Adhikarana apInasa/pInasalakShaNam (1) · Śloka 1
അഥ നാസാരോഗനിദാനമ് |
ആനഹ്യതേ യസ്യ വിശുഷ്യതേ ച പ്രക്ലിദ്യതേ ധൂപ്യതി ചാപി നാസാ |
ന വേത്തി യോ ഗന്ധരസാംശ്ച ജന്തുര്ജുഷ്ടം വ്യവസ്യേദിഹ പീനസേന |
തം ചാനിലശ്ലേഷ്മഭവം വികാരം ബ്രൂയാത് പ്രതിശ്യായസമാനലിങ്ഗമ് ||൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
अथ नासारोगनिदानम् |
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा |
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येदिह पीनसेन |
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् ||१||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
ഇന്ദ്രിയാധികരണവികാരാധികാരാന്നാസാരോഗനിദാനമ്| തത്രാദാവപീനസമാഹ– ആനഹ്യത ഇത്യാദി| ആനഹ്യത ഇത്യാബധ്യതേ, വാതശോഷിതകഫേന| പ്രക്ലിദ്യതേ ആര്ദ്രീഭവതി| ധൂപ്യതീതി സന്താപമനുഭവതി; ദിവാദേരാകൃതിഗണത്വാത് ധൂപ്യതീതി രൂപമ്| ഗന്ധരസാനിതി ഗന്ധാന് സുരഭ്യസുരഭീന്, ആബദ്ധത്വേന നാസായാഃ; നാസാരോഗാരമ്ഭകദോഷേണ രസനായാ അപി ദുഷ്ടേഃ രസാന് മധുരാദീന്ന വേത്തി| തം ചാനിലശ്ലേഷ്മഭവമിതി വാതകഫജമ്| നനു, അന്യത്ര പിത്തകഫജോऽസദൃശലിങ്ഗശ്ച പഠ്യതേ; തദ്യഥാ– “മസ്തുലുങ്ഗോചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ യദാ പിത്താദ്വിദഹ്യതേ| തദാऽസൃക് പിച്ഛിലം നാസാ ബഹുസിംഹാണകം സ്രവേത്|| സകണ്ഡൂദാഹപാകം ച തം തു വിദ്യാദപീനസമ്|” ഇതി, തത് കഥം ന വിരോധഃ? നൈവം, സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷേണാസ്യ തഥാഭാവ ഇതി കാര്തികഃ| തന്ത്രാന്തരപ്രത്യയാത് പിത്തസമ്ബന്ധോ ലിങ്ഗവിശേഷശ്ചാത്ര ബോദ്ധവ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഗദാധരസ്തു തത്സംവാദാത് ‘അനലശ്ലേഷ്മഭവമ്’ ഇതി പഠിത്വാ ശ്ലേഷ്മപിത്തജ ഏവ ന്യായ്യ ഇത്യാഹ| പ്രതിശ്യായസമാനലിങ്ഗമിതി കഫവാതജപ്രതിശ്യായതുല്യലിങ്ഗമ്||൧||
Adhikarana pUtinasyalakShaNam (2) · Śloka 2
ദോഷൈര്വിദഗ്ധൈര്ഗലതാലുമൂലേ സമ്മൂര്ഛിതോ യസ്യ സമീരണസ്തു |
നിരേതി പൂതിര്മുഖനാസികാഭ്യാം തം പൂതിനസ്യം പ്രവദന്തി രോഗമ് ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले सम्मूर्छितो यस्य समीरणस्तु |
निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्यं प्रवदन्ति रोगम् ||२||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
പൂതിനസ്യമാഹ– ദോഷൈരിത്യാദി| ദോഷൈരിതി പിത്തകഫരക്തൈഃ, രക്തസ്യാപി ദോഷതുല്യരൂപത്വാദ്ദോഷത്വമ്| വിദഗ്ധൈരിതി പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ സരക്തയോരൂഷ്മണാ വിരുദ്ധലവണാമ്ലരസപാകേന പൂതിഭാവമാപന്നൈഃ| സമ്മൂര്ഛിത ഇതി ഉച്ഛ്രായം നീതഃ| നിരേതീതി സമീരണ ഏവ, അന്യസ്യ കര്തൃപദസ്യാഭാവാത്| തം പൂതിനസ്യമിതി നാസികാഭവോ നസ്യഃ, പൂതിര്നസ്യോ വായുര്യത്ര തം പൂതിനസ്യമ്| ഇഹൈവ വിദേഹഃ– “കഫപിത്തമസൃങ്മിശ്രം സഞ്ചിതം മൂര്ധ്നി ദേഹിനാമ്| വിദഗ്ധമൂഷ്മണാ ഗാഢം രുജാം കൃത്വാऽക്ഷിശങ്ഖജാമ്|| തതഃ പ്രസ്യന്ദതേ ഘ്രാണാത് സരക്തം പൂതിപീതകമ്| പൂതിനസ്യം തു തം വിദ്യാദ് ഘ്രാണകണ്ഡൂജ്വരപ്രദമ്||” ഇതി||൨||
Adhikarana nAsApAkalakShaNam (3) · Śloka 3
ഘ്രാണാശ്രിതം പിത്തമരൂംഷി കുര്യാദ്യസ്മിന് വികാരേ ബലവാംശ്ച പാകഃ |
തം നാസികാപാകമിതി വ്യവസ്യേദ്വിക്ലേദകോഥാവഥവാऽപി യത്ര ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः |
तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावथवाऽपि यत्र ||३||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
നാസാപാകമാഹ– ഘ്രാണാശ്രിതമിത്യാദി| അരൂംഷീതി വ്രണാന്| യസ്മിന് വികാര ഇതി യസ്യാം വികൃതൌ സത്യാമ്| വ്യവസ്യേത് ജാനീയാത്| വിക്ലേദഃ ആര്ദ്രതാ, കോഥഃ, പൂതിഭാവഃ||൩||
Adhikarana pUyaraktalakShaNam (4) · Śloka 4
ദോഷൈര്വിദഗ്ധൈരഥവാऽപി ജന്തോര്ലലാടദേശേऽഭിഹതസ്യ തൈസ്തൈഃ |
നാസാ സ്രവേത് പൂയമസൃഗ്വിമിശ്രം തം പൂയരക്തം പ്രവദന്തി രോഗമ് ||൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः |
नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
ദോഷാഗന്തുജം പൂയരക്തമാഹ– ദോഷൈരിത്യാദി| വിദഗ്ധൈരിതി പിത്തരക്താധികത്വാദ്വിരുദ്ധാം പരിണതിം പ്രാപ്തൈഃ, ലലാടാഭിഘാതേന വാ പാകം പ്രാപ്തൈഃ| തൈസ്തരിതി പ്രഹാരപീഡനാദിഭിഃ||൪||
Adhikarana doShajakShavathulakShaNam (5) · Śloka 5
ഘ്രാണാശ്രിതേ മര്മണി സമ്പ്രദുഷ്ടോ യസ്യാനിലോ നാസികയാ നിരേതി |
കഫാനുജാതോ ബഹുശോऽതിശബ്ദസ്തം രോഗമാഹുഃ ക്ഷവഥും വിധിജ്ഞാഃ ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरेति |
कफानुजातो बहुशोऽतिशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः ||५||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
ക്ഷവഥുര്ദോഷാഗന്തുഭേദാദ്ദ്വിവിധോ ഭവതി; തത്ര ദോഷജം പ്രാഗാഹ– ഘ്രാണാശ്രിത ഇത്യാദി| മര്മണീതി ശൃങ്ഗാടകേ, ‘നസ്തകയോഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ നാസാപുടയോഃ, ‘തദാശ്രിതഃ സന്’ ഇതി ശേഷഃ||൫||
Adhikarana AgantujakShavathulakShaNam (6) · Śloka 6
തീക്ഷ്ണോപയോഗാദഭിജിഘ്രതോ വാ ഭാവാന് കടൂനര്കനിരീക്ഷണാദ്വാ |
സൂത്രാദിഭിര്വാ തരുണാസ്ഥിമര്മണ്യുദ്ഘാടിതേऽന്യഃ ക്ഷവഥുര്നിരേതി ||൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
तीक्ष्णोपयोगादभिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा |
सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
ആഗന്തുജമാഹ– തീക്ഷ്ണോപയോഗാദിത്യാദി| തീക്ഷ്ണോപയോഗാദ്രാജികാദിതീക്ഷ്ണദ്രവ്യഭക്ഷണാത്| ഭാവാന് കടൂനിതി കടൂനി ദ്രവ്യാണി| അഭിജിഘ്രതോ ഭൃശം ജിഘ്രതഃ| അര്കനിരീക്ഷണാദ്വാ കഫവിലയനകരാത്| തരുണാസ്ഥിമര്മണീതി തരുണാസ്ഥി നാസാവംശാസ്ഥി തദേവ മര്മ തസ്മിന് ഫണാമര്മണീത്യര്ഥഃ, അഭിഘാതാദിനാ മര്മവ്യഥാജനകത്വാത്; അഥവാ തരുണാസ്ഥ്നി ച മര്മണി ച ശൃങ്ഗാടകേ, ദ്വന്ദ്വൈകവദ്ഭാവനിര്ദേശാത്| ഉദ്ഘാടിതേ ചാലിതേ| അന്യ ആഗന്തുജഃ||൬||
Adhikarana bhraMshathulakShaNam (7) · Śloka 7
പ്രഭ്രശ്യതേ നാസികയാ തു യസ്യ സാന്ദ്രോ വിദഗ്ധോ ലവണഃ കഫസ്തു |
പ്രാക്സഞ്ചിതോ മൂര്ധനി സൂര്യതപ്തസ്തം ഭ്രംശഥും രോഗമുദാഹരന്തി ||൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
प्रभ्रश्यते नासिकया तु यस्य सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु |
प्राक्सञ्चितो मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं भ्रंशथुं रोगमुदाहरन्ति ||७||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
ഭ്രംശഥുമാഹ– പ്രഭ്രശ്യത ഇത്യാദി| പ്രഭ്രശ്യതേ ഗലതി| വിദഗ്ധോ ലവണ ഇതി സ്വരൂപാഖ്യാനം, വിദഗ്ധത്വാദേവ കഫസ്യ ലവണത്വസിദ്ധേഃ| പ്രാക്സഞ്ചിത ഇത്യനേന സഞ്ചയപൂര്വകം കോപം ദര്ശയതി, ഹേതുഭൂയസ്ത്വേന ചയമന്തരേണാപി കോപദര്ശനാത്| യദുക്തമ്– “ന കേവലം ചയം പ്രാപ്യ ദോഷാഃ കുപ്യന്തി ദേഹിനാമ്| അന്യതോऽപി ഹി കുപ്യന്തി ഹേതുബാഹുല്യതോ ബലാത്||” ഇതി||൭||
Adhikarana dIptalakShaNam (8) · Śloka 8
ഘ്രാണേ ഭൃശം ദാഹസമന്വിതേ തു വിനിഃസരേദ്ധൂമ ഇവേഹ വായുഃ |
നാസാ പ്രദീപ്തേവ ച യസ്യ ജന്തോര്വ്യാധിം തു തം ദീപ്തമുദാഹരന്തി ||൮||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः |
नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
ദീപ്തമാഹ– ഘ്രാണേ ഭൃശമിത്യാദി| പ്രദീപ്തേവേതി പ്രജ്വലിതേവ||൮||
Adhikarana pratInAhalakShaNam (9) · Śloka 9
ഉച്ഛ്വാസമാര്ഗം തു കഫഃ സവാതോ രുന്ധ്യാത് പ്രതീനാഹമുദാഹരേത്തമ് |൯|
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम् |९|
(च. चि. अ. २६) |
പ്രതീനാഹമാഹ– ഉച്ഛ്വാസമാര്ഗമിത്യാദി|൯|–
Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (9) · Śloka 9
ഘ്രാണാദ്ഘനഃ പീതസിതസ്തനുര്വാ ദോഷഃ സ്രവേത് സ്രാവമുദാഹരേത്തമ് ||൯||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
View original
घ्राणाद्घनः पीतसितस्तनुर्वा दोषः स्रवेत् स्रावमुदाहरेत्तम् ||९||
(च. चि. अ. २६) |
നാസാസ്രാവമാഹ– ഘ്രാണാദിത്യാദി| ദോഷ ഇതി കഫഃ||൯||
Adhikarana nAsAshoShalakShaNam (10) · Śloka 10
ഘ്രാണാശ്രിതേ സ്രോതസി മാരുതേന ഗാഢം പ്രതപ്തേ പരിശോഷിതേ ച |
കൃച്ഛ്രാച്ഛ്വസേദൂര്ധ്വമധശ്ച ജന്തുര്യസ്മിന് സ നാസാപരിശോഷ ഉക്തഃ ||൧൦||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൨) |
View original
घ्राणाश्रिते स्रोतसि मारुतेन गाढं प्रतप्ते परिशोषिते च |
कृच्छ्राच्छ्वसेदूर्ध्वमधश्च जन्तुर्यस्मिन् स नासापरिशोष उक्तः ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २२) |
നാസാശോഷമാഹ– ഘ്രാണാശ്രിതേ സ്രോതസീത്യാദി| അത്ര ച വായുകൃതസ്രോതഃശോഷണേന തദ്ഗതശ്ലേഷ്മശോഷോ ബോദ്ധവ്യഃ| പ്രതപ്ത ഇത്യനേന പിത്തമപി ഗമ്യതേ, പ്രതപനസ്യ പിത്തമന്തരേണാസമ്ഭവാത്| തഥാച കശ്ചിത് പഠതി– “ഘ്രാണാശ്രിതേ ശ്ലേഷ്മണി മാരുതേന പിത്തേന ഗാഢം പരിശോഷിതേ ച||” ഇതി| പ്രതപ്ത ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘പ്രദീപ്തേ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ| കൃച്ഛ്രാച്ഛ്വസേദൂര്ധ്വമധശ്ച യസ്മിന്നിതി കഷ്ടേനോച്ഛ്വാസനിഃശ്വാസൌ കരോതി യത്രേത്യര്ഥഃ||൧൦||
Adhikarana pInasasyAmapakvalakShaNam (11-12) · Śloka 12
ശിരോഗുരുത്വമരുചിര്നാസാസ്രാവസ്തനുഃ സ്വരഃ |
ക്ഷാമഃ ഷ്ഠീവത്യഥാഭീക്ഷ്ണമാമപീനസലക്ഷണമ് ||൧൧||
ആമലിങ്ഗാന്വിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ഘനഃ ഖേഷു നിമജ്ജതി |
സ്വരവര്ണവിശുദ്ധിശ്ച പരിപക്വസ്യ ലക്ഷണമ് ||൧൨||
View original
शिरोगुरुत्वमरुचिर्नासास्रावस्तनुः स्वरः |
क्षामः ष्ठीवत्यथाभीक्ष्णमामपीनसलक्षणम् ||११||
आमलिङ्गान्वितः श्लेष्मा घनः खेषु निमज्जति |
स्वरवर्णविशुद्धिश्च परिपक्वस्य लक्षणम् ||१२||
ചികിത്സാഭേദാര്ഥം പീനസസ്യാമപക്വലക്ഷണമാഹ– ശിരോഗുരുത്വമിത്യാദി| തനുരഘനഃ| സ്വരഃ ക്ഷാമ ഇതി അവിസ്പഷ്ടം വചനമ്| ഷ്ഠീവത്യഥാഭീക്ഷ്ണമിതി മുഹുര്മുഹുര്നാസികയാ ശ്ലേഷ്മാണം നിരസ്യതീത്യര്ഥഃ| ആമരസാന്വിതേന ദോഷേണ ശിരോഗുരുത്വാദയഃ| “ആമലിങ്ഗാന്വിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ഘനഃ ഖേഷു നിമജ്ജതി” ഇത്യാദി പക്വലക്ഷണമ്| ആമലിങ്ഗൈഃ ശിരോഗുരുത്വാദിഭിരന്വിതഃ ശ്ലേഷ്മാ നിമജ്ജതീതി ലീനോ ഭവതി| അയമര്ഥഃ– ശ്ലേഷ്മാ താവല്ലീനോ ഭവതി, ആമലിങ്ഗാന്യപി ലീനാനി ഭവന്തി, തഥാച ‘തനുത്വമാമലിങ്ഗാനാമ്’ ഇതി സുശ്രുതഃ| ‘ന സജ്ജതി’ ഇതി പാഠാന്തരേ ന സക്തോ ഭവതി, ന തിഷ്ഠതീതി യാവത്; തദാऽऽമലിങ്ഗാന്വിതഃ സ്തോകേനാമലിങ്ഗേനാന്വിതഃ| ഘനഃ സ്ത്യാനഃ| ഖേഷു നാസാരന്ധ്രേഷു, ‘സ്ഥിതഃ’ ഇതി ശേഷഃ; വ്യക്ത്യപേക്ഷയാ ബഹുവചനമ്| സ്വരവിശുദ്ധിഃ സ്വരഭേദാഭാവഃ, വര്ണവിശുദ്ധിഃ പ്രകൃതിസവര്ണതാ||൧൧-൧൨||
Adhikarana pratishyAyasya nidAnapUrvikA samprAptiH (13-14) · Śloka 14
സന്ധാരണാജീര്ണരജോതിഭാഷ്യക്രോധര്തുവൈഷമ്യശിരോഭിതാപൈഃ |
പ്രജാഗരാതിസ്വപനാമ്ബുശീതൈരവശ്യയാ മൈഥുനബാഷ്പധൂമൈഃ |
സംസ്ത്യാനദോഷേ ശിരസി പ്രവൃദ്ധോ വായുഃ പ്രതിശ്യായമുദീരയേത്തു ||൧൩||
(ച. ചി. അ. ൨൬) |
ചയം ഗതാ മൂര്ധനി മാരുതാദയഃ പൃഥക് സമസ്താശ്ച തഥൈവ ശോണിതമ് |
പ്രകുപ്യമാണാ വിവിധൈഃ പ്രകോപണൈസ്തതഃ പ്രതിശ്യായകരാ ഭവന്തി ഹി ||൧൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः |
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः |
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ||१३||
(च. चि. अ. २६) |
चयं गता मूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव शोणितम् |
प्रकुप्यमाणा विविधैः प्रकोपणैस्ततः प्रतिश्यायकरा भवन्ति हि ||१४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
പ്രതിശ്യായഃ പഞ്ചവിധോ ഭവതി, വാതപിത്തകഫസന്നിപാതരക്തജഭേദാത്; തസ്യ നിദാനം ദ്വിവിധമ്– ഏകം സദ്യോജനകം, തച്ച ബലവത്ത്വേന ചയം നാപേക്ഷത ഏവ; അപരം ചയാദിക്രമേണ ജനകം, ചയാദിക്രമോത്പന്നശ്ച ദോഷോ ഗരീയാന് സകലശരീരസമ്ഭാവനയാ ബദ്ധമൂലത്വാത്| തത്ര സദ്യോജനകനിദാനപൂര്വികാം തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– സന്ധാരണേത്യാദി| സന്ധാരണം പുരീഷാദിവേഗധാരണം, രജോ ധൂലിഃ, ശിരോഭിതാപഃ ശിരോऽഭിതപ്യതേ യേന സ ശിരോഭിതാപോ ധൂമാദിഃ; രജോധൂമാദയശ്ച നാസാപ്രവിഷ്ടാഃ സന്തോ ഹേതവഃ| അതിസ്വപനം ദിവാസ്വപനമിത്യര്ഥഃ| അവശ്യയാ തുഷാരേണ| സംസ്ത്യാനദോഷേ ശിരസീതി ഘനീഭൂതശ്ലേഷ്മണി ശിരസി| സുശ്രുതേനാപി സദ്യോജനകം നിദാനം പഠിതം; തദ്യഥാ– “നാരീപ്രസങ്ഗഃ ശിരസോऽഭിതാപോ ധൂമോ രജഃ ശീതമതിപ്രതാപഃ| സന്ധാരണം മൂത്രപുരീഷയോശ്ച സദ്യഃ പ്രതിശ്യായനിദാനമുക്തമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) ഇതി| ചയാദിക്രമേണ ജനകമപി ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ– ചയം ഗതാ ഇത്യാദി| ചയം ഗതാ ഇതി സാമര്ഥ്യാത് സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ, “സ്വസ്ഥാനവൃദ്ധിര്ദോഷാണാം ചയ ഇത്യഭിധീയതേ|” ഇതി വചനാത്| തഥൈവ ശോണിതമിതി ചയം ഗതമ്| നനു, യദി സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതാ ദോഷാഃ തത് കഥം മൂര്ധ്നി പ്രതിശ്യായസമ്ഭവഃ? ഇത്യാഹ– പ്രകുപ്യമാണാ വിവിധൈഃ പ്രകോപണൈരിതി| വിവിധൈരിതി ബലവദ്വിഗ്രഹദിവാസ്വപ്നാദിഭിഃ| പ്രകോപവിശേഷശ്ച പ്രസരഃ| യദുക്തമ്– “പ്രകുപിതാനാം പര്യുഷിതകിണ്വോദകപിഷ്ടസമവായ ഇവോദ്രിക്താനാം പ്രസരോ ഭവതി|” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി| അത ഏവ, “ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പിത്താദീനാം യഥാക്രമമ്|” ഇത്യത്ര പ്രകോപമാത്രമുപാത്തമ്| ഏതേന പ്രസരേണ ശിരഃസമ്പ്രാപ്താ ദോഷാഃ പ്രതിശ്യായകരാഃ| അന്യേ തു ചയം ഗതാ മൂര്ധനീതി യഥാസ്ഥിതമേവ യോജയന്തി, ഉദാനവായോരൂര്ധ്വഗതിത്വാച്ഛിരസ്യപി സമ്ഭവാത്, ത്വക്സിരാശ്രിതത്വാത് പിത്താസൃജോഃ കഫസ്യ ച നിസര്ഗതഃ ശിരോവസ്ഥിതേഃ ശിരസി ചയ ഇതി| തത ഇതി പ്രകോപവിശേഷാത് പ്രസരാദനന്തരമ്| പ്രതിശ്യായ ഇതി വാതം പ്രതി അഭിമുഖം ശ്യായോ ഗമനം കഫാദീനാം യത്ര സ പ്രതിശ്യായഃ| ‘ശൈങ്’ ഗതൌ, ഇത്യസ്യ പ്രയോഗഃ| തഥാച ചരകഃ– “ഘ്രാണമൂലേ സ്ഥിതഃ ശ്ലേഷ്മാ രുധിരം പിത്തമേവ വാ| മാരുതാധ്മാതശിരസഃ ശ്യായതേ മാരുതം പ്രതി||” (ച. ചി. അ. ൮)||൧൩-൧൪||
Adhikarana pratishyAyapUrvarUpam (15) · Śloka 15
ക്ഷവപ്രവൃത്തിഃ ശിരസോऽതിപൂര്ണതാ സ്തമ്ഭോऽങ്ഗമര്ദഃ പരിഹൃഷ്ടരോമതാ |
ഉപദ്രവാശ്ചാപ്യപരേ പൃഥഗ്വിധാ നൃണാം പ്രതിശ്യായപുരഃസരാഃ സ്മൃതാഃ ||൧൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
क्षवप्रवृत्तिः शिरसोऽतिपूर्णता स्तम्भोऽङ्गमर्दः परिहृष्टरोमता |
उपद्रवाश्चाप्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसराः स्मृताः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
തസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ– ക്ഷവപ്രവൃത്തിരിത്യാദി| ഉപദ്രവാശ്ചാപ്യപരേ ഇതി ഉപദ്രവാസ്തത്കാലഭാവിനോ രോഗാഃ, നതു പാരിഭാഷികാഃ പശ്ചാത്കാലഭാവിനഃ; തേ ച ഘ്രാണധൂമായനമന്ഥാദയഃ| യദാഹ വിദേഹഃ– “പൂര്വരൂപാണി ദൃശ്യന്തേ പ്രതിശ്യായേ ഭവിഷ്യതി| ഘ്രാണധൂമായനം മന്ഥഃ ക്ഷവഥുസ്താലുദാരണമ്|| കണ്ഠധ്വംസോ മുഖസ്രാവഃ ശിരസഃ പൂരണം തഥാ|” ഇതി| പുരഃസരാ ഇതി പൂര്വരൂപാണി||൧൫||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphajapratishyAyalakShaNam (16-19) · Śloka 19
ആനദ്ധാ പിഹിതാ നാസാ തനുസ്രാവപ്രസേകിനീ |
ഗലതാല്വോഷ്ഠശോഷശ്ച നിസ്തോദഃ ശങ്ഖയോസ്തഥാ ||൧൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
ക്ഷവപ്രവൃത്തിരത്യര്ഥം വക്ത്രവൈരസ്യമേവ ച |
ഭവേത് സ്വരോപഘാതശ്ച പ്രതിശ്യായേऽനിലാത്മകേ ||൧൭||
ഉഷ്ണഃ സപീതകഃ സ്രാവോ ഘ്രാണാത് സ്രവതി പൈത്തികേ |
കൃശോऽതിപാണ്ഡുഃ സന്തപ്തോ ഭവേദുഷ്ണാഭിപീഡിതഃ ||൧൮||
സധൂമമഗ്നിം സഹസാ വമതീവ സ മാനവഃ |
ഘ്രാണാത് കഫഃ കഫകൃതേ ശീതഃ പാണ്ഡുഃ സ്രവേദ്ബഹുഃ |
ശുക്ലാവഭാസഃ ശുക്ലാക്ഷോ ഭവേദ്ഗുരുശിരാ നരഃ ||൧൯||
കണ്ഠതാല്വോഷ്ഠശിരസാം കണ്ഡൂഭിരഭിപീഡിതഃ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
आनद्धा पिहिता नासा तनुस्रावप्रसेकिनी |
गलताल्वोष्ठशोषश्च निस्तोदः शङ्खयोस्तथा ||१६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
क्षवप्रवृत्तिरत्यर्थं वक्त्रवैरस्यमेव च |
भवेत् स्वरोपघातश्च प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ||१७||
उष्णः सपीतकः स्रावो घ्राणात् स्रवति पैत्तिके |
कृशोऽतिपाण्डुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः ||१८||
सधूममग्निं सहसा वमतीव स मानवः |
घ्राणात् कफः कफकृते शीतः पाण्डुः स्रवेद्बहुः |
शुक्लावभासः शुक्लाक्षो भवेद्गुरुशिरा नरः ||१९||
कण्ठताल्वोष्ठशिरसां कण्डूभिरभिपीडितः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
വാതാദിപ്രതിശ്യായലിങ്ഗാന്യാഹ– ആനദ്ധേത്യാദി| ആനദ്ധാ വിബദ്ധാ| പിഹിതാ സപിധാനേവ| നിസ്തോദഃ സൂചിവ്യധനവദ്വ്യഥാ| ശങ്ഖയോരിതി ഭ്രൂപുച്ഛാന്തയോഃ| സപീതക ഇതി ഈഷത് പീതഃ| പിത്തപ്രതിശ്യായവാന് മാനവഃ കൃശോ ഭവതി| അതിപാണ്ഡുര്ധൂസരഃ| ഉഷ്ണാഭിപീഡിത ഇതി ഉഷ്ണഗുണേനാഭിപീഡിത ഇത്യര്ഥഃ||൧൬-൧൯||–
Adhikarana sannipAtajapratishyAyalakShaNam (20) · Śloka 20
ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ പ്രതിശ്യായോ യസ്യാകസ്മാന്നിവര്തതേ ||൨൦||
സമ്പക്വോ വാऽപ്യപക്വോ വാ സ സര്വപ്രഭവഃ സ്മൃതഃ |
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो यस्याकस्मान्निवर्तते ||२०||
सम्पक्वो वाऽप्यपक्वो वा स सर्वप्रभवः स्मृतः |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
സന്നിപാതജമാഹ– ഭൂത്വേത്യാദി| ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ ഇതി വീപ്സയാ പുനഃ പുനഃ സമ്ഭവം ദര്ശയതി| അന്യതമദോഷസ്യ കാലാദിനാऽനവധാരിതേന ബലഹാനേര്നിവൃത്തിഃ, അകസ്മാത് പ്രവൃത്തിരപി അസമ്യങ്നിവൃത്തദോഷസ്യ കാലാദിനാ ബലലാഭാത്| അത്ര യദ്യപി ദോഷത്രയലിങ്ഗാനി നോക്താനി, തഥാऽപി സര്വപ്രഭവത്വാത് പ്രത്യേതവ്യാനി| അസാധ്യശ്ചായം ദുഷ്ടതാം ഗതഃ സന്, “നൃണാം ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായസ്ത്വസാധ്യഃ സര്വജഃ സ്മൃതഃ|” ഇതി വിദേഹവചനാത്||൨൦||–
Adhikarana duShTapratishyAyalakShaNam (21-22) · Śloka 22
പ്രക്ലിദ്യതേ പുനര്നാസാ പുനശ്ച പരിശുഷ്യതി ||൨൧||
പുനരാനഹ്യതേ വാऽപി പുനര്വിവ്രിയതേ തഥാ |
നിഃശ്വാസോ വാऽതിദുര്ഗന്ധോ നരോ ഗന്ധാന് ന വേത്തി ച ||൨൨||
ഏവം ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായം ജാനീയാത് കൃച്ഛ്രസാധനമ് |
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति ||२१||
पुनरानह्यते वाऽपि पुनर्विव्रियते तथा |
निःश्वासो वाऽतिदुर्गन्धो नरो गन्धान् न वेत्ति च ||२२||
एवं दुष्टप्रतिश्यायं जानीयात् कृच्छ्रसाधनम् |
(सु. उ. तं. अ. २४) |
ഏകദോഷസ്യാപി ദുരുപചാരാദ്ദോഷദ്വയാനുബന്ധേന ദുഷ്ടതാം ഗതസ്യ ദോഷത്രയസമ്ബന്ധസാമ്യേന സന്നിപാതജാനന്തരം ലിങ്ഗമാഹ– പ്രക്ലിദ്യതേ പുനര്നാസേത്യാദി| ആനഹ്യത ഇതി വിബധ്യതേ| വിവ്രിയത ഇതി വിഗതാവരണാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ക്ലേദശോഷപിധാനവിവരണാനി നൈകകാലം ഭിന്നദോഷജാനി ബോദ്ധവ്യാനി, തേന വിരോധോ നോദ്ഭാവനീയഃ| ഏവമിതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലിങ്ഗം ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായം പരസ്പരവിരുദ്ധോപക്രമദോഷസമ്ബന്ധാത് കൃച്ഛ്രസാധ്യം ജാനീയാത്| അയം ച പഞ്ചാനാമേവാവസ്ഥാന്തരതയാ അനന്യത്വാന്ന ഷഷ്ഠഃ| നനു, അവസ്ഥാന്തരത്വേऽപി അഭിഷ്യന്ദാദധിമന്ഥ ഇവ ഭിന്നോ ഭവിഷ്യതി? ന, തദ്വദ്വാതാദിജത്വേനാനിര്ദേശാത്||൨൧-൨൨||
Adhikarana raktajapratishyAyalakShaNam (23-24) · Śloka 24
രക്തജേ തു പ്രതിശ്യായേ രക്തസ്രാവഃ പ്രവര്തതേ ||൨൩||
താമ്രാക്ഷശ്ച ഭവേജ്ജന്തുരുരോഘാതപ്രപീഡിതഃ |
ദുര്ഗന്ധോച്ഛ്വാസവദനോ ഗന്ധാനപി ന വേത്തി സഃ ||൨൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
रक्तजे तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ||२३||
ताम्राक्षश्च भवेज्जन्तुरुरोघातप्रपीडितः |
दुर्गन्धोच्छ्वासवदनो गन्धानपि न वेत्ति सः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
രക്തജലിങ്ഗമാഹ– രക്തജ ഇത്യാദി| ഉരോഘാതപ്രപീഡിത ഇതി ഉരോഘാതസ്തന്ത്രാന്തരപഠിതലക്ഷണഃ, തേന പ്രകര്ഷേണ പീഡിതഃ| തദ്യഥാ– “ഉരഃക്ഷതമുരഃസ്തമ്ഭഃ പൂതികര്ണകഫോരസഃ| സകാസഃ സജ്വരോ ജ്ഞേയ ഉരോഘാതഃ സപീനസഃ||” ഇതി| അത്ര പിത്തപ്രതിശ്യായലിങ്ഗാന്യപി ബോദ്ധവ്യാനി, തുല്യത്വാത് പിത്തരക്തയോഃ| തഥാ ച ക്വചിത് പഠ്യതേ– “പിത്തപ്രതിശ്യായകൃതൈര്ലിങ്ഗൈശ്ചാപി സമന്വിതഃ|” ഇതി||൨൩-൨൪||
Adhikarana pratishyAyasyAsAdhyalakShaNam (25-26) · Śloka 26
സര്വ ഏവ പ്രതിശ്യായാ നരസ്യാപ്രതികാരിണഃ |
ദുഷ്ടതാം യാന്തി കാലേന തദാऽസാധ്യാ ഭവന്തി ഹി ||൨൫||
മൂര്ഛന്തി ചാത്ര ക്രിമയഃ ശ്വേതാഃ സ്നിഗ്ധാസ്തഥാऽണവഃ |
ക്രിമിതോ യഃ ശിരോരോഗസ്തുല്യം തേനാസ്യ ലക്ഷണമ് ||൨൬||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः |
दुष्टतां यान्ति कालेन तदाऽसाध्या भवन्ति हि ||२५||
मूर्छन्ति चात्र क्रिमयः श्वेताः स्निग्धास्तथाऽणवः |
क्रिमितो यः शिरोरोगस्तुल्यं तेनास्य लक्षणम् ||२६||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
അപ്രതിക്രിയയാ കാലാന്തരേണ സര്വ ഏവ ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായാ ഭവന്തി, തേ ചാസാധ്യാ ഇത്യാഹ– സര്വ ഏവേത്യാദി| മൂര്ഛന്തി ചാത്ര ക്രിമയ ഇതി അത്രേതി ഏഷു, ബഹുവചനാന്താത്ത്രല്പ്രത്യയവിധിഃ; അന്യേ തു പ്രത്യാസന്നത്വാത് രക്തജ ഏവ ക്രിമിമൂര്ഛനം വദന്തി| ശ്വേതാ ഇതി കഫാധികത്വാത് പ്രതിശ്യായസ്യ സര്വത്ര കഫജാ ഏവ ശ്വേതക്രിമയോ ഭവന്തി| ‘ക്രിമിതോ യഃ ശിരോരോഗസ്തുല്യം തേനാസ്യ ലക്ഷണമ്’ ഇതി ക്രിമിജശിരോരോഗേണേഹ തുല്യം ലിങ്ഗം, തച്ച “നിസ്തുദ്യതേ യസ്യ ശിരോऽതിമാത്രമ്” ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണമ്||൨൫-൨൬||
Adhikarana pravRuddhapratishyAyajanyA vikArAH (27) · Śloka 27
ബാധിര്യമാന്ധ്യമഘ്രത്വം ഘോരാംശ്ച നയനാമയാന് |
ശോഥാഗ്നിസാദകാസാംശ്ച വൃദ്ധാഃ കുര്വന്തി പീനസാഃ ||൨൭||
(സു. ഉ. തം. അ. ൨൪) |
View original
बाधिर्यमान्ध्यमघ्रत्वं घोरांश्च नयनामयान् |
शोथाग्निसादकासांश्च वृद्धाः कुर्वन्ति पीनसाः ||२७||
(सु. उ. तं. अ. २४) |
അതഃ പരമപരാന് വികാരാന് പ്രവൃദ്ധാഃ പ്രതിശ്യായാഃ കുര്വന്തി, താനാഹ– ബാധിര്യമിത്യാദി| ഘോരാന്നയനാമയാനിത്യഭിധാനാദേവാന്ധ്യേ ലബ്ധേ വിശേഷേണ തത്കരത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമാന്ധ്യഗ്രഹണമ്| അഘ്രത്വമിതി ന ജിഘ്രതീത്യഘ്രസ്തസ്യ ഭാവോऽഘ്രത്വമ്| ‘ഘ്രാ’ ഗന്ധോപാദാനേ, ഇത്യസ്മാത് ‘സുപി സ്ഥഃ’ ഇത്യത്ര യോഗവിഭാഗാത് കപ്രത്യയഃ||൨൭||
Adhikarana nAsAgatArbuda-shothArsho-raktapittAnAM bhedAni (28) · Śloka 28
അര്ബുദം സപ്തധാ ശോഥാശ്ചത്വാരോऽര്ശശ്ചതുര്വിധമ് |
ചതുര്വിധം രക്തപിത്തമുക്തം ഘ്രാണേऽപി തദ്വിദുഃ ||൨൮||
View original
अर्बुदं सप्तधा शोथाश्चत्वारोऽर्शश्चतुर्विधम् |
चतुर्विधं रक्तपित्तमुक्तं घ्राणेऽपि तद्विदुः ||२८||
സുശ്രുതേ നാസാരോഗാ ഏകത്രിംശദുക്താഃ, അത്രാപ്യപീനസമാരഭ്യ പ്രതിശ്യായപര്യന്തേന പഞ്ചദശോക്താഃ, ശേഷസങ്ഖ്യാപൂരണായ അപരാന് ഷോഡശ നാസാരോഗാനാഹ– അര്ബുദം സപ്തധേത്യാദി| ഏകൈകദോഷരക്തമാംസമേദഃസമ്ഭവത്വേന ഷഡര്ബുദാനി, ശാലാക്യസിദ്ധാന്തേന സന്നിപാതജമധികമ്, ഏവം സപ്ത| തഥാച വിദേഹഃ– “സര്വലിങ്ഗം രുജായുക്തമര്ബുദം വിദ്ധി സര്വജമ്|” ഇതി| ശോഥാശ്ചത്വാരോ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതജഭേദാത്, ഏവമര്ശോऽപി ചതുര്വിധം, രക്തപിത്തം ചതുര്വിധമപി തച്ച രക്തപിത്തത്വസാമാന്യാദേകത്വേന ഗണനീയം, തേന ന സങ്ഖ്യാതിരേകഃ| അര്ബുദാദീനാം തത്ര തത്രോക്താനാമത്രാഭിധാനം ശാലാക്യോക്തസങ്ഖ്യാപൂരണാര്ഥമാശ്രയപ്രഭാവേണാതിരിക്തലിങ്ഗാദിഖ്യാപനാര്ഥം ച||൨൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 58
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ നാസാരോഗനിദാനം സമാപ്തമ് ||൫൮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने नासारोगनिदानं समाप्तम् ||५८||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം നാസാരോഗനിദാനം സമാപ്തമ്||൫൮||