Adhikarana Urustambhasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5
અથોરુસ્તમ્ભનિદાનમ્ |
શીતોષ્ણદ્રવસંશુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ |
જીર્ણાજીર્ણે તથાઽઽયાસસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ ||૧||
સશ્લેષ્મમેદઃપવનઃ સામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્ |
અભિભૂયેતરં દોષમૂરૂ ચેત્ પ્રતિપદ્યતે ||૨||
સક્થ્યસ્થિની પ્રપૂર્યાન્તઃ શ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન ચ |
તદા સ્તભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ ||૩||
પરકીયાવિવ ગુરૂ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ |
ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યતન્દ્રાચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ ||૪||
સંયુક્તૌ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ |
તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે ||૫||
(વા. નિ. અ. ૧૫) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् |
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः |
जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१||
सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् |
अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२||
सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च |
तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३||
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ |
ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४||
संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः |
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५||
(वा. नि. अ. १५) |
વાતવ્યાધિવિશેષત્વાદૂરુસ્તમ્ભમાહ– શીતોષ્ણેત્યાદિ| શીતોષ્ણગ્રહણમનુક્તપરસ્પરવિરોધિદ્વન્દ્વોપલક્ષણાર્થં, તેન ગુરુસ્નિગ્ધાભ્યાં લઘુરૂક્ષયોર્ગ્રહણં બોધ્યમિતિ જેજ્જટઃ| સંશુષ્કં કઠિનં, દ્રવવિરોધિત્વાત્| જીર્ણાજીર્ણે ઇતિ પ્રભૂતં જીર્ણં, સ્તોકમજીર્ણમિત્યાહુઃ, તસ્મિન્; ‘ભોજને’ ઇતિ શેષઃ| અત એવ દૃઢબલેન– ‘જીર્ણાજીર્ણે સમશ્નતઃ|’ (ચ. ચિ. અ. ૨૭) ઇતિ પઠિતમ્| એતે ચ યથાસમ્ભવં શ્લેષ્માદીનાં હેતવઃ| સશ્લેષ્મમેદઃપવનઃ ઇતિ સશ્લેષ્મમેદશ્ચાસૌ પવનશ્ચેતિ સશ્લેષ્મમેદઃપવનઃ ઇતિ વિગ્રહઃ| ઇતરં દોષં પિત્તમ્| અસ્યાં સમ્પ્રાપ્તૌ વાતસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તમ્, અત એવ સુશ્રુતેન મહાવાતવ્યાધાવયં રોગઃ પઠિતઃ| ચરકે તુ કફસ્ય પ્રાધાન્યમુક્તમ્| યદાહ– “ઊરૂ શ્લેષ્મા સમેદસ્કો વાતપિત્તેઽભિભૂય તુ|” (ચ. ચિ. અ. ૨૭) ઇત્યાદિ| તત્ર ચરકે આવરકસ્ય શ્લેષ્મણઃ પ્રાક્ચિકિત્સ્યત્વેન પ્રાધાન્યમ્, આરમ્ભકત્વેન તુ સુશ્રુતે પવનસ્યેતિ ન વિરોધઃ| પરકીયાવિવેત્યનેન ઉત્ક્ષેપણગમનાદિષ્વપ્રભુત્વં દર્શયતિ| ધ્યાનાદિભિર્જ્વરાન્તૈરુપલક્ષિતઃ ‘પુરુષ’ ઇતિ શેષઃ||૧-૫||
Adhikarana Urustambhasya pUrvarUpam (6) · Śloka 6
પ્રાગ્રૂપં તસ્ય નિદ્રાઽતિધ્યાનં સ્તિમિતતા જ્વરઃ |
રોમહર્ષોઽરુચિશ્છર્દિર્જઙ્ઘોર્વોઃ સદનં તથા ||૬||
View original
प्राग्रूपं तस्य निद्राऽतिध्यानं स्तिमितता ज्वरः |
रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्जङ्घोर्वोः सदनं तथा ||६||
પ્રાગ્રૂપમાહ– પ્રાગિત્યાદિ||૬||
Adhikarana Urustambhasya anupashayaM, lakShaNam, asAdhyalakShaNam (7-10) · Śloka 10
વાતશઙ્કિભિરજ્ઞાનાત્તસ્ય સ્યાત્ સ્નેહનાત્ પુનઃ |
પાદયોઃ સદનં સુપ્તિઃ કૃચ્છ્રાદુદ્ધરણં તથા ||૭||
જઙ્ઘોરુગ્લાનિરત્યર્થં શશ્વચ્ચાદાહવેદને |
પાદં ચ વ્યથતે ન્યસ્તં શીતસ્પર્શં ન વેત્તિ ચ ||૮||
સંસ્થાને પીડને ગત્યાં ચાલને ચાપ્યનીશ્વરઃ |
અન્યસ્યેવ હિ સમ્ભગ્નાવૂરૂ પાદૌ ચ મન્યતે ||૯||
યદા દાહાર્તિતોદાર્તો વેપનઃ પુરુષો ભવેત્ |
ઊરુસ્તમ્ભસ્તદા હન્યાત્, સાધયેદન્યથા નવમ્ ||૧૦||
(ચ. ચિ. અ. ૨૭) |
View original
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः |
पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा ||७||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदने |
पादं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च ||८||
संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः |
अन्यस्येव हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते ||९||
यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत् |
ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात्, साधयेदन्यथा नवम् ||१०||
(च. चि. अ. २७) |
અનુપશયમાહ– વાતેત્યાદિ| વાતશઙ્કિભિરિતિ સુપ્તિસઙ્કોચકમ્પાદિવાતરોગસદૃશલિઙ્ગદર્શનાત્તચ્છઙ્કિભિઃ| અજ્ઞાનાદનિશ્ચયાત્, મોહાદિતિ ઈશાનઃ| તત્રોપશયાનુપશયજ્ઞાનાર્થં સ્નેહનં, યદુક્તં ચરકે– “ગૂઢલિઙ્ગં વ્યાધિમુપશયાનુપશયાભ્યાં પરીક્ષેત|” (ચ. ચિ. અ. ૪) ઇતિ| તતઃ સ્નેહનાદનુપશયો ભવતીત્યાહ– પાદયોરિત્યાદિ| ઉદ્ધરણમ્ ઊર્ધ્વચાલનમ્| આદાહવેદને ઇતિ આઙ્ ઈષદર્થે; અન્યે ત્વીષદર્થ એવ નઞમાહુઃ, ઉદ્ભૂતદાહસ્યાસાધ્યત્વેન વક્ષ્યમાણત્વાત્| ‘આનાહવેપ(દ)ને’ ઇતિ પાઠાન્તરમયુક્તં, ચરકટીકાકારૈઃ સર્વૈરવ્યાખ્યાતત્વાત્| વ્યાધિસ્વભાવાદયં ચોરુસ્તમ્ભ એક એવ ત્રિદોષારબ્ધઃ, નતુ વાતાદિભેદાદનેકવિધઃ| ઉક્તં હિ ચરકે વ્યાધિસઙ્ખ્યાયામ્– “એક એવોરુસ્તમ્ભઃ” (ચ. સૂ. અ. ૧૯) ઇતિ| સમ્ભગ્નાવિતિ સમ્ભગ્નાવિવ સમ્ભગ્નૌ||૭-૧૦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને ઊરુસ્તમ્ભનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૨૪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ऊरुस्तम्भनिदानं समाप्तम् ||२४||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયામૂરુસ્તમ્ભનિદાનં સમાપ્તમ્||૨૪||