Adhikarana shukravat sarvadehaM stanyasyAshrayam (1) · Śloka 1
అథ స్తన్యదుష్టినిదానం |
విశంస్తేష్వపి గాత్రేషు యథా శుక్రం న దృశ్యతే |
సర్వదేహాశ్రితత్వాచ్చ శుక్రలక్షణముచ్యతే ||1||
View original
अथ स्तन्यदुष्टिनिदानम् |
विशंस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते |
सर्वदेहाश्रितत्वाच्च शुक्रलक्षणमुच्यते ||१||
అదృశ్యస్యాపి స్తన్యస్య ప్రసిద్ధోపమానేన ప్రవర్తనే హేతుం దర్శయన్నాహ– విశన్నిత్యాది| శుక్రలక్షణం స్తన్యముచ్యత ఇతి శేషః| కుత ఇత్యాహ– యథా శుక్రం విశంస్తేషు ఛిన్నేష్వపి గాత్రేషు న దృశ్యతే, తస్మాద్ధేతోః| ద్వితీయం హేతుమాహ– సర్వదేహాశ్రితత్వాదితి| శుక్రవత్సమస్తశరీరాశ్రితత్వాత్||1||
Adhikarana shukravat stanyapravRuttiH (2-3) · Śloka 3
తదేవ చేష్టయువతేర్దర్శనాత్ స్మరణాదపి |
శబ్దసంశ్రవణాత్ స్పర్శాత్ సంహర్షాచ్చ ప్రవర్తతే ||2||
సుప్రసన్నం మనస్తత్ర హర్షణే హేతురుచ్యతే |
ఆహారరసయోనిత్వాదేవం స్తన్యమపి స్త్రియాః ||3||
View original
तदेव चेष्टयुवतेर्दर्शनात् स्मरणादपि |
शब्दसंश्रवणात् स्पर्शात् संहर्षाच्च प्रवर्तते ||२||
सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणे हेतुरुच्यते |
आहाररसयोनित्वादेवं स्तन्यमपि स्त्रियाः ||३||
శుక్రదృష్టాంతేన స్తన్యస్యాభ్యంతరదర్శనం ప్రతిపాద్య తేనైవ దృష్టాంతేన బహిఃప్రవర్తనం ప్రతిపాదయన్నాహ– తదిత్యాది| తదేవ శుక్రం ప్రవర్తతే బహిర్నిఃసరతి| సంహర్షాత్ విశిష్టసంకల్పలక్షణాత్| సంహర్షే హేతుచతుష్టయం నిర్దిశన్నాహ– ఇష్టయువతేరిత్యాది| ఇష్టయువతిదర్శనాదిహేతుచతుష్టయేన యః సంహర్షః, స సుప్రసన్న ఏవ మనసి భవతి, ఇతి మనసోऽపి ప్రసన్నస్య కారణత్వం దర్శయన్నాహ– సుప్రసన్నేత్యాది| తత్ర హర్షణే హేతుః సుప్రసన్నమీర్ష్యాద్యనభిభూతం మన ఉచ్యతే| శుక్రేణ సహ ప్రస్తుతస్య స్తన్యస్య సాధర్మ్యాద్ధేతుం దర్శయన్నాహ– ఆహారేత్యాది| పూర్వం స్తన్యమపి స్త్రియాః ప్రతర్తతే, శుక్రమాహారరసయోనిత్వాత్ప్రవర్తతే, స్తన్యమపి తథా, తస్మాత్ప్రవర్తతే||2-3||
Adhikarana stanyapravRutau hetuH (4) · Śloka 4
తదేవాపత్యసంస్పర్శాద్దర్శనాత్ స్మరణాదపి |
గ్రహణాచ్చ శరీరస్య శుక్రవత్ సంప్రవర్తతే |
స్నేహో నిరంతరస్తత్ర ప్రస్రవే హేతురుచ్యతే ||4||
View original
तदेवापत्यसंस्पर्शाद्दर्शनात् स्मरणादपि |
ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत् सम्प्रवर्तते |
स्नेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते ||४||
నను శుక్రమాహారరసయోన్యపి సంహర్షాత్కారణాత్ప్రవర్తతే, అత్ర చ కిం కారణమిత్యాహ– తదేవేత్యాది| తదేవ స్తన్యం శుక్రవత్ సంప్రవర్తతే| అపత్యసంస్పర్శాదికారణచతుష్టయేऽపి స్నేహో మూలకారణమితి తదేవ దర్శయన్నాహ– స్నేహ ఇత్యాది| ప్రస్రవే స్తన్యస్రవణే అత్రాపి చత్వారో హేతవః పరమేష్టయువతిస్థానేऽత్రాపత్యగ్రహణం, మూలహేతుహర్షస్థానే స్నేహః, ప్రసన్నస్థానే నిరంతరః||4||
Adhikarana kShIraduShTikAraNaM, duShTastanyAdbAlAnAM nAnArogotpattishca (5) · Śloka 5
గురుభిర్వివిధైరన్నైర్దుష్టైర్దోషైః ప్రదూషితం |
క్షీరం మాతుః కుమారస్య నానారోగాయ కల్పతే ||5||
View original
गुरुभिर्विविधैरन्नैर्दुष्टैर्दोषैः प्रदूषितम् |
क्षीरं मातुः कुमारस्य नानारोगाय कल्पते ||५||
స్తనాశ్రితత్వేన స్తన్యదుష్టిమాహ– గురుభిర్వివిధైరిత్యాది| గురుభిరన్నైర్హేతుభూతైర్యే దుష్టా దోషాస్తైః ప్రదూషితం||5||
Adhikarana vAtAdidUShitastanyalakShaNam (6-7) · Śloka 7
కషాయం సలిలప్లావి స్తన్యం మారుతదూషితం |
కట్వమ్లలవణం పీతరాజీమత్ పిత్తసంజ్ఞితం ||6||
కఫదుష్టం ఘనం తోయే నిమజ్జతి సపిచ్ఛలం |
ద్విలింగం ద్వంద్వజం విద్యాత్ సర్వలింగం త్రిదోషజం ||7||
View original
कषायं सलिलप्लावि स्तन्यं मारुतदूषितम् |
कट्वम्ललवणं पीतराजीमत् पित्तसञ्ज्ञितम् ||६||
कफदुष्टं घनं तोये निमज्जति सपिच्छलम् |
द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं विद्यात् सर्वलिङ्गं त्रिदोषजम् ||७||
స్తన్యదుష్టిలక్షణమాహ– కషాయమిత్యాది| సలిలప్లావీతి సలిలే యదుత్ప్లవతే లాఘవాత్ తత్ సలిలప్లావి| ఏతదుపలక్షణం, తేన తనుత్వాద్యపి బోద్ధవ్యం| కట్వమ్లలవణమితి కటు తిక్తం, తిక్తేऽపి కటుశబ్దప్రవృత్తేరితి వదంతి| పీతరాజీమదితి పీతరేఖాయుక్తం, తత్రాపి నీలలోహితాశ్చ రాజ్యో జ్ఞేయాః| పిత్తసంజ్ఞితమితి పిత్తదుష్టసంజ్ఞితం| సంజ్ఞితమిత్యత్ర సంయుతమితి పాఠాంతరం| తోయే నిమజ్జతి గురుత్వాత్| అతిమాధుర్యాద్యపి బోధ్యం| ప్రసన్నస్య తు సాధారణం మధురపాండుత్వం| అభిఘాతేనాపి స్తన్యం దుష్టం సంభవత్యేవ, కింతు తస్య వాతికస్తన్యలక్షణైరేవ సంగ్రహణం కర్తవ్యం| స్తన్యస్వరూపం చ సుశ్రుతేనోక్తం| తద్యథా– “రసప్రసాదో మధురః పక్వాహారనిమిత్తజః| కృత్స్నదేహాత్ స్తనౌ ప్రాప్తః స్తన్యమిత్యభిధీయతే||” (సు. ని. అ. 10) ఇతి||6-7||
Adhikarana avikRutastanyalakShaNam (8) · Śloka 8
అదుష్టం చాంబునిక్షిప్తమేకీభవతి పాండురం |
మధురం చావివర్ణం చ ప్రసన్నం తత్ ప్రశస్యతే ||8||
View original
अदुष्टं चाम्बुनिक्षिप्तमेकीभवति पाण्डुरम् |
मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तत् प्रशस्यते ||८||
అవికృతస్తన్యమాహ– అదుష్టమిత్యాది| అంబునిక్షిప్తమేకీభవతి సర్వాత్మనా జలేన సహైకీభవతీతి బోధ్యం, వాతాదిదుష్టస్యాప్యేకదేశేనైకీభావోపలంభాత్| అవివర్ణమితి అవిద్యమానవాతాదిదుష్టవర్ణం| ఏతత్ సమదోషప్రకృతిక్షీరస్య ప్రసన్నస్య లక్షణం| అన్యే త్వవివర్ణమిత్యత్ర నఞ్ ఈషదర్థే, తేన యద్వాతాదిప్రకృతివర్ణానువిద్ధమపి పాండురమల్పదుష్టత్వాత్తద్ గృహ్ణంతి| కేచిత్ పాండురస్థానే ‘సర్వశః’ ఇతి పఠంతి, తదా సర్వాత్మనా జలేన సహైకీభవతీతి వ్యక్తోऽర్థః| అత్ర పక్షే అవివర్ణమిత్యనేనైవాదుష్టశుక్లవర్ణతా జ్ఞేయా| ప్రసన్నం ప్రకృతిస్థం||8||
Adhikarana puShpikA · Śloka 67
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే స్తన్యదుష్టినిదానం సమాప్తం ||67||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्तन्यदुष्टिनिदानं समाप्तम् ||६७||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం స్తన్యదుష్టినిదానం సమాప్తం||67||