Adhikarana Urustambhasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5
അഥോരുസ്തമ്ഭനിദാനമ് |
ശീതോഷ്ണദ്രവസംശുഷ്കഗുരുസ്നിഗ്ധൈര്നിഷേവിതൈഃ |
ജീര്ണാജീര്ണേ തഥാऽऽയാസസങ്ക്ഷോഭസ്വപ്നജാഗരൈഃ ||൧||
സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനഃ സാമമത്യര്ഥസഞ്ചിതമ് |
അഭിഭൂയേതരം ദോഷമൂരൂ ചേത് പ്രതിപദ്യതേ ||൨||
സക്ഥ്യസ്ഥിനീ പ്രപൂര്യാന്തഃ ശ്ലേഷ്മണാ സ്തിമിതേന ച |
തദാ സ്തഭ്നാതി തേനോരൂ സ്തബ്ധൌ ശീതാവചേതനൌ ||൩||
പരകീയാവിവ ഗുരൂ സ്യാതാമതിഭൃശവ്യഥൌ |
ധ്യാനാങ്ഗമര്ദസ്തൈമിത്യതന്ദ്രാച്ഛര്ദ്യരുചിജ്വരൈഃ ||൪||
സംയുക്തൌ പാദസദനകൃച്ഛ്രോദ്ധരണസുപ്തിഭിഃ |
തമൂരുസ്തമ്ഭമിത്യാഹുരാഢ്യവാതമഥാപരേ ||൫||
(വാ. നി. അ. ൧൫) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् |
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः |
जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१||
सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् |
अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२||
सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च |
तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३||
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ |
ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४||
संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः |
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५||
(वा. नि. अ. १५) |
വാതവ്യാധിവിശേഷത്വാദൂരുസ്തമ്ഭമാഹ– ശീതോഷ്ണേത്യാദി| ശീതോഷ്ണഗ്രഹണമനുക്തപരസ്പരവിരോധിദ്വന്ദ്വോപലക്ഷണാര്ഥം, തേന ഗുരുസ്നിഗ്ധാഭ്യാം ലഘുരൂക്ഷയോര്ഗ്രഹണം ബോധ്യമിതി ജേജ്ജടഃ| സംശുഷ്കം കഠിനം, ദ്രവവിരോധിത്വാത്| ജീര്ണാജീര്ണേ ഇതി പ്രഭൂതം ജീര്ണം, സ്തോകമജീര്ണമിത്യാഹുഃ, തസ്മിന്; ‘ഭോജനേ’ ഇതി ശേഷഃ| അത ഏവ ദൃഢബലേന– ‘ജീര്ണാജീര്ണേ സമശ്നതഃ|’ (ച. ചി. അ. ൨൭) ഇതി പഠിതമ്| ഏതേ ച യഥാസമ്ഭവം ശ്ലേഷ്മാദീനാം ഹേതവഃ| സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനഃ ഇതി സശ്ലേഷ്മമേദശ്ചാസൌ പവനശ്ചേതി സശ്ലേഷ്മമേദഃപവനഃ ഇതി വിഗ്രഹഃ| ഇതരം ദോഷം പിത്തമ്| അസ്യാം സമ്പ്രാപ്തൌ വാതസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തമ്, അത ഏവ സുശ്രുതേന മഹാവാതവ്യാധാവയം രോഗഃ പഠിതഃ| ചരകേ തു കഫസ്യ പ്രാധാന്യമുക്തമ്| യദാഹ– “ഊരൂ ശ്ലേഷ്മാ സമേദസ്കോ വാതപിത്തേऽഭിഭൂയ തു|” (ച. ചി. അ. ൨൭) ഇത്യാദി| തത്ര ചരകേ ആവരകസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ പ്രാക്ചികിത്സ്യത്വേന പ്രാധാന്യമ്, ആരമ്ഭകത്വേന തു സുശ്രുതേ പവനസ്യേതി ന വിരോധഃ| പരകീയാവിവേത്യനേന ഉത്ക്ഷേപണഗമനാദിഷ്വപ്രഭുത്വം ദര്ശയതി| ധ്യാനാദിഭിര്ജ്വരാന്തൈരുപലക്ഷിതഃ ‘പുരുഷ’ ഇതി ശേഷഃ||൧-൫||
Adhikarana Urustambhasya pUrvarUpam (6) · Śloka 6
പ്രാഗ്രൂപം തസ്യ നിദ്രാऽതിധ്യാനം സ്തിമിതതാ ജ്വരഃ |
രോമഹര്ഷോऽരുചിശ്ഛര്ദിര്ജങ്ഘോര്വോഃ സദനം തഥാ ||൬||
View original
प्राग्रूपं तस्य निद्राऽतिध्यानं स्तिमितता ज्वरः |
रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्जङ्घोर्वोः सदनं तथा ||६||
പ്രാഗ്രൂപമാഹ– പ്രാഗിത്യാദി||൬||
Adhikarana Urustambhasya anupashayaM, lakShaNam, asAdhyalakShaNam (7-10) · Śloka 10
വാതശങ്കിഭിരജ്ഞാനാത്തസ്യ സ്യാത് സ്നേഹനാത് പുനഃ |
പാദയോഃ സദനം സുപ്തിഃ കൃച്ഛ്രാദുദ്ധരണം തഥാ ||൭||
ജങ്ഘോരുഗ്ലാനിരത്യര്ഥം ശശ്വച്ചാദാഹവേദനേ |
പാദം ച വ്യഥതേ ന്യസ്തം ശീതസ്പര്ശം ന വേത്തി ച ||൮||
സംസ്ഥാനേ പീഡനേ ഗത്യാം ചാലനേ ചാപ്യനീശ്വരഃ |
അന്യസ്യേവ ഹി സമ്ഭഗ്നാവൂരൂ പാദൌ ച മന്യതേ ||൯||
യദാ ദാഹാര്തിതോദാര്തോ വേപനഃ പുരുഷോ ഭവേത് |
ഊരുസ്തമ്ഭസ്തദാ ഹന്യാത്, സാധയേദന്യഥാ നവമ് ||൧൦||
(ച. ചി. അ. ൨൭) |
View original
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः |
पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा ||७||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदने |
पादं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च ||८||
संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः |
अन्यस्येव हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते ||९||
यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत् |
ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात्, साधयेदन्यथा नवम् ||१०||
(च. चि. अ. २७) |
അനുപശയമാഹ– വാതേത്യാദി| വാതശങ്കിഭിരിതി സുപ്തിസങ്കോചകമ്പാദിവാതരോഗസദൃശലിങ്ഗദര്ശനാത്തച്ഛങ്കിഭിഃ| അജ്ഞാനാദനിശ്ചയാത്, മോഹാദിതി ഈശാനഃ| തത്രോപശയാനുപശയജ്ഞാനാര്ഥം സ്നേഹനം, യദുക്തം ചരകേ– “ഗൂഢലിങ്ഗം വ്യാധിമുപശയാനുപശയാഭ്യാം പരീക്ഷേത|” (ച. ചി. അ. ൪) ഇതി| തതഃ സ്നേഹനാദനുപശയോ ഭവതീത്യാഹ– പാദയോരിത്യാദി| ഉദ്ധരണമ് ഊര്ധ്വചാലനമ്| ആദാഹവേദനേ ഇതി ആങ് ഈഷദര്ഥേ; അന്യേ ത്വീഷദര്ഥ ഏവ നഞമാഹുഃ, ഉദ്ഭൂതദാഹസ്യാസാധ്യത്വേന വക്ഷ്യമാണത്വാത്| ‘ആനാഹവേപ(ദ)നേ’ ഇതി പാഠാന്തരമയുക്തം, ചരകടീകാകാരൈഃ സര്വൈരവ്യാഖ്യാതത്വാത്| വ്യാധിസ്വഭാവാദയം ചോരുസ്തമ്ഭ ഏക ഏവ ത്രിദോഷാരബ്ധഃ, നതു വാതാദിഭേദാദനേകവിധഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേ വ്യാധിസങ്ഖ്യായാമ്– “ഏക ഏവോരുസ്തമ്ഭഃ” (ച. സൂ. അ. ൧൯) ഇതി| സമ്ഭഗ്നാവിതി സമ്ഭഗ്നാവിവ സമ്ഭഗ്നൌ||൭-൧൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഊരുസ്തമ്ഭനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൪||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ऊरुस्तम्भनिदानं समाप्तम् ||२४||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമൂരുസ്തമ്ഭനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൪||