Adhikarana Urustambhasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (1-5) · Śloka 5
అథోరుస్తంభనిదానం |
శీతోష్ణద్రవసంశుష్కగురుస్నిగ్ధైర్నిషేవితైః |
జీర్ణాజీర్ణే తథాऽऽయాససంక్షోభస్వప్నజాగరైః ||1||
సశ్లేష్మమేదఃపవనః సామమత్యర్థసంచితం |
అభిభూయేతరం దోషమూరూ చేత్ ప్రతిపద్యతే ||2||
సక్థ్యస్థినీ ప్రపూర్యాంతః శ్లేష్మణా స్తిమితేన చ |
తదా స్తభ్నాతి తేనోరూ స్తబ్ధౌ శీతావచేతనౌ ||3||
పరకీయావివ గురూ స్యాతామతిభృశవ్యథౌ |
ధ్యానాంగమర్దస్తైమిత్యతంద్రాచ్ఛర్ద్యరుచిజ్వరైః ||4||
సంయుక్తౌ పాదసదనకృచ్ఛ్రోద్ధరణసుప్తిభిః |
తమూరుస్తంభమిత్యాహురాఢ్యవాతమథాపరే ||5||
(వా. ని. అ. 15) |
View original
अथोरुस्तम्भनिदानम् |
शीतोष्णद्रवसंशुष्कगुरुस्निग्धैर्निषेवितैः |
जीर्णाजीर्णे तथाऽऽयाससङ्क्षोभस्वप्नजागरैः ||१||
सश्लेष्ममेदःपवनः साममत्यर्थसञ्चितम् |
अभिभूयेतरं दोषमूरू चेत् प्रतिपद्यते ||२||
सक्थ्यस्थिनी प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तिमितेन च |
तदा स्तभ्नाति तेनोरू स्तब्धौ शीतावचेतनौ ||३||
परकीयाविव गुरू स्यातामतिभृशव्यथौ |
ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्यतन्द्राच्छर्द्यरुचिज्वरैः ||४||
संयुक्तौ पादसदनकृच्छ्रोद्धरणसुप्तिभिः |
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे ||५||
(वा. नि. अ. १५) |
వాతవ్యాధివిశేషత్వాదూరుస్తంభమాహ– శీతోష్ణేత్యాది| శీతోష్ణగ్రహణమనుక్తపరస్పరవిరోధిద్వంద్వోపలక్షణార్థం, తేన గురుస్నిగ్ధాభ్యాం లఘురూక్షయోర్గ్రహణం బోధ్యమితి జేజ్జటః| సంశుష్కం కఠినం, ద్రవవిరోధిత్వాత్| జీర్ణాజీర్ణే ఇతి ప్రభూతం జీర్ణం, స్తోకమజీర్ణమిత్యాహుః, తస్మిన్; ‘భోజనే’ ఇతి శేషః| అత ఏవ దృఢబలేన– ‘జీర్ణాజీర్ణే సమశ్నతః|’ (చ. చి. అ. 27) ఇతి పఠితం| ఏతే చ యథాసంభవం శ్లేష్మాదీనాం హేతవః| సశ్లేష్మమేదఃపవనః ఇతి సశ్లేష్మమేదశ్చాసౌ పవనశ్చేతి సశ్లేష్మమేదఃపవనః ఇతి విగ్రహః| ఇతరం దోషం పిత్తం| అస్యాం సంప్రాప్తౌ వాతస్య ప్రాధాన్యముక్తం, అత ఏవ సుశ్రుతేన మహావాతవ్యాధావయం రోగః పఠితః| చరకే తు కఫస్య ప్రాధాన్యముక్తం| యదాహ– “ఊరూ శ్లేష్మా సమేదస్కో వాతపిత్తేऽభిభూయ తు|” (చ. చి. అ. 27) ఇత్యాది| తత్ర చరకే ఆవరకస్య శ్లేష్మణః ప్రాక్చికిత్స్యత్వేన ప్రాధాన్యం, ఆరంభకత్వేన తు సుశ్రుతే పవనస్యేతి న విరోధః| పరకీయావివేత్యనేన ఉత్క్షేపణగమనాదిష్వప్రభుత్వం దర్శయతి| ధ్యానాదిభిర్జ్వరాంతైరుపలక్షితః ‘పురుష’ ఇతి శేషః||1-5||
Adhikarana Urustambhasya pUrvarUpam (6) · Śloka 6
ప్రాగ్రూపం తస్య నిద్రాऽతిధ్యానం స్తిమితతా జ్వరః |
రోమహర్షోऽరుచిశ్ఛర్దిర్జంఘోర్వోః సదనం తథా ||6||
View original
प्राग्रूपं तस्य निद्राऽतिध्यानं स्तिमितता ज्वरः |
रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्जङ्घोर्वोः सदनं तथा ||६||
ప్రాగ్రూపమాహ– ప్రాగిత్యాది||6||
Adhikarana Urustambhasya anupashayaM, lakShaNam, asAdhyalakShaNam (7-10) · Śloka 10
వాతశంకిభిరజ్ఞానాత్తస్య స్యాత్ స్నేహనాత్ పునః |
పాదయోః సదనం సుప్తిః కృచ్ఛ్రాదుద్ధరణం తథా ||7||
జంఘోరుగ్లానిరత్యర్థం శశ్వచ్చాదాహవేదనే |
పాదం చ వ్యథతే న్యస్తం శీతస్పర్శం న వేత్తి చ ||8||
సంస్థానే పీడనే గత్యాం చాలనే చాప్యనీశ్వరః |
అన్యస్యేవ హి సంభగ్నావూరూ పాదౌ చ మన్యతే ||9||
యదా దాహార్తితోదార్తో వేపనః పురుషో భవేత్ |
ఊరుస్తంభస్తదా హన్యాత్, సాధయేదన్యథా నవం ||10||
(చ. చి. అ. 27) |
View original
वातशङ्किभिरज्ञानात्तस्य स्यात् स्नेहनात् पुनः |
पादयोः सदनं सुप्तिः कृच्छ्रादुद्धरणं तथा ||७||
जङ्घोरुग्लानिरत्यर्थं शश्वच्चादाहवेदने |
पादं च व्यथते न्यस्तं शीतस्पर्शं न वेत्ति च ||८||
संस्थाने पीडने गत्यां चालने चाप्यनीश्वरः |
अन्यस्येव हि सम्भग्नावूरू पादौ च मन्यते ||९||
यदा दाहार्तितोदार्तो वेपनः पुरुषो भवेत् |
ऊरुस्तम्भस्तदा हन्यात्, साधयेदन्यथा नवम् ||१०||
(च. चि. अ. २७) |
అనుపశయమాహ– వాతేత్యాది| వాతశంకిభిరితి సుప్తిసంకోచకంపాదివాతరోగసదృశలింగదర్శనాత్తచ్ఛంకిభిః| అజ్ఞానాదనిశ్చయాత్, మోహాదితి ఈశానః| తత్రోపశయానుపశయజ్ఞానార్థం స్నేహనం, యదుక్తం చరకే– “గూఢలింగం వ్యాధిముపశయానుపశయాభ్యాం పరీక్షేత|” (చ. చి. అ. 4) ఇతి| తతః స్నేహనాదనుపశయో భవతీత్యాహ– పాదయోరిత్యాది| ఉద్ధరణం ఊర్ధ్వచాలనం| ఆదాహవేదనే ఇతి ఆఙ్ ఈషదర్థే; అన్యే త్వీషదర్థ ఏవ నఞమాహుః, ఉద్భూతదాహస్యాసాధ్యత్వేన వక్ష్యమాణత్వాత్| ‘ఆనాహవేప(ద)నే’ ఇతి పాఠాంతరమయుక్తం, చరకటీకాకారైః సర్వైరవ్యాఖ్యాతత్వాత్| వ్యాధిస్వభావాదయం చోరుస్తంభ ఏక ఏవ త్రిదోషారబ్ధః, నతు వాతాదిభేదాదనేకవిధః| ఉక్తం హి చరకే వ్యాధిసంఖ్యాయాం– “ఏక ఏవోరుస్తంభః” (చ. సూ. అ. 19) ఇతి| సంభగ్నావితి సంభగ్నావివ సంభగ్నౌ||7-10||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ఊరుస్తంభనిదానం సమాప్తం ||24||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने ऊरुस्तम्भनिदानं समाप्तम् ||२४||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయామూరుస్తంభనిదానం సమాప్తం||24||