Adhikarana Urustambhasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5
ಅಥೋರುಸ್ತಮ್ಭನಿದಾನಮ್ |
ಶೀತೋಷ್ಣದ್ರವಸಂಶುಷ್ಕಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ನಿಷೇವಿತೈಃ |
ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ತಥಾಽಽಯಾಸಸಙ್ಕ್ಷೋಭಸ್ವಪ್ನಜಾಗರೈಃ ||೧||
ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಃ ಸಾಮಮತ್ಯರ್ಥಸಞ್ಚಿತಮ್ |
ಅಭಿಭೂಯೇತರಂ ದೋಷಮೂರೂ ಚೇತ್ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ||೨||
ಸಕ್ಥ್ಯಸ್ಥಿನೀ ಪ್ರಪೂರ್ಯಾನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ತಿಮಿತೇನ ಚ |
ತದಾ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ತೇನೋರೂ ಸ್ತಬ್ಧೌ ಶೀತಾವಚೇತನೌ ||೩||
ಪರಕೀಯಾವಿವ ಗುರೂ ಸ್ಯಾತಾಮತಿಭೃಶವ್ಯಥೌ |
ಧ್ಯಾನಾಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೈಮಿತ್ಯತನ್ದ್ರಾಚ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಜ್ವರೈಃ ||೪||
ಸಂಯುಕ್ತೌ ಪಾದಸದನಕೃಚ್ಛ್ರೋದ್ಧರಣಸುಪ್ತಿಭಿಃ |
ತಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಿತ್ಯಾಹುರಾಢ್ಯವಾತಮಥಾಪರೇ ||೫||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೫) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् |
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः |
जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१||
सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् |
अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२||
सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च |
तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३||
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ |
ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४||
संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः |
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५||
(वा. नि. अ. १५) |
ವಾತವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷತ್ವಾದೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಾಹ– ಶೀತೋಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತೋಷ್ಣಗ್ರಹಣಮನುಕ್ತಪರಸ್ಪರವಿರೋಧಿದ್ವನ್ದ್ವೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಾಭ್ಯಾಂ ಲಘುರೂಕ್ಷಯೋರ್ಗ್ರಹಣಂ ಬೋಧ್ಯಮಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಸಂಶುಷ್ಕಂ ಕಠಿನಂ, ದ್ರವವಿರೋಧಿತ್ವಾತ್| ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ಇತಿ ಪ್ರಭೂತಂ ಜೀರ್ಣಂ, ಸ್ತೋಕಮಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾಹುಃ, ತಸ್ಮಿನ್; ‘ಭೋಜನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತ ಏವ ದೃಢಬಲೇನ– ‘ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ಸಮಶ್ನತಃ|’ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೭) ಇತಿ ಪಠಿತಮ್| ಏತೇ ಚ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾದೀನಾಂ ಹೇತವಃ| ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಃ ಇತಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಶ್ಚಾಸೌ ಪವನಶ್ಚೇತಿ ಸಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಪವನಃ ಇತಿ ವಿಗ್ರಹಃ| ಇತರಂ ದೋಷಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಅಸ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ವಾತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಮ್, ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ಮಹಾವಾತವ್ಯಾಧಾವಯಂ ರೋಗಃ ಪಠಿತಃ| ಚರಕೇ ತು ಕಫಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮುಕ್ತಮ್| ಯದಾಹ– “ಊರೂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಮೇದಸ್ಕೋ ವಾತಪಿತ್ತೇಽಭಿಭೂಯ ತು|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೭) ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಚರಕೇ ಆವರಕಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಪ್ರಾಕ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮ್, ಆರಮ್ಭಕತ್ವೇನ ತು ಸುಶ್ರುತೇ ಪವನಸ್ಯೇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಪರಕೀಯಾವಿವೇತ್ಯನೇನ ಉತ್ಕ್ಷೇಪಣಗಮನಾದಿಷ್ವಪ್ರಭುತ್ವಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಧ್ಯಾನಾದಿಭಿರ್ಜ್ವರಾನ್ತೈರುಪಲಕ್ಷಿತಃ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧-೫||
Adhikarana Urustambhasya pUrvarUpam (6) · Śloka 6
ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ತಸ್ಯ ನಿದ್ರಾಽತಿಧ್ಯಾನಂ ಸ್ತಿಮಿತತಾ ಜ್ವರಃ |
ರೋಮಹರ್ಷೋಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರ್ಜಙ್ಘೋರ್ವೋಃ ಸದನಂ ತಥಾ ||೬||
View original
प्राग्रूपं तस्य निद्राऽतिध्यानं स्तिमितता ज्वरः |
रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्जङ्घोर्वोः सदनं तथा ||६||
ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮಾಹ– ಪ್ರಾಗಿತ್ಯಾದಿ||೬||
Adhikarana Urustambhasya anupashayaM, lakShaNam, asAdhyalakShaNam (7-10) · Śloka 10
ವಾತಶಙ್ಕಿಭಿರಜ್ಞಾನಾತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ನೇಹನಾತ್ ಪುನಃ |
ಪಾದಯೋಃ ಸದನಂ ಸುಪ್ತಿಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುದ್ಧರಣಂ ತಥಾ ||೭||
ಜಙ್ಘೋರುಗ್ಲಾನಿರತ್ಯರ್ಥಂ ಶಶ್ವಚ್ಚಾದಾಹವೇದನೇ |
ಪಾದಂ ಚ ವ್ಯಥತೇ ನ್ಯಸ್ತಂ ಶೀತಸ್ಪರ್ಶಂ ನ ವೇತ್ತಿ ಚ ||೮||
ಸಂಸ್ಥಾನೇ ಪೀಡನೇ ಗತ್ಯಾಂ ಚಾಲನೇ ಚಾಪ್ಯನೀಶ್ವರಃ |
ಅನ್ಯಸ್ಯೇವ ಹಿ ಸಮ್ಭಗ್ನಾವೂರೂ ಪಾದೌ ಚ ಮನ್ಯತೇ ||೯||
ಯದಾ ದಾಹಾರ್ತಿತೋದಾರ್ತೋ ವೇಪನಃ ಪುರುಷೋ ಭವೇತ್ |
ಊರುಸ್ತಮ್ಭಸ್ತದಾ ಹನ್ಯಾತ್, ಸಾಧಯೇದನ್ಯಥಾ ನವಮ್ ||೧೦||
(ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೭) |
View original
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः |
पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा ||७||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदने |
पादं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च ||८||
संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः |
अन्यस्येव हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते ||९||
यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत् |
ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात्, साधयेदन्यथा नवम् ||१०||
(च. चि. अ. २७) |
ಅನುಪಶಯಮಾಹ– ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶಙ್ಕಿಭಿರಿತಿ ಸುಪ್ತಿಸಙ್ಕೋಚಕಮ್ಪಾದಿವಾತರೋಗಸದೃಶಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾತ್ತಚ್ಛಙ್ಕಿಭಿಃ| ಅಜ್ಞಾನಾದನಿಶ್ಚಯಾತ್, ಮೋಹಾದಿತಿ ಈಶಾನಃ| ತತ್ರೋಪಶಯಾನುಪಶಯಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹನಂ, ಯದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ– “ಗೂಢಲಿಙ್ಗಂ ವ್ಯಾಧಿಮುಪಶಯಾನುಪಶಯಾಭ್ಯಾಂ ಪರೀಕ್ಷೇತ|” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೪) ಇತಿ| ತತಃ ಸ್ನೇಹನಾದನುಪಶಯೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ಪಾದಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ಧರಣಮ್ ಊರ್ಧ್ವಚಾಲನಮ್| ಆದಾಹವೇದನೇ ಇತಿ ಆಙ್ ಈಷದರ್ಥೇ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವೀಷದರ್ಥ ಏವ ನಞಮಾಹುಃ, ಉದ್ಭೂತದಾಹಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ‘ಆನಾಹವೇಪ(ದ)ನೇ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮಯುಕ್ತಂ, ಚರಕಟೀಕಾಕಾರೈಃ ಸರ್ವೈರವ್ಯಾಖ್ಯಾತತ್ವಾತ್| ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದಯಂ ಚೋರುಸ್ತಮ್ಭ ಏಕ ಏವ ತ್ರಿದೋಷಾರಬ್ಧಃ, ನತು ವಾತಾದಿಭೇದಾದನೇಕವಿಧಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇ ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಮ್– “ಏಕ ಏವೋರುಸ್ತಮ್ಭಃ” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೯) ಇತಿ| ಸಮ್ಭಗ್ನಾವಿತಿ ಸಮ್ಭಗ್ನಾವಿವ ಸಮ್ಭಗ್ನೌ||೭-೧೦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಊರುಸ್ತಮ್ಭನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೨೪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ऊरुस्तम्भनिदानं समाप्तम् ||२४||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮೂರುಸ್ತಮ್ಭನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೨೪||