஂ லபேத்ததா” இதி ஜேஜ்ஜடபாடே து ஶ்வித்ரஸஞ்ஜ்ஞாமாத்ரவ்யவஹாரஃ கிலாஸஸ்ய, ந புநரர்தபேதஃ கஶ்சிதிதி| பாலுகிநா து தாதுபேதேந கிலாஸஸ்ய ஸஞ்ஜ்ஞாந்தரஂ தர்ஶிதம்– “வாருணஂ தத்து விஜ்ஞேயஂ மாஂஸதாதுஸமாஶ்ரயம்| மேதஃஶ்ரிதஂ பவேச்ச்வித்ரஂ, தாருணஂ ரக்தஸஂஶ்ரயம்||” இதி| ததா சரகேऽபி– “தாருணஂ வாருணஂ ஶ்வித்ரஂ கிலாஸஂ நாமபிஸ்த்ரிபிஃ|” (ச. சி. அ. ௭) இதி| தேநேஹாபி ததா போத்தவ்யம்| க்ரமாத்ரக்தமாஂஸமேதஃஸு சாதிஶேத்வர்ணேநைவேதகுபயமிதி ஈதஶமேவ வர்ணேநாருணஂ தாம்ரஂ ஶ்வேதஂ ச கிலாஸஂ ரக்தமாஂஸமேதஃஸு யதாக்ரமேணாதிஶேத்| உபயமிதி வ்ரணஜஂ தோஷஜஂ ச தச்ச்வித்ரஂ பவதி, ததாச போஜஃ– “ஶ்வித்ரஂ து த்விவிதஂ வித்யாத்தோஷஜஂ வ்ரணஜஂ ததா| தத்ர மித்யோபசாராத்தி வ்ரணஸ்ய வ்ரணஜஂ ஸ்மதம்|| தோஷஜஂ ச த்விதா ப்ரோக்தமாத்மஜஂ பரஜஂ ததா| பரஸஂஸ்காரஸஂஸ்பர்ஶாத்யத்தத் பரஜமுச்யதே| ததாத்மஜஂ விஜாநீயாத்யத்தேஹேஷ்வநிலாதிஜம்||” இதி| ரக்தாதிதாதுத்ரயகதஸ்ய ச கிலாஸஸ்ய தூஷ்யப்ரபாவாத்யஸ்ய கஸ்யாபி தோஷஸ்ய ஸம்பந்தநியதா ஏவாருணாதயோ வர்ணா போத்தவ்யாஃ, யதி து தத்ர தோஷநியதோ வர்ணஃ கல்ப்யதே ததா வர்ணாதிதேஶோ வ்யர்தஃ ஸ்யாத், வாதாத்ரூக்ஷாருணமித்யாதிநைவ ஸித்தத்வாத்| யத்யேவஂ தோஷேணாத்ர வர்ணாபிதாநஂ விபலஂ, நிர்விஷயத்வாத்; நைவஂ, த்வங்மாத்ரகதே கிலாஸே தோஷவர்ணஸ்ய சரிதார்தத்வாத்| ஹந்த தர்ஹி கதஂ ரக்தாதிகதத்வமஸ்ய நிஶ்சேதவ்யஂ? த்வக்கதே ஸ்வபாவேநாருணாதிவர்ணஸ்ய ஸத்பாவேந ஸந்திக்தத்வாத்| உச்யதே– க்ரமேணாருணாதிவர்ணோத்பாதாத்ரக்தாதிகதத்வஂ நிஶ்சேதவ்யம், உத்பத்திமாத்ரே த்வருணாதியோகாத்த்வக்கதத்வமிதி||௩௭-௩௯||

Adhikarana kilAsasya sAdhyAsAdhya vicAraH (40-41) · Śloka 41

அஶுக்லரோமாऽபஹுலமஸஂஶ்லிஷ்டமதோ நவம் | அநக்நிதக்தஜஂ ஸாத்யஂ ஶ்வித்ரஂ வர்ஜ்யமதோऽந்யதா ||௪௦|| குஹ்யபாணிதலௌஷ்டேஷு ஜாதமப்யசிரந்தநம் | வர்ஜநீயஂ விஶேஷேண கிலாஸஂ ஸித்திமிச்சதா ||௪௧|| (அ. ஸஂ. நி. அ. ௧௪) |

தஸ்ய ஸாத்யத்வமஸாத்யத்வஂ சாஹ– அஶுக்லேத்யாதி| அஶுக்லரோம கஷ்ணரோம, அபஹுலஂ தநு, அஸஂஶ்லிஷ்டஂ பரஸ்பரமஸஂயுக்தம், அநக்நிதக்தஜஂ அக்நிதக்தஜஂ யந்ந பவதி, ஏதத் ஸாத்யம்| அதோऽந்யதா அதோऽந்யதோக்தஸர்வப்ரகாரமஸாத்யஂ, சரகேऽப்யேவஂவிதஸ்யாஸாத்யத்வமுக்தம்| யதா– “யச்சுக்லரோம பஹுலஂ யத் ஸஂலக்நஂ பரஸ்பரம்| யச்ச வர்ஷகணோபேதஂ தச்ச்வித்ரஂ நைவ ஸித்யதி||” (ச. சி. அ. ௭) இதி| குஹ்யபாணிதலௌஷ்டேஷ்விதி தலமத்ர பாததலஂ ஸுஶ்ருதே ‘அந்தே ஜாதம்’ இதி ஸாமாந்யேந நிர்தேஶாத்||௪௦-௪௧||

Adhikarana kuShThAdInAM saMsargajatvam (42-43) · Śloka 43

ப்ரஸங்காத்காத்ரஸஂஸ்பர்ஶாந்நிஃஶ்வாஸாத் ஸஹபோஜநத் | ஏகஶய்யாஸநாச்சைவ வஸ்த்ரமால்யாநுபலேநாத் ||௪௨|| குஷ்டஂ ஜ்வரஶ்ச ஶோஷஶ்ச நேத்ராபிஷ்யந்த ஏவ ச | ஔபஸர்கிகரோகாஶ்ச ஸங்க்ராமந்தி நராந்நரம் ||௪௩|| (ஸு. நி. அ. ௫) |

குஷ்டஸ்ய ஸஂஸர்கஜப்ரஸங்கேந ஸர்வாநேவ ஸஂஸர்கஜாந் ரோகாநாஹ– ப்ரஸங்காதித்யாதி| ப்ரஸங்கோ மைதுநம், அதவா ப்ரஸங்கஃ ஸாதத்யஂ; தேந கதாத் காத்ரஸஂஸ்பர்ஶாதேஃ| ஔபஸர்கிகரோகா இதி ஔபஸர்கிகாஃ பாபரோகாதயோ பூதோபஸர்கஜாஶ்ச| ஸங்க்ராமந்தி ஆவிஶந்தி| ரோகஸங்க்ராந்திஶ்ச குஷ்டிப்ரபதிபாபிஜநஸஂஸர்கேண பாபஸங்க்ராந்தேர்விகாரப்ரபாவாத்வா போத்தவ்யா||௪௨-௪௩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே குஷ்டநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௪௯||

இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ குஷ்டநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௪௯||