58. nāsārōganidānam

Adhikarana apInasa/pInasalakShaNam (1) · Śloka 1

અથ નાસારોગનિદાનમ્ | આનહ્યતે યસ્ય વિશુષ્યતે ચ પ્રક્લિદ્યતે ધૂપ્યતિ ચાપિ નાસા | ન વેત્તિ યો ગન્ધરસાંશ્ચ જન્તુર્જુષ્ટં વ્યવસ્યેદિહ પીનસેન | તં ચાનિલશ્લેષ્મભવં વિકારં બ્રૂયાત્ પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમ્ ||૧|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

ઇન્દ્રિયાધિકરણવિકારાધિકારાન્નાસારોગનિદાનમ્| તત્રાદાવપીનસમાહ– આનહ્યત ઇત્યાદિ| આનહ્યત ઇત્યાબધ્યતે, વાતશોષિતકફેન| પ્રક્લિદ્યતે આર્દ્રીભવતિ| ધૂપ્યતીતિ સન્તાપમનુભવતિ; દિવાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ધૂપ્યતીતિ રૂપમ્| ગન્ધરસાનિતિ ગન્ધાન્ સુરભ્યસુરભીન્, આબદ્ધત્વેન નાસાયાઃ; નાસારોગારમ્ભકદોષેણ રસનાયા અપિ દુષ્ટેઃ રસાન્ મધુરાદીન્ન વેત્તિ| તં ચાનિલશ્લેષ્મભવમિતિ વાતકફજમ્| નનુ, અન્યત્ર પિત્તકફજોઽસદૃશલિઙ્ગશ્ચ પઠ્યતે; તદ્યથા– “મસ્તુલુઙ્ગોચિતઃ શ્લેષ્મા યદા પિત્તાદ્વિદહ્યતે| તદાઽસૃક્ પિચ્છિલં નાસા બહુસિંહાણકં સ્રવેત્|| સકણ્ડૂદાહપાકં ચ તં તુ વિદ્યાદપીનસમ્|” ઇતિ, તત્ કથં ન વિરોધઃ? નૈવં, સમ્પ્રાપ્તિવિશેષેણાસ્ય તથાભાવ ઇતિ કાર્તિકઃ| તન્ત્રાન્તરપ્રત્યયાત્ પિત્તસમ્બન્ધો લિઙ્ગવિશેષશ્ચાત્ર બોદ્ધવ્ય ઇત્યર્થઃ| ગદાધરસ્તુ તત્સંવાદાત્ ‘અનલશ્લેષ્મભવમ્’ ઇતિ પઠિત્વા શ્લેષ્મપિત્તજ એવ ન્યાય્ય ઇત્યાહ| પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમિતિ કફવાતજપ્રતિશ્યાયતુલ્યલિઙ્ગમ્||૧||

Adhikarana pUtinasyalakShaNam (2) · Śloka 2

દોષૈર્વિદગ્ધૈર્ગલતાલુમૂલે સમ્મૂર્છિતો યસ્ય સમીરણસ્તુ | નિરેતિ પૂતિર્મુખનાસિકાભ્યાં તં પૂતિનસ્યં પ્રવદન્તિ રોગમ્ ||૨|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

પૂતિનસ્યમાહ– દોષૈરિત્યાદિ| દોષૈરિતિ પિત્તકફરક્તૈઃ, રક્તસ્યાપિ દોષતુલ્યરૂપત્વાદ્દોષત્વમ્| વિદગ્ધૈરિતિ પિત્તશ્લેષ્મણોઃ સરક્તયોરૂષ્મણા વિરુદ્ધલવણામ્લરસપાકેન પૂતિભાવમાપન્નૈઃ| સમ્મૂર્છિત ઇતિ ઉચ્છ્રાયં નીતઃ| નિરેતીતિ સમીરણ એવ, અન્યસ્ય કર્તૃપદસ્યાભાવાત્| તં પૂતિનસ્યમિતિ નાસિકાભવો નસ્યઃ, પૂતિર્નસ્યો વાયુર્યત્ર તં પૂતિનસ્યમ્| ઇહૈવ વિદેહઃ– “કફપિત્તમસૃઙ્મિશ્રં સઞ્ચિતં મૂર્ધ્નિ દેહિનામ્| વિદગ્ધમૂષ્મણા ગાઢં રુજાં કૃત્વાઽક્ષિશઙ્ખજામ્|| તતઃ પ્રસ્યન્દતે ઘ્રાણાત્ સરક્તં પૂતિપીતકમ્| પૂતિનસ્યં તુ તં વિદ્યાદ્ ઘ્રાણકણ્ડૂજ્વરપ્રદમ્||” ઇતિ||૨||

Adhikarana nAsApAkalakShaNam (3) · Śloka 3

ઘ્રાણાશ્રિતં પિત્તમરૂંષિ કુર્યાદ્યસ્મિન્ વિકારે બલવાંશ્ચ પાકઃ | તં નાસિકાપાકમિતિ વ્યવસ્યેદ્વિક્લેદકોથાવથવાઽપિ યત્ર ||૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

નાસાપાકમાહ– ઘ્રાણાશ્રિતમિત્યાદિ| અરૂંષીતિ વ્રણાન્| યસ્મિન્ વિકાર ઇતિ યસ્યાં વિકૃતૌ સત્યામ્| વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્| વિક્લેદઃ આર્દ્રતા, કોથઃ, પૂતિભાવઃ||૩||

Adhikarana pUyaraktalakShaNam (4) · Śloka 4

દોષૈર્વિદગ્ધૈરથવાઽપિ જન્તોર્લલાટદેશેઽભિહતસ્ય તૈસ્તૈઃ | નાસા સ્રવેત્ પૂયમસૃગ્વિમિશ્રં તં પૂયરક્તં પ્રવદન્તિ રોગમ્ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

દોષાગન્તુજં પૂયરક્તમાહ– દોષૈરિત્યાદિ| વિદગ્ધૈરિતિ પિત્તરક્તાધિકત્વાદ્વિરુદ્ધાં પરિણતિં પ્રાપ્તૈઃ, લલાટાભિઘાતેન વા પાકં પ્રાપ્તૈઃ| તૈસ્તરિતિ પ્રહારપીડનાદિભિઃ||૪||

Adhikarana doShajakShavathulakShaNam (5) · Śloka 5

ઘ્રાણાશ્રિતે મર્મણિ સમ્પ્રદુષ્ટો યસ્યાનિલો નાસિકયા નિરેતિ | કફાનુજાતો બહુશોઽતિશબ્દસ્તં રોગમાહુઃ ક્ષવથું વિધિજ્ઞાઃ ||૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

ક્ષવથુર્દોષાગન્તુભેદાદ્દ્વિવિધો ભવતિ; તત્ર દોષજં પ્રાગાહ– ઘ્રાણાશ્રિત ઇત્યાદિ| મર્મણીતિ શૃઙ્ગાટકે, ‘નસ્તકયોઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે નાસાપુટયોઃ, ‘તદાશ્રિતઃ સન્’ ઇતિ શેષઃ||૫||

Adhikarana AgantujakShavathulakShaNam (6) · Śloka 6

તીક્ષ્ણોપયોગાદભિજિઘ્રતો વા ભાવાન્ કટૂનર્કનિરીક્ષણાદ્વા | સૂત્રાદિભિર્વા તરુણાસ્થિમર્મણ્યુદ્ઘાટિતેઽન્યઃ ક્ષવથુર્નિરેતિ ||૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

આગન્તુજમાહ– તીક્ષ્ણોપયોગાદિત્યાદિ| તીક્ષ્ણોપયોગાદ્રાજિકાદિતીક્ષ્ણદ્રવ્યભક્ષણાત્| ભાવાન્ કટૂનિતિ કટૂનિ દ્રવ્યાણિ| અભિજિઘ્રતો ભૃશં જિઘ્રતઃ| અર્કનિરીક્ષણાદ્વા કફવિલયનકરાત્| તરુણાસ્થિમર્મણીતિ તરુણાસ્થિ નાસાવંશાસ્થિ તદેવ મર્મ તસ્મિન્ ફણામર્મણીત્યર્થઃ, અભિઘાતાદિના મર્મવ્યથાજનકત્વાત્; અથવા તરુણાસ્થ્નિ ચ મર્મણિ ચ શૃઙ્ગાટકે, દ્વન્દ્વૈકવદ્ભાવનિર્દેશાત્| ઉદ્ઘાટિતે ચાલિતે| અન્ય આગન્તુજઃ||૬||

Adhikarana bhraMshathulakShaNam (7) · Śloka 7

પ્રભ્રશ્યતે નાસિકયા તુ યસ્ય સાન્દ્રો વિદગ્ધો લવણઃ કફસ્તુ | પ્રાક્સઞ્ચિતો મૂર્ધનિ સૂર્યતપ્તસ્તં ભ્રંશથું રોગમુદાહરન્તિ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

ભ્રંશથુમાહ– પ્રભ્રશ્યત ઇત્યાદિ| પ્રભ્રશ્યતે ગલતિ| વિદગ્ધો લવણ ઇતિ સ્વરૂપાખ્યાનં, વિદગ્ધત્વાદેવ કફસ્ય લવણત્વસિદ્ધેઃ| પ્રાક્સઞ્ચિત ઇત્યનેન સઞ્ચયપૂર્વકં કોપં દર્શયતિ, હેતુભૂયસ્ત્વેન ચયમન્તરેણાપિ કોપદર્શનાત્| યદુક્તમ્– “ન કેવલં ચયં પ્રાપ્ય દોષાઃ કુપ્યન્તિ દેહિનામ્| અન્યતોઽપિ હિ કુપ્યન્તિ હેતુબાહુલ્યતો બલાત્||” ઇતિ||૭||

Adhikarana dIptalakShaNam (8) · Śloka 8

ઘ્રાણે ભૃશં દાહસમન્વિતે તુ વિનિઃસરેદ્ધૂમ ઇવેહ વાયુઃ | નાસા પ્રદીપ્તેવ ચ યસ્ય જન્તોર્વ્યાધિં તુ તં દીપ્તમુદાહરન્તિ ||૮|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

દીપ્તમાહ– ઘ્રાણે ભૃશમિત્યાદિ| પ્રદીપ્તેવેતિ પ્રજ્વલિતેવ||૮||

Adhikarana pratInAhalakShaNam (9) · Śloka 9

ઉચ્છ્વાસમાર્ગં તુ કફઃ સવાતો રુન્ધ્યાત્ પ્રતીનાહમુદાહરેત્તમ્ |૯| (ચ. ચિ. અ. ૨૬) |

પ્રતીનાહમાહ– ઉચ્છ્વાસમાર્ગમિત્યાદિ|૯|–

Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (9) · Śloka 9

ઘ્રાણાદ્ઘનઃ પીતસિતસ્તનુર્વા દોષઃ સ્રવેત્ સ્રાવમુદાહરેત્તમ્ ||૯|| (ચ. ચિ. અ. ૨૬) |

નાસાસ્રાવમાહ– ઘ્રાણાદિત્યાદિ| દોષ ઇતિ કફઃ||૯||

Adhikarana nAsAshoShalakShaNam (10) · Śloka 10

ઘ્રાણાશ્રિતે સ્રોતસિ મારુતેન ગાઢં પ્રતપ્તે પરિશોષિતે ચ | કૃચ્છ્રાચ્છ્વસેદૂર્ધ્વમધશ્ચ જન્તુર્યસ્મિન્ સ નાસાપરિશોષ ઉક્તઃ ||૧૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૨) |

નાસાશોષમાહ– ઘ્રાણાશ્રિતે સ્રોતસીત્યાદિ| અત્ર ચ વાયુકૃતસ્રોતઃશોષણેન તદ્ગતશ્લેષ્મશોષો બોદ્ધવ્યઃ| પ્રતપ્ત ઇત્યનેન પિત્તમપિ ગમ્યતે, પ્રતપનસ્ય પિત્તમન્તરેણાસમ્ભવાત્| તથાચ કશ્ચિત્ પઠતિ– “ઘ્રાણાશ્રિતે શ્લેષ્મણિ મારુતેન પિત્તેન ગાઢં પરિશોષિતે ચ||” ઇતિ| પ્રતપ્ત ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘પ્રદીપ્તે’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ| કૃચ્છ્રાચ્છ્વસેદૂર્ધ્વમધશ્ચ યસ્મિન્નિતિ કષ્ટેનોચ્છ્વાસનિઃશ્વાસૌ કરોતિ યત્રેત્યર્થઃ||૧૦||

Adhikarana pInasasyAmapakvalakShaNam (11-12) · Śloka 12

શિરોગુરુત્વમરુચિર્નાસાસ્રાવસ્તનુઃ સ્વરઃ | ક્ષામઃ ષ્ઠીવત્યથાભીક્ષ્ણમામપીનસલક્ષણમ્ ||૧૧|| આમલિઙ્ગાન્વિતઃ શ્લેષ્મા ઘનઃ ખેષુ નિમજ્જતિ | સ્વરવર્ણવિશુદ્ધિશ્ચ પરિપક્વસ્ય લક્ષણમ્ ||૧૨||

ચિકિત્સાભેદાર્થં પીનસસ્યામપક્વલક્ષણમાહ– શિરોગુરુત્વમિત્યાદિ| તનુરઘનઃ| સ્વરઃ ક્ષામ ઇતિ અવિસ્પષ્ટં વચનમ્| ષ્ઠીવત્યથાભીક્ષ્ણમિતિ મુહુર્મુહુર્નાસિકયા શ્લેષ્માણં નિરસ્યતીત્યર્થઃ| આમરસાન્વિતેન દોષેણ શિરોગુરુત્વાદયઃ| “આમલિઙ્ગાન્વિતઃ શ્લેષ્મા ઘનઃ ખેષુ નિમજ્જતિ” ઇત્યાદિ પક્વલક્ષણમ્| આમલિઙ્ગૈઃ શિરોગુરુત્વાદિભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા નિમજ્જતીતિ લીનો ભવતિ| અયમર્થઃ– શ્લેષ્મા તાવલ્લીનો ભવતિ, આમલિઙ્ગાન્યપિ લીનાનિ ભવન્તિ, તથાચ ‘તનુત્વમામલિઙ્ગાનામ્’ ઇતિ સુશ્રુતઃ| ‘ન સજ્જતિ’ ઇતિ પાઠાન્તરે ન સક્તો ભવતિ, ન તિષ્ઠતીતિ યાવત્; તદાઽઽમલિઙ્ગાન્વિતઃ સ્તોકેનામલિઙ્ગેનાન્વિતઃ| ઘનઃ સ્ત્યાનઃ| ખેષુ નાસારન્ધ્રેષુ, ‘સ્થિતઃ’ ઇતિ શેષઃ; વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુવચનમ્| સ્વરવિશુદ્ધિઃ સ્વરભેદાભાવઃ, વર્ણવિશુદ્ધિઃ પ્રકૃતિસવર્ણતા||૧૧-૧૨||

Adhikarana pratishyAyasya nidAnapUrvikA samprAptiH (13-14) · Śloka 14

સન્ધારણાજીર્ણરજોતિભાષ્યક્રોધર્તુવૈષમ્યશિરોભિતાપૈઃ | પ્રજાગરાતિસ્વપનામ્બુશીતૈરવશ્યયા મૈથુનબાષ્પધૂમૈઃ | સંસ્ત્યાનદોષે શિરસિ પ્રવૃદ્ધો વાયુઃ પ્રતિશ્યાયમુદીરયેત્તુ ||૧૩|| (ચ. ચિ. અ. ૨૬) | ચયં ગતા મૂર્ધનિ મારુતાદયઃ પૃથક્ સમસ્તાશ્ચ તથૈવ શોણિતમ્ | પ્રકુપ્યમાણા વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈસ્તતઃ પ્રતિશ્યાયકરા ભવન્તિ હિ ||૧૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

પ્રતિશ્યાયઃ પઞ્ચવિધો ભવતિ, વાતપિત્તકફસન્નિપાતરક્તજભેદાત્; તસ્ય નિદાનં દ્વિવિધમ્– એકં સદ્યોજનકં, તચ્ચ બલવત્ત્વેન ચયં નાપેક્ષત એવ; અપરં ચયાદિક્રમેણ જનકં, ચયાદિક્રમોત્પન્નશ્ચ દોષો ગરીયાન્ સકલશરીરસમ્ભાવનયા બદ્ધમૂલત્વાત્| તત્ર સદ્યોજનકનિદાનપૂર્વિકાં તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– સન્ધારણેત્યાદિ| સન્ધારણં પુરીષાદિવેગધારણં, રજો ધૂલિઃ, શિરોભિતાપઃ શિરોઽભિતપ્યતે યેન સ શિરોભિતાપો ધૂમાદિઃ; રજોધૂમાદયશ્ચ નાસાપ્રવિષ્ટાઃ સન્તો હેતવઃ| અતિસ્વપનં દિવાસ્વપનમિત્યર્થઃ| અવશ્યયા તુષારેણ| સંસ્ત્યાનદોષે શિરસીતિ ઘનીભૂતશ્લેષ્મણિ શિરસિ| સુશ્રુતેનાપિ સદ્યોજનકં નિદાનં પઠિતં; તદ્યથા– “નારીપ્રસઙ્ગઃ શિરસોઽભિતાપો ધૂમો રજઃ શીતમતિપ્રતાપઃ| સન્ધારણં મૂત્રપુરીષયોશ્ચ સદ્યઃ પ્રતિશ્યાયનિદાનમુક્તમ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) ઇતિ| ચયાદિક્રમેણ જનકમપિ દોષં દર્શયન્નાહ– ચયં ગતા ઇત્યાદિ| ચયં ગતા ઇતિ સામર્થ્યાત્ સ્વે સ્વે સ્થાને, “સ્વસ્થાનવૃદ્ધિર્દોષાણાં ચય ઇત્યભિધીયતે|” ઇતિ વચનાત્| તથૈવ શોણિતમિતિ ચયં ગતમ્| નનુ, યદિ સ્વસ્થાનસ્થિતા દોષાઃ તત્ કથં મૂર્ધ્નિ પ્રતિશ્યાયસમ્ભવઃ? ઇત્યાહ– પ્રકુપ્યમાણા વિવિધૈઃ પ્રકોપણૈરિતિ| વિવિધૈરિતિ બલવદ્વિગ્રહદિવાસ્વપ્નાદિભિઃ| પ્રકોપવિશેષશ્ચ પ્રસરઃ| યદુક્તમ્– “પ્રકુપિતાનાં પર્યુષિતકિણ્વોદકપિષ્ટસમવાય ઇવોદ્રિક્તાનાં પ્રસરો ભવતિ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૧) ઇતિ| અત એવ, “ચયપ્રકોપપ્રશમાઃ પિત્તાદીનાં યથાક્રમમ્|” ઇત્યત્ર પ્રકોપમાત્રમુપાત્તમ્| એતેન પ્રસરેણ શિરઃસમ્પ્રાપ્તા દોષાઃ પ્રતિશ્યાયકરાઃ| અન્યે તુ ચયં ગતા મૂર્ધનીતિ યથાસ્થિતમેવ યોજયન્તિ, ઉદાનવાયોરૂર્ધ્વગતિત્વાચ્છિરસ્યપિ સમ્ભવાત્, ત્વક્સિરાશ્રિતત્વાત્ પિત્તાસૃજોઃ કફસ્ય ચ નિસર્ગતઃ શિરોવસ્થિતેઃ શિરસિ ચય ઇતિ| તત ઇતિ પ્રકોપવિશેષાત્ પ્રસરાદનન્તરમ્| પ્રતિશ્યાય ઇતિ વાતં પ્રતિ અભિમુખં શ્યાયો ગમનં કફાદીનાં યત્ર સ પ્રતિશ્યાયઃ| ‘શૈઙ્’ ગતૌ, ઇત્યસ્ય પ્રયોગઃ| તથાચ ચરકઃ– “ઘ્રાણમૂલે સ્થિતઃ શ્લેષ્મા રુધિરં પિત્તમેવ વા| મારુતાધ્માતશિરસઃ શ્યાયતે મારુતં પ્રતિ||” (ચ. ચિ. અ. ૮)||૧૩-૧૪||

Adhikarana pratishyAyapUrvarUpam (15) · Śloka 15

ક્ષવપ્રવૃત્તિઃ શિરસોઽતિપૂર્ણતા સ્તમ્ભોઽઙ્ગમર્દઃ પરિહૃષ્ટરોમતા | ઉપદ્રવાશ્ચાપ્યપરે પૃથગ્વિધા નૃણાં પ્રતિશ્યાયપુરઃસરાઃ સ્મૃતાઃ ||૧૫|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

તસ્ય પૂર્વરૂપમાહ– ક્ષવપ્રવૃત્તિરિત્યાદિ| ઉપદ્રવાશ્ચાપ્યપરે ઇતિ ઉપદ્રવાસ્તત્કાલભાવિનો રોગાઃ, નતુ પારિભાષિકાઃ પશ્ચાત્કાલભાવિનઃ; તે ચ ઘ્રાણધૂમાયનમન્થાદયઃ| યદાહ વિદેહઃ– “પૂર્વરૂપાણિ દૃશ્યન્તે પ્રતિશ્યાયે ભવિષ્યતિ| ઘ્રાણધૂમાયનં મન્થઃ ક્ષવથુસ્તાલુદારણમ્|| કણ્ઠધ્વંસો મુખસ્રાવઃ શિરસઃ પૂરણં તથા|” ઇતિ| પુરઃસરા ઇતિ પૂર્વરૂપાણિ||૧૫||

Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphajapratishyAyalakShaNam (16-19) · Śloka 19

આનદ્ધા પિહિતા નાસા તનુસ્રાવપ્રસેકિની | ગલતાલ્વોષ્ઠશોષશ્ચ નિસ્તોદઃ શઙ્ખયોસ્તથા ||૧૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) | ક્ષવપ્રવૃત્તિરત્યર્થં વક્ત્રવૈરસ્યમેવ ચ | ભવેત્ સ્વરોપઘાતશ્ચ પ્રતિશ્યાયેઽનિલાત્મકે ||૧૭|| ઉષ્ણઃ સપીતકઃ સ્રાવો ઘ્રાણાત્ સ્રવતિ પૈત્તિકે | કૃશોઽતિપાણ્ડુઃ સન્તપ્તો ભવેદુષ્ણાભિપીડિતઃ ||૧૮|| સધૂમમગ્નિં સહસા વમતીવ સ માનવઃ | ઘ્રાણાત્ કફઃ કફકૃતે શીતઃ પાણ્ડુઃ સ્રવેદ્બહુઃ | શુક્લાવભાસઃ શુક્લાક્ષો ભવેદ્ગુરુશિરા નરઃ ||૧૯|| કણ્ઠતાલ્વોષ્ઠશિરસાં કણ્ડૂભિરભિપીડિતઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

વાતાદિપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગાન્યાહ– આનદ્ધેત્યાદિ| આનદ્ધા વિબદ્ધા| પિહિતા સપિધાનેવ| નિસ્તોદઃ સૂચિવ્યધનવદ્વ્યથા| શઙ્ખયોરિતિ ભ્રૂપુચ્છાન્તયોઃ| સપીતક ઇતિ ઈષત્ પીતઃ| પિત્તપ્રતિશ્યાયવાન્ માનવઃ કૃશો ભવતિ| અતિપાણ્ડુર્ધૂસરઃ| ઉષ્ણાભિપીડિત ઇતિ ઉષ્ણગુણેનાભિપીડિત ઇત્યર્થઃ||૧૬-૧૯||–

Adhikarana sannipAtajapratishyAyalakShaNam (20) · Śloka 20

ભૂત્વા ભૂત્વા પ્રતિશ્યાયો યસ્યાકસ્માન્નિવર્તતે ||૨૦|| સમ્પક્વો વાઽપ્યપક્વો વા સ સર્વપ્રભવઃ સ્મૃતઃ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

સન્નિપાતજમાહ– ભૂત્વેત્યાદિ| ભૂત્વા ભૂત્વા ઇતિ વીપ્સયા પુનઃ પુનઃ સમ્ભવં દર્શયતિ| અન્યતમદોષસ્ય કાલાદિનાઽનવધારિતેન બલહાનેર્નિવૃત્તિઃ, અકસ્માત્ પ્રવૃત્તિરપિ અસમ્યઙ્નિવૃત્તદોષસ્ય કાલાદિના બલલાભાત્| અત્ર યદ્યપિ દોષત્રયલિઙ્ગાનિ નોક્તાનિ, તથાઽપિ સર્વપ્રભવત્વાત્ પ્રત્યેતવ્યાનિ| અસાધ્યશ્ચાયં દુષ્ટતાં ગતઃ સન્, “નૃણાં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયસ્ત્વસાધ્યઃ સર્વજઃ સ્મૃતઃ|” ઇતિ વિદેહવચનાત્||૨૦||–

Adhikarana duShTapratishyAyalakShaNam (21-22) · Śloka 22

પ્રક્લિદ્યતે પુનર્નાસા પુનશ્ચ પરિશુષ્યતિ ||૨૧|| પુનરાનહ્યતે વાઽપિ પુનર્વિવ્રિયતે તથા | નિઃશ્વાસો વાઽતિદુર્ગન્ધો નરો ગન્ધાન્ ન વેત્તિ ચ ||૨૨|| એવં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયં જાનીયાત્ કૃચ્છ્રસાધનમ્ | (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

એકદોષસ્યાપિ દુરુપચારાદ્દોષદ્વયાનુબન્ધેન દુષ્ટતાં ગતસ્ય દોષત્રયસમ્બન્ધસામ્યેન સન્નિપાતજાનન્તરં લિઙ્ગમાહ– પ્રક્લિદ્યતે પુનર્નાસેત્યાદિ| આનહ્યત ઇતિ વિબધ્યતે| વિવ્રિયત ઇતિ વિગતાવરણા ભવતીત્યર્થઃ| ક્લેદશોષપિધાનવિવરણાનિ નૈકકાલં ભિન્નદોષજાનિ બોદ્ધવ્યાનિ, તેન વિરોધો નોદ્ભાવનીયઃ| એવમિતિ ઇત્થમ્ભૂતલિઙ્ગં દુષ્ટપ્રતિશ્યાયં પરસ્પરવિરુદ્ધોપક્રમદોષસમ્બન્ધાત્ કૃચ્છ્રસાધ્યં જાનીયાત્| અયં ચ પઞ્ચાનામેવાવસ્થાન્તરતયા અનન્યત્વાન્ન ષષ્ઠઃ| નનુ, અવસ્થાન્તરત્વેઽપિ અભિષ્યન્દાદધિમન્થ ઇવ ભિન્નો ભવિષ્યતિ? ન, તદ્વદ્વાતાદિજત્વેનાનિર્દેશાત્||૨૧-૨૨||

Adhikarana raktajapratishyAyalakShaNam (23-24) · Śloka 24

રક્તજે તુ પ્રતિશ્યાયે રક્તસ્રાવઃ પ્રવર્તતે ||૨૩|| તામ્રાક્ષશ્ચ ભવેજ્જન્તુરુરોઘાતપ્રપીડિતઃ | દુર્ગન્ધોચ્છ્વાસવદનો ગન્ધાનપિ ન વેત્તિ સઃ ||૨૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

રક્તજલિઙ્ગમાહ– રક્તજ ઇત્યાદિ| ઉરોઘાતપ્રપીડિત ઇતિ ઉરોઘાતસ્તન્ત્રાન્તરપઠિતલક્ષણઃ, તેન પ્રકર્ષેણ પીડિતઃ| તદ્યથા– “ઉરઃક્ષતમુરઃસ્તમ્ભઃ પૂતિકર્ણકફોરસઃ| સકાસઃ સજ્વરો જ્ઞેય ઉરોઘાતઃ સપીનસઃ||” ઇતિ| અત્ર પિત્તપ્રતિશ્યાયલિઙ્ગાન્યપિ બોદ્ધવ્યાનિ, તુલ્યત્વાત્ પિત્તરક્તયોઃ| તથા ચ ક્વચિત્ પઠ્યતે– “પિત્તપ્રતિશ્યાયકૃતૈર્લિઙ્ગૈશ્ચાપિ સમન્વિતઃ|” ઇતિ||૨૩-૨૪||

Adhikarana pratishyAyasyAsAdhyalakShaNam (25-26) · Śloka 26

સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા નરસ્યાપ્રતિકારિણઃ | દુષ્ટતાં યાન્તિ કાલેન તદાઽસાધ્યા ભવન્તિ હિ ||૨૫|| મૂર્છન્તિ ચાત્ર ક્રિમયઃ શ્વેતાઃ સ્નિગ્ધાસ્તથાઽણવઃ | ક્રિમિતો યઃ શિરોરોગસ્તુલ્યં તેનાસ્ય લક્ષણમ્ ||૨૬|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

અપ્રતિક્રિયયા કાલાન્તરેણ સર્વ એવ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયા ભવન્તિ, તે ચાસાધ્યા ઇત્યાહ– સર્વ એવેત્યાદિ| મૂર્છન્તિ ચાત્ર ક્રિમય ઇતિ અત્રેતિ એષુ, બહુવચનાન્તાત્ત્રલ્પ્રત્યયવિધિઃ; અન્યે તુ પ્રત્યાસન્નત્વાત્ રક્તજ એવ ક્રિમિમૂર્છનં વદન્તિ| શ્વેતા ઇતિ કફાધિકત્વાત્ પ્રતિશ્યાયસ્ય સર્વત્ર કફજા એવ શ્વેતક્રિમયો ભવન્તિ| ‘ક્રિમિતો યઃ શિરોરોગસ્તુલ્યં તેનાસ્ય લક્ષણમ્’ ઇતિ ક્રિમિજશિરોરોગેણેહ તુલ્યં લિઙ્ગં, તચ્ચ “નિસ્તુદ્યતે યસ્ય શિરોઽતિમાત્રમ્” ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણમ્||૨૫-૨૬||

Adhikarana pravRuddhapratishyAyajanyA vikArAH (27) · Śloka 27

બાધિર્યમાન્ધ્યમઘ્રત્વં ઘોરાંશ્ચ નયનામયાન્ | શોથાગ્નિસાદકાસાંશ્ચ વૃદ્ધાઃ કુર્વન્તિ પીનસાઃ ||૨૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૨૪) |

અતઃ પરમપરાન્ વિકારાન્ પ્રવૃદ્ધાઃ પ્રતિશ્યાયાઃ કુર્વન્તિ, તાનાહ– બાધિર્યમિત્યાદિ| ઘોરાન્નયનામયાનિત્યભિધાનાદેવાન્ધ્યે લબ્ધે વિશેષેણ તત્કરત્વપ્રતિપાદનાર્થમાન્ધ્યગ્રહણમ્| અઘ્રત્વમિતિ ન જિઘ્રતીત્યઘ્રસ્તસ્ય ભાવોઽઘ્રત્વમ્| ‘ઘ્રા’ ગન્ધોપાદાને, ઇત્યસ્માત્ ‘સુપિ સ્થઃ’ ઇત્યત્ર યોગવિભાગાત્ કપ્રત્યયઃ||૨૭||

Adhikarana nAsAgatArbuda-shothArsho-raktapittAnAM bhedAni (28) · Śloka 28

અર્બુદં સપ્તધા શોથાશ્ચત્વારોઽર્શશ્ચતુર્વિધમ્ | ચતુર્વિધં રક્તપિત્તમુક્તં ઘ્રાણેઽપિ તદ્વિદુઃ ||૨૮||

સુશ્રુતે નાસારોગા એકત્રિંશદુક્તાઃ, અત્રાપ્યપીનસમારભ્ય પ્રતિશ્યાયપર્યન્તેન પઞ્ચદશોક્તાઃ, શેષસઙ્ખ્યાપૂરણાય અપરાન્ ષોડશ નાસારોગાનાહ– અર્બુદં સપ્તધેત્યાદિ| એકૈકદોષરક્તમાંસમેદઃસમ્ભવત્વેન ષડર્બુદાનિ, શાલાક્યસિદ્ધાન્તેન સન્નિપાતજમધિકમ્, એવં સપ્ત| તથાચ વિદેહઃ– “સર્વલિઙ્ગં રુજાયુક્તમર્બુદં વિદ્ધિ સર્વજમ્|” ઇતિ| શોથાશ્ચત્વારો વાતપિત્તકફસન્નિપાતજભેદાત્, એવમર્શોઽપિ ચતુર્વિધં, રક્તપિત્તં ચતુર્વિધમપિ તચ્ચ રક્તપિત્તત્વસામાન્યાદેકત્વેન ગણનીયં, તેન ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| અર્બુદાદીનાં તત્ર તત્રોક્તાનામત્રાભિધાનં શાલાક્યોક્તસઙ્ખ્યાપૂરણાર્થમાશ્રયપ્રભાવેણાતિરિક્તલિઙ્ગાદિખ્યાપનાર્થં ચ||૨૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 58

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને નાસારોગનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૮||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં નાસારોગનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૮||