67. stanyaduṣṭinidānam

Adhikarana shukravat sarvadehaM stanyasyAshrayam (1) · Śloka 1

અથ સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનમ્ | વિશંસ્તેષ્વપિ ગાત્રેષુ યથા શુક્રં ન દૃશ્યતે | સર્વદેહાશ્રિતત્વાચ્ચ શુક્રલક્ષણમુચ્યતે ||૧||

અદૃશ્યસ્યાપિ સ્તન્યસ્ય પ્રસિદ્ધોપમાનેન પ્રવર્તને હેતું દર્શયન્નાહ– વિશન્નિત્યાદિ| શુક્રલક્ષણં સ્તન્યમુચ્યત ઇતિ શેષઃ| કુત ઇત્યાહ– યથા શુક્રં વિશંસ્તેષુ છિન્નેષ્વપિ ગાત્રેષુ ન દૃશ્યતે, તસ્માદ્ધેતોઃ| દ્વિતીયં હેતુમાહ– સર્વદેહાશ્રિતત્વાદિતિ| શુક્રવત્સમસ્તશરીરાશ્રિતત્વાત્||૧||

Adhikarana shukravat stanyapravRuttiH (2-3) · Śloka 3

તદેવ ચેષ્ટયુવતેર્દર્શનાત્ સ્મરણાદપિ | શબ્દસંશ્રવણાત્ સ્પર્શાત્ સંહર્ષાચ્ચ પ્રવર્તતે ||૨|| સુપ્રસન્નં મનસ્તત્ર હર્ષણે હેતુરુચ્યતે | આહારરસયોનિત્વાદેવં સ્તન્યમપિ સ્ત્રિયાઃ ||૩||

શુક્રદૃષ્ટાન્તેન સ્તન્યસ્યાભ્યન્તરદર્શનં પ્રતિપાદ્ય તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન બહિઃપ્રવર્તનં પ્રતિપાદયન્નાહ– તદિત્યાદિ| તદેવ શુક્રં પ્રવર્તતે બહિર્નિઃસરતિ| સંહર્ષાત્ વિશિષ્ટસઙ્કલ્પલક્ષણાત્| સંહર્ષે હેતુચતુષ્ટયં નિર્દિશન્નાહ– ઇષ્ટયુવતેરિત્યાદિ| ઇષ્ટયુવતિદર્શનાદિહેતુચતુષ્ટયેન યઃ સંહર્ષઃ, સ સુપ્રસન્ન એવ મનસિ ભવતિ, ઇતિ મનસોઽપિ પ્રસન્નસ્ય કારણત્વં દર્શયન્નાહ– સુપ્રસન્નેત્યાદિ| તત્ર હર્ષણે હેતુઃ સુપ્રસન્નમીર્ષ્યાદ્યનભિભૂતં મન ઉચ્યતે| શુક્રેણ સહ પ્રસ્તુતસ્ય સ્તન્યસ્ય સાધર્મ્યાદ્ધેતું દર્શયન્નાહ– આહારેત્યાદિ| પૂર્વં સ્તન્યમપિ સ્ત્રિયાઃ પ્રતર્તતે, શુક્રમાહારરસયોનિત્વાત્પ્રવર્તતે, સ્તન્યમપિ તથા, તસ્માત્પ્રવર્તતે||૨-૩||

Adhikarana stanyapravRutau hetuH (4) · Śloka 4

તદેવાપત્યસંસ્પર્શાદ્દર્શનાત્ સ્મરણાદપિ | ગ્રહણાચ્ચ શરીરસ્ય શુક્રવત્ સમ્પ્રવર્તતે | સ્નેહો નિરન્તરસ્તત્ર પ્રસ્રવે હેતુરુચ્યતે ||૪||

નનુ શુક્રમાહારરસયોન્યપિ સંહર્ષાત્કારણાત્પ્રવર્તતે, અત્ર ચ કિં કારણમિત્યાહ– તદેવેત્યાદિ| તદેવ સ્તન્યં શુક્રવત્ સમ્પ્રવર્તતે| અપત્યસંસ્પર્શાદિકારણચતુષ્ટયેઽપિ સ્નેહો મૂલકારણમિતિ તદેવ દર્શયન્નાહ– સ્નેહ ઇત્યાદિ| પ્રસ્રવે સ્તન્યસ્રવણે અત્રાપિ ચત્વારો હેતવઃ પરમેષ્ટયુવતિસ્થાનેઽત્રાપત્યગ્રહણં, મૂલહેતુહર્ષસ્થાને સ્નેહઃ, પ્રસન્નસ્થાને નિરન્તરઃ||૪||

Adhikarana kShIraduShTikAraNaM, duShTastanyAdbAlAnAM nAnArogotpattishca (5) · Śloka 5

ગુરુભિર્વિવિધૈરન્નૈર્દુષ્ટૈર્દોષૈઃ પ્રદૂષિતમ્ | ક્ષીરં માતુઃ કુમારસ્ય નાનારોગાય કલ્પતે ||૫||

સ્તનાશ્રિતત્વેન સ્તન્યદુષ્ટિમાહ– ગુરુભિર્વિવિધૈરિત્યાદિ| ગુરુભિરન્નૈર્હેતુભૂતૈર્યે દુષ્ટા દોષાસ્તૈઃ પ્રદૂષિતમ્||૫||

Adhikarana vAtAdidUShitastanyalakShaNam (6-7) · Śloka 7

કષાયં સલિલપ્લાવિ સ્તન્યં મારુતદૂષિતમ્ | કટ્વમ્લલવણં પીતરાજીમત્ પિત્તસઞ્જ્ઞિતમ્ ||૬|| કફદુષ્ટં ઘનં તોયે નિમજ્જતિ સપિચ્છલમ્ | દ્વિલિઙ્ગં દ્વન્દ્વજં વિદ્યાત્ સર્વલિઙ્ગં ત્રિદોષજમ્ ||૭||

સ્તન્યદુષ્ટિલક્ષણમાહ– કષાયમિત્યાદિ| સલિલપ્લાવીતિ સલિલે યદુત્પ્લવતે લાઘવાત્ તત્ સલિલપ્લાવિ| એતદુપલક્ષણં, તેન તનુત્વાદ્યપિ બોદ્ધવ્યમ્| કટ્વમ્લલવણમિતિ કટુ તિક્તં, તિક્તેઽપિ કટુશબ્દપ્રવૃત્તેરિતિ વદન્તિ| પીતરાજીમદિતિ પીતરેખાયુક્તમ્, તત્રાપિ નીલલોહિતાશ્ચ રાજ્યો જ્ઞેયાઃ| પિત્તસઞ્જ્ઞિતમિતિ પિત્તદુષ્ટસઞ્જ્ઞિતમ્| સઞ્જ્ઞિતમિત્યત્ર સંયુતમિતિ પાઠાન્તરમ્| તોયે નિમજ્જતિ ગુરુત્વાત્| અતિમાધુર્યાદ્યપિ બોધ્યમ્| પ્રસન્નસ્ય તુ સાધારણં મધુરપાણ્ડુત્વમ્| અભિઘાતેનાપિ સ્તન્યં દુષ્ટં સમ્ભવત્યેવ, કિન્તુ તસ્ય વાતિકસ્તન્યલક્ષણૈરેવ સઙ્ગ્રહણં કર્તવ્યમ્| સ્તન્યસ્વરૂપં ચ સુશ્રુતેનોક્તમ્| તદ્યથા– “રસપ્રસાદો મધુરઃ પક્વાહારનિમિત્તજઃ| કૃત્સ્નદેહાત્ સ્તનૌ પ્રાપ્તઃ સ્તન્યમિત્યભિધીયતે||” (સુ. નિ. અ. ૧૦) ઇતિ||૬-૭||

Adhikarana avikRutastanyalakShaNam (8) · Śloka 8

અદુષ્ટં ચામ્બુનિક્ષિપ્તમેકીભવતિ પાણ્ડુરમ્ | મધુરં ચાવિવર્ણં ચ પ્રસન્નં તત્ પ્રશસ્યતે ||૮||

અવિકૃતસ્તન્યમાહ– અદુષ્ટમિત્યાદિ| અમ્બુનિક્ષિપ્તમેકીભવતિ સર્વાત્મના જલેન સહૈકીભવતીતિ બોધ્યં, વાતાદિદુષ્ટસ્યાપ્યેકદેશેનૈકીભાવોપલમ્ભાત્| અવિવર્ણમિતિ અવિદ્યમાનવાતાદિદુષ્ટવર્ણમ્| એતત્ સમદોષપ્રકૃતિક્ષીરસ્ય પ્રસન્નસ્ય લક્ષણમ્| અન્યે ત્વવિવર્ણમિત્યત્ર નઞ્ ઈષદર્થે, તેન યદ્વાતાદિપ્રકૃતિવર્ણાનુવિદ્ધમપિ પાણ્ડુરમલ્પદુષ્ટત્વાત્તદ્ ગૃહ્ણન્તિ| કેચિત્ પાણ્ડુરસ્થાને ‘સર્વશઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તદા સર્વાત્મના જલેન સહૈકીભવતીતિ વ્યક્તોઽર્થઃ| અત્ર પક્ષે અવિવર્ણમિત્યનેનૈવાદુષ્ટશુક્લવર્ણતા જ્ઞેયા| પ્રસન્નં પ્રકૃતિસ્થમ્||૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 67

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૭||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં સ્તન્યદુષ્ટિનિદાનં સમાપ્તમ્||૬૭||