Adhikarana Urustambhasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5
ਅਥੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਨਿਸੇਵਿਤੈਃ |
ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਤਥਾਯਾਸਸਙ੍ਕ੍ਸੋਭਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਗਰੈਃ ||੧||
ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਃ ਸਾਮਮਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਮ੍ |
ਅਭਿਭੂਯੇਤਰਂ ਦੋਸਮੂਰੂ ਚੇਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ||੨||
ਸਕ੍ਥ੍ਯਸ੍ਥਿਨੀ ਪ੍ਰਪੂਰ੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ੍ਤਿਮਿਤੇਨ ਚ |
ਤਦਾ ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਤੇਨੋਰੂ ਸ੍ਤਬ੍ਧੌ ਸ਼ੀਤਾਵਚੇਤਨੌ ||੩||
ਪਰਕੀਯਾਵਿਵ ਗੁਰੂ ਸ੍ਯਾਤਾਮਤਿਭਸ਼ਵ੍ਯਥੌ |
ਧ੍ਯਾਨਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਤਨ੍ਦ੍ਰਾਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੁਚਿਜ੍ਵਰੈਃ ||੪||
ਸਂਯੁਕ੍ਤੌ ਪਾਦਸਦਨਕਚ੍ਛ੍ਰੋਦ੍ਧਰਣਸੁਪ੍ਤਿਭਿਃ |
ਤਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਾਢ੍ਯਵਾਤਮਥਾਪਰੇ ||੫||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् |
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः |
जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१||
सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् |
अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२||
सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च |
तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३||
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ |
ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४||
संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः |
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५||
(वा. नि. अ. १५) |
ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਗ੍ਰਹਣਮਨੁਕ੍ਤਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧਿਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਗੁਰੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਭ੍ਯਾਂ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਬੋਧ੍ਯਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਸਂਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਕਠਿਨਂ, ਦ੍ਰਵਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਭੂਤਂ ਜੀਰ੍ਣਂ, ਸ੍ਤੋਕਮਜੀਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍; ‘ਭੋਜਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ ਏਵ ਦਢਬਲੇਨ– ‘ਜੀਰ੍ਣਾਜੀਰ੍ਣੇ ਸਮਸ਼੍ਨਤਃ|’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੭) ਇਤਿ ਪਠਿਤਮ੍| ਏਤੇ ਚ ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਹੇਤਵਃ| ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਃ ਇਤਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਸ਼੍ਚਾਸੌ ਪਵਨਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੇਦਃਪਵਨਃ ਇਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹਃ| ਇਤਰਂ ਦੋਸਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਅਸ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੌ ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਮਹਾਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵਯਂ ਰੋਗਃ ਪਠਿਤਃ| ਚਰਕੇ ਤੁ ਕਫਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਊਰੂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਮੇਦਸ੍ਕੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇਭਿਭੂਯ ਤੁ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਚਰਕੇ ਆਵਰਕਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮ੍, ਆਰਮ੍ਭਕਤ੍ਵੇਨ ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਵਨਸ੍ਯੇਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ| ਪਰਕੀਯਾਵਿਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪਣਗਮਨਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਰਭੁਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਧ੍ਯਾਨਾਦਿਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ ‘ਪੁਰੁਸ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧-੫||
Adhikarana Urustambhasya pUrvarUpam (6) · Śloka 6
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਤਸ੍ਯ ਨਿਦ੍ਰਾਤਿਧ੍ਯਾਨਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਤਾ ਜ੍ਵਰਃ |
ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਜਙ੍ਘੋਰ੍ਵੋਃ ਸਦਨਂ ਤਥਾ ||੬||
View original
प्राग्रूपं तस्य निद्राऽतिध्यानं स्तिमितता ज्वरः |
रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्जङ्घोर्वोः सदनं तथा ||६||
ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮਾਹ– ਪ੍ਰਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ||੬||
Adhikarana Urustambhasya anupashayaM, lakShaNam, asAdhyalakShaNam (7-10) · Śloka 10
ਵਾਤਸ਼ਙ੍ਕਿਭਿਰਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨਾਤ੍ ਪੁਨਃ |
ਪਾਦਯੋਃ ਸਦਨਂ ਸੁਪ੍ਤਿਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਦ੍ਧਰਣਂ ਤਥਾ ||੭||
ਜਙ੍ਘੋਰੁਗ੍ਲਾਨਿਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ਸ਼੍ਵਚ੍ਚਾਦਾਹਵੇਦਨੇ |
ਪਾਦਂ ਚ ਵ੍ਯਥਤੇ ਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਚ ||੮||
ਸਂਸ੍ਥਾਨੇ ਪੀਡਨੇ ਗਤ੍ਯਾਂ ਚਾਲਨੇ ਚਾਪ੍ਯਨੀਸ਼੍ਵਰਃ |
ਅਨ੍ਯਸ੍ਯੇਵ ਹਿ ਸਮ੍ਭਗ੍ਨਾਵੂਰੂ ਪਾਦੌ ਚ ਮਨ੍ਯਤੇ ||੯||
ਯਦਾ ਦਾਹਾਰ੍ਤਿਤੋਦਾਰ੍ਤੋ ਵੇਪਨਃ ਪੁਰੁਸੋ ਭਵੇਤ੍ |
ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤਦਾ ਹਨ੍ਯਾਤ੍, ਸਾਧਯੇਦਨ੍ਯਥਾ ਨਵਮ੍ ||੧੦||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੭) |
View original
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः |
पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा ||७||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदने |
पादं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च ||८||
संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः |
अन्यस्येव हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते ||९||
यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत् |
ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात्, साधयेदन्यथा नवम् ||१०||
(च. चि. अ. २७) |
ਅਨੁਪਸ਼ਯਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਸ਼ਙ੍ਕਿਭਿਰਿਤਿ ਸੁਪ੍ਤਿਸਙ੍ਕੋਚਕਮ੍ਪਾਦਿਵਾਤਰੋਗਸਦਸ਼ਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ਤਚ੍ਛਙ੍ਕਿਭਿਃ| ਅਜ੍ਞਾਨਾਦਨਿਸ਼੍ਚਯਾਤ੍, ਮੋਹਾਦਿਤਿ ਈਸ਼ਾਨਃ| ਤਤ੍ਰੋਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਗੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਸ਼ਯਾਨੁਪਸ਼ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੪) ਇਤਿ| ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦਨੁਪਸ਼ਯੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ– ਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦ੍ਧਰਣਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਚਾਲਨਮ੍| ਆਦਾਹਵੇਦਨੇ ਇਤਿ ਆਙ੍ ਈਸਦਰ੍ਥੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੀਸਦਰ੍ਥ ਏਵ ਨਞਮਾਹੁਃ, ਉਦ੍ਭੂਤਦਾਹਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ‘ਆਨਾਹਵੇਪ(ਦ)ਨੇ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਚਰਕਟੀਕਾਕਾਰੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਦਯਂ ਚੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭ ਏਕ ਏਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਰਬ੍ਧਃ, ਨਤੁ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦਾਦਨੇਕਵਿਧਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਚਰਕੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਮ੍– “ਏਕ ਏਵੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਃ” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੯) ਇਤਿ| ਸਮ੍ਭਗ੍ਨਾਵਿਤਿ ਸਮ੍ਭਗ੍ਨਾਵਿਵ ਸਮ੍ਭਗ੍ਨੌ||੭-੧੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ऊरुस्तम्भनिदानं समाप्तम् ||२४||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੂਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੪||