Adhikarana Urustambhasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5
athōrustambhanidānam |
śītōṣṇadravasaṁśuṣkagurusnigdhairniṣēvitaiḥ |
jīrṇājīrṇē tathā''yāsasaṅkṣōbhasvapnajāgaraiḥ ||1||
saślēṣmamēdaḥpavanaḥ sāmamatyarthasañcitam |
abhibhūyētaraṁ dōṣamūrū cēt pratipadyatē ||2||
sakthyasthinī prapūryāntaḥ ślēṣmaṇā stimitēna ca |
tadā stabhnāti tēnōrū stabdhau śītāvacētanau ||3||
parakīyāviva gurū syātāmatibhr̥śavyathau |
dhyānāṅgamardastaimityatandrācchardyarucijvaraiḥ ||4||
saṁyuktau pādasadanakr̥cchrōddharaṇasuptibhiḥ |
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē ||5||
(vā. ni. a. 15) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् |
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः |
जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१||
सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् |
अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२||
सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च |
तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३||
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ |
ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४||
संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः |
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५||
(वा. नि. अ. १५) |
vātavyādhiviśēṣatvādūrustambhamāha– śītōṣṇētyādi| śītōṣṇagrahaṇamanuktaparasparavirōdhidvandvōpalakṣaṇārthaṁ, tēna gurusnigdhābhyāṁ laghurūkṣayōrgrahaṇaṁ bōdhyamiti jējjaṭaḥ| saṁśuṣkaṁ kaṭhinaṁ, dravavirōdhitvāt| jīrṇājīrṇē iti prabhūtaṁ jīrṇaṁ, stōkamajīrṇamityāhuḥ, tasmin; ‘bhōjanē’ iti śēṣaḥ| ata ēva dr̥ḍhabalēna– ‘jīrṇājīrṇē samaśnataḥ|’ (ca. ci. a. 27) iti paṭhitam| ētē ca yathāsambhavaṁ ślēṣmādīnāṁ hētavaḥ| saślēṣmamēdaḥpavanaḥ iti saślēṣmamēdaścāsau pavanaścēti saślēṣmamēdaḥpavanaḥ iti vigrahaḥ| itaraṁ dōṣaṁ pittam| asyāṁ samprāptau vātasya prādhānyamuktam, ata ēva suśrutēna mahāvātavyādhāvayaṁ rōgaḥ paṭhitaḥ| carakē tu kaphasya prādhānyamuktam| yadāha– “ūrū ślēṣmā samēdaskō vātapittē'bhibhūya tu|” (ca. ci. a. 27) ityādi| tatra carakē āvarakasya ślēṣmaṇaḥ prākcikitsyatvēna prādhānyam, ārambhakatvēna tu suśrutē pavanasyēti na virōdhaḥ| parakīyāvivētyanēna utkṣēpaṇagamanādiṣvaprabhutvaṁ darśayati| dhyānādibhirjvarāntairupalakṣitaḥ ‘puruṣa’ iti śēṣaḥ||1-5||
Adhikarana Urustambhasya pUrvarUpam (6) · Śloka 6
prāgrūpaṁ tasya nidrā'tidhyānaṁ stimitatā jvaraḥ |
rōmaharṣō'ruciśchardirjaṅghōrvōḥ sadanaṁ tathā ||6||
View original
प्राग्रूपं तस्य निद्राऽतिध्यानं स्तिमितता ज्वरः |
रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्जङ्घोर्वोः सदनं तथा ||६||
prāgrūpamāha– prāgityādi||6||
Adhikarana Urustambhasya anupashayaM, lakShaNam, asAdhyalakShaNam (7-10) · Śloka 10
vātaśaṅkibhirajñānāttasya syāt snēhanāt punaḥ |
pādayōḥ sadanaṁ suptiḥ kr̥cchrāduddharaṇaṁ tathā ||7||
jaṅghōruglāniratyarthaṁ śaśvaccādāhavēdanē |
pādaṁ ca vyathatē nyastaṁ śītasparśaṁ na vētti ca ||8||
saṁsthānē pīḍanē gatyāṁ cālanē cāpyanīśvaraḥ |
anyasyēva hi sambhagnāvūrū pādau ca manyatē ||9||
yadā dāhārtitōdārtō vēpanaḥ puruṣō bhavēt |
ūrustambhastadā hanyāt, sādhayēdanyathā navam ||10||
(ca. ci. a. 27) |
View original
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः |
पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा ||७||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदने |
पादं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च ||८||
संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः |
अन्यस्येव हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते ||९||
यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत् |
ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात्, साधयेदन्यथा नवम् ||१०||
(च. चि. अ. २७) |
anupaśayamāha– vātētyādi| vātaśaṅkibhiriti suptisaṅkōcakampādivātarōgasadr̥śaliṅgadarśanāttacchaṅkibhiḥ| ajñānādaniścayāt, mōhāditi īśānaḥ| tatrōpaśayānupaśayajñānārthaṁ snēhanaṁ, yaduktaṁ carakē– “gūḍhaliṅgaṁ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṁ parīkṣēta|” (ca. ci. a. 4) iti| tataḥ snēhanādanupaśayō bhavatītyāha– pādayōrityādi| uddharaṇam ūrdhvacālanam| ādāhavēdanē iti āṅ īṣadarthē; anyē tvīṣadartha ēva nañamāhuḥ, udbhūtadāhasyāsādhyatvēna vakṣyamāṇatvāt| ‘ānāhavēpa(da)nē’ iti pāṭhāntaramayuktaṁ, carakaṭīkākāraiḥ sarvairavyākhyātatvāt| vyādhisvabhāvādayaṁ cōrustambha ēka ēva tridōṣārabdhaḥ, natu vātādibhēdādanēkavidhaḥ| uktaṁ hi carakē vyādhisaṅkhyāyām– “ēka ēvōrustambhaḥ” (ca. sū. a. 19) iti| sambhagnāviti sambhagnāviva sambhagnau||7-10||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē ūrustambhanidānaṁ samāptam ||24||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ऊरुस्तम्भनिदानं समाप्तम् ||२४||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmūrustambhanidānaṁ samāptam||24||