Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਧੂਮਨਸ੍ਯਕਵਲਗ੍ਰਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਵਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸਾਦਸ਼੍ਯਾਦ੍ਗਣ੍ਡੂਸਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣੇ ਉਪਲਕ੍ਸ੍ਯੇਤੇ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਧੂਮਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧੋ ਭਵਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਃ, ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ, ਵੈਰੇਚਨਿਕਃ, ਕਾਸਘ੍ਨੋ, ਵਾਮਨੀਯਸ਼੍ਚੇਤਿ ||੩||
धूमः पञ्चविधो भवति; तद्यथा- प्रायोगिकः, स्नैहिको, वैरेचनिकः, कासघ्नो, वामनीयश्चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸ੍ਵਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਧੂਮਸ੍ਯ ਵਿਸਯਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਯ ਪਾਞ੍ਚਵਿਧ੍ਯਾਮਾਹ- ਧੂਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਸਘ੍ਨਵਾਮਨੀਯਯੋਰਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਤਤੋਪਯੋਗਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਾਧੁਃ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਃ; ਸ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਤਿ, ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਚਾਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਸ਼ਮਯਤਿ ਵਾਤਂ, ਸ੍ਨੇਹਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਕਾਸਹਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਸਘ੍ਨਃ; ਸ ਪੁਨਰੁਰਃਕਣ੍ਠਰੋਗਹਰੋਪ੍ਯਾਵਸ੍ਥਿਕ ਏਵ| ਅਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਸ਼ਿਰਸਿ ਸ਼ਿਰੋ ਵਿਰੇਚਯਤੀਤਿ ਵਿਰੇਚਨਃ, ਵਿਰੇਚਨ ਏਵ ਵੈਰੇਚਨਃ; ਵੈਰੇਚਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਪਕਰ੍ਸਯਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਚ੍ਚ| ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਾਯ ਪ੍ਰਭਵਤੀਤਿ ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ; ਸ ਚ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਸ੍ਨੇਹਨਾਦੁਪਲੇਪਨਾਚ੍ਚ| ਵਾਮਯਤੀਤਿ ਵਾਮਨੀਯਃ, ਸ ਪੁਨਰੁਤ੍ਕਸ੍ਟਕਫਾਭਿਪਨ੍ਨਕਣ੍ਠੋਰਸਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਤਤ੍ਰੈਲਾਦਿਨਾ ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਵਰ੍ਜ੍ਯੇਨ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਮਙ੍ਗੁਲਿਪਰਿਣਾਹਂ ਕ੍ਸੌਮੇਣਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵੇਸ੍ਟਯਿਤ੍ਵਾ ਲੇਪਯੇਦੇਸਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੇ , ਸ੍ਨੇਹਫਲਸਾਰਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਸਰ੍ਜਰਸਗੁਗ੍ਗੁਲੁਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਮਿਸ਼੍ਰੈਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕੇ, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵੈਰੇਚਨੇ, ਬਹਤੀਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਸਮਰ੍ਦਹਿਙ੍ਗ੍ਵਿਙ੍ਗੁਦੀਤ੍ਵਙ੍ਮਨਃਸ਼ਿਲਾਚ੍ਛਿਨ੍ਨਰੁਹਾਕਰ੍ਕਟਸ਼ਙ੍ਗੀਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਕਾਸਹਰੈਸ਼੍ਚ ਕਾਸਘ੍ਨੇ, ਸ੍ਨਾਯੁਚਰ੍ਮਖੁਰਸ਼ਙ੍ਗਕਰ੍ਕਟਕਾਸ੍ਥਿਸ਼ੁਸ੍ਕਮਤ੍ਸ੍ਯਵਲ੍ਲੂਰਕਮਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਰ੍ਵਾਮਨੀਯੈਸ਼੍ਚ ਵਾਮਨੀਯੇ ||੪||
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके , स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने, बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने, स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ||४||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਦਹਨਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਧੂਮਵਰ੍ਤਿਸਾਧਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੈਲਾਦਿਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਲਾਦਿਵਰ੍ਗੇ ਕੁਸ੍ਠਤਗਰੌ ਵਰ੍ਜ੍ਯੌ| ਤਥਾ ਚ ਨਿਮਿਃ- “ਧੂਮੋ ਹਿ ਵਕ੍ਰਕੁਸ੍ਠਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਲਾਲਯਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਤਃ| ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਂ ਤਦ੍ਧਿ ਵਿਸ੍ਯਣ੍ਣਂ ਨਾਸ਼ਾਯ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਵਰ੍ਜਿਤੇਨੈਲਾਦਿਨਾ ਲੇਪਯੇਤ੍| ਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਃ ਸ਼ਰੇਸਿਕਾ| ਅਙ੍ਗੁਲਿਪਰਿਣਾਹਂ ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਙ੍ਗੁਲਿਸਮਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ; ਅਨ੍ਤਯੋਦ੍ਰ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਵਿਹਾਯ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸੁਖਾਪਕਰ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸੌਮੇਣਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਵੇਸ੍ਟਨਮ੍| ਯਦੇਤਦਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਮਾਣਮੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੇ ਤਦਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਙ੍ਗੁਲੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ, ਸਰ੍ਵਧੂਮਨੇਤ੍ਰੇਭ੍ਯਃ ਸਡ੍ਭਾਗਪ੍ਰਮਾਣਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ- “ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪਰਿਣਾਹੇਨ ਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥੂਲਾਨ੍ਤਯੋਸ੍ਤਨੁਃ| ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਡ੍ਭਾਗਂ ਵਰ੍ਤਿਮਾਨਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ”- ਇਤਿ (ਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਮਾਨਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍)| ਸ੍ਨੇਹਫਲਸਾਰਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਫਲਾਨਾਂ ਤਿਲਾਦਿਸ਼ਿਗ੍ਰੁਬਿਭੀਤਕਾਦਿਫਲਾਨਾਂ, ਸਾਰਃ ਤਦਨ੍ਤਰ੍ਗਤੋ ਮਜ੍ਜਾ| ਤਥਾ ਨੇਤ੍ਰਚਤੁਰ੍ਭਾਗੇਨ ਸ਼ਰੇਸਿਕਾ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ, ਏਵਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਾਦਿਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸ੍ਵਪਿ ਧੂਮੇਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਨੇਤ੍ਰਮਾਨਾਤ੍ ਸਸ੍ਠਭਾਗੇਨ ਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਮਾਣਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਲ੍ਲਕੀਖਪੁਰਾਦਿਕਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵਿਡਙ੍ਗਖਰਮਞ੍ਜਰੀਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸੂਰ੍ਯਵਲ੍ਲੀਪੀਲੁਪਿਪ੍ਪਲੀਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਸੁਰਸਾਰ੍ਜਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਕਾਸਹਰੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਾਸਹਰਾਣਿ ਗੁਣੋਪਵਰ੍ਣਨੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਚ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਨਿ| ਸ੍ਨਾਯੁਚਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਮਨੀਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਮਦਨਫਲਾਦੀਨਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯੋਕ੍ਤਾਨਿ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਂ ਤੁ ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਪਰਿਣਾਹਮਗ੍ਰੇ ਕਲਾਯਮਾਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤੋ ਮੂਲੇਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪਰਿਣਾਹਂ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਰੋਤੋਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਯਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੇ, ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨੇ, ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵੈਰੇਚਨੇ, ਸੋਡਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਕਾਸਘ੍ਨੇ ਵਾਮਨੀਯੇ ਚ | ਏਤੇਪਿ ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇ ਭਵਤਃ | ਵ੍ਰਣਨੇਤ੍ਰਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵ੍ਰਣਧੂਪਨਾਰ੍ਥਂ ਕਲਾਯਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ਕੁਲਤ੍ਥਵਾਹਿਸ੍ਰੋਤ ਇਤਿ ||੫||
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर्धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति | धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके, द्वात्रिंशत् स्नेहने, चतुर्विंशतिर्वैरेचने, षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च | एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः | व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ||५||
🔊 Audio coming soon
ਅਤ੍ਰੈਵ ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸੁਵਰ੍ਣਰੂਪ੍ਯਤ੍ਰਪੁਸੀਸਤਾਮ੍ਰਕਾਂਸ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਤ੍ਵਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ- ਧੂਮਨੇਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਪਰਿਣਾਹਮਿਤਿ ਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਸਮਸ੍ਥੂਲਮ੍| ਅਗ੍ਰੇ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਪ੍ਰਣਯਨਸ੍ਥਾਨੇ, ਮੂਲੇ ਵਰ੍ਤਿਸਂਵਰਣਸ੍ਥਾਨੇ, ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਪਰਿਣਾਹਮ੍ ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮਸ੍ਥੂਲਮ੍| ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਰੋਤ ਇਤਿ ਯਾਵਤਾ ਸ੍ਰੋਤਸਾ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਸ੍ਕਮ੍| ਮੂਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮਾਨਂ ਚਤੁਰ੍ਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਪਥਗ੍ਦੈਰ੍ਧ੍ਯਮਾਨਮਾਹ- ਅਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਯਸ੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਵਾ ਵਾਮਨੀਯਮਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਗਯਦਾਸੇਨ ਵਿਦੇਹਮਤਾਨੁਸਾਰਿਣਾਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਜੁਤ੍ਰਿਕੋਸਾਫਲਿਤਪਰ੍ਵਤ੍ਰਯਵਿਰਚਿਤਤ੍ਵਂ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਰਣਨੇਤ੍ਰਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲਾਯਪਰਿਮਣ੍ਡਲਂ ਗੁਟਿਕਾਮੁਖਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
ਅਥ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਃ ਸੁਮਨਾ ਜ੍ਵਧੋਦਸ੍ਟਿਰਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਰਾਂ ਵਰ੍ਤਿਂ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਸਿ ਪ੍ਰਣਿਧਾਯ ਧੂਮਂ ਪਿਬੇਤ੍ ||੬|| ਮੁਖੇਨ ਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤਃ ਪਿਬੇਤ੍ | ਮੁਖਪੀਤਂ ਮੁਖੇਨੈਵ ਵਮੇਤ੍ ਪੀਤਂ ਚ ਨਾਸਯਾ ||੭|| ਮੁਖੇਨ ਧੂਮਮਾਦਾਯ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ | ਤੇਨ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇਨ ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਨਿਹਨ੍ਯਤੇ ||੮|| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਘ੍ਰਾਣੇਨਾਦਦੀਤ, ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਮੁਖਨਾਸਾਭ੍ਯਾਂ, ਨਾਸਿਕਯਾ ਵੈਰੇਚਨਿਕਂ, ਮੁਖੇਨੈਵੇਤਰੌ ||੯||
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ||६|| मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् | मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ||७|| मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् | तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते ||८|| विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, स्नैहिकं मुखनासाभ्यां, नासिकया वैरेचनिकं, मुखेनैवेतरौ ||९||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਨਨ੍ਤਰਂ ਧੂਮਪਾਨਵਿਧਾਨਮਾਹ- ਅਥ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟ ਜ੍ਵਧੋਦਸ੍ਟਿਰਿਤਿ ਕਾਯਨਿਯਮਃ| ਸੁਮਨਾ ਇਤਿ ਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯਪਗਮਾਨ੍ਮਨੋਨਿਯਮਃ| ਅਤਨ੍ਦ੍ਰਿਤਃ ਅਨਲਸਃ| ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਰਾਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਾਕ੍ਤਾਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਰਾਮ੍| ਮੁਖੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਉਭਯਮਾਰ੍ਗਪਾਨਾਰ੍ਹੋ ਮੁਖੇਨ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਾਸਿਕਯੇਤਿ| ਤਦੁਭਯਪੀਤਂ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਮਪ੍ਯੁਰਃਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮੁਖੇਨ ਵਮਨੀਯਂ ਨ ਕਥਮਪਿ ਨਾਸਿਕਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮੁਖਪੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖੇਨ ਪੀਤਂ ਮੁਖੇਨੈਵ ਵਮੇਤ੍, ਨਾਸਿਕਯਾਪਿ ਪੀਤਂ ਮੁਖੇਨੈਵ ਵਮੇਤ੍| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇਨ ਵ੍ਯਾਪਦਮਾਹ- ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਚ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੇਣਃ- “ਨਿਰ੍ਵਮੇਤ੍ਤੁ ਮੁਖੇਨੈਵ ਨਾਸਯਾ ਨ ਕਥਞ੍ਚਨ| ਵਿਲੋਮਤੋ ਗਤੋ ਧੂਮਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਵਿਭ੍ਰਮਮ੍”- ਇਤਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰੋਗਤਧਮਨੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਵਿਸ਼ੇਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਘ੍ਰਾਣੇਨਾਦਦੀਤ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਪੁਨਰੁਰਃਸ਼ਿਰੋਰੋਗਸਮ੍ਭਵਾਨਾਮੁਭਯਮਾਰ੍ਗੇਣਾਪਿ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍; ਤਥਾਚ ਵਿਦੇਹਃ- “ਪ੍ਰਯੋਗਪਾਨੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾ ਨਾਸਯਾ ਧੂਮਮਾਚਰੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਾ ਨਾਸਯਾ ਧੂਮਮਾਚਰੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਮੁਖੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪੇਯ ਇਤ੍ਯਵਗਮ੍ਯਤੇ| ਉਭਯਮਾਰ੍ਗਪਾਨਹੇਤੁਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯੇਣਦਰ੍ਸ਼ਿਤੋ ਯਥਾ- “ਉਰਃਕਣ੍ਠਾਦਿਰੋਗੇਸੁ ਮੁਖੇਨੈਵ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ| ਸ਼ਿਰਃਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਨਾਸਾਸ੍ਥੇ ਨਾਸਾਤੋ ਧੂਮਮਾਚਰੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਮੁਖਨਾਸਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕਣ੍ਠੋਰਃਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਵਾਤੇ ਮੁਖੇਨ, ਸ਼ਿਰਃਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਵਾਤੇ ਨਾਸਯਾ, ਉਭਯਮਾਰ੍ਗੇਣ ਪਾਨਾਰ੍ਹੋ ਮੁਖੇਨ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਿਬੇਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਾਸਿਕਯੇਤਿ| ਵੈਰੇਚਨਿਕਮਿਤਿ ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕਫਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਕਣ੍ਠੋਰਸੋ ਨਾਸਯਾ, ਅਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਕਫਃ ਪੁਨਰ੍ਵੈਰੇਚਨਿਕਮਪਿ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ; ਤਥਾ ਚ ਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪਿਬੇਨ੍ਨਾਸਯੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟੇ ਦੋਸੇ ਘ੍ਰਾਣਸ਼ਿਰੋਗਤੇ| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵਿਪਰੀਤਂ ਤੁ ਕਣ੍ਠਗੇ”-| ਮੁਖੇਨੈਵੇਤਿ ਇਤਰੌ ਕਾਸਘ੍ਨਵਾਮਨੀਯੌ ਮੁਖੇਨੈਵ ਪੇਯੌ, ਕਾਸਸ੍ਯ ਵਾਮਨੀਯਸ੍ਯ ਚ ਰੋਗਸ੍ਯੋਰਃਕਣ੍ਠਗਤ੍ਵਾਤ੍||੬-੯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੇ ਵਰ੍ਤਿਂ ਵ੍ਯਪਗਤਸ਼ਰਕਾਣ੍ਡਾਂ ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮਙ੍ਗਾਰੇਸ੍ਵਵਦੀਪ੍ਯ ਨੇਤ੍ਰਮੂਲਸ੍ਰੋਤਸਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯ ਧੂਮਮਾਹਰੇਤਿ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍; ਏਵਂ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਵੈਰੇਚਨਿਕਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ | ਇਤਰਯੋਰ੍ਵ੍ਯਪੇਤਧੂਮਾਙ੍ਗਾਰੇ ਸ੍ਥਿਰੇ ਸਮਾਹਿਤੇ ਸ਼ਰਾਵੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਵਰ੍ਤਿਂ ਮੂਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਣਾਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਰਾਵੇਣ ਪਿਧਾਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਛਿਦ੍ਰੇ ਨੇਤ੍ਰਮੂਲਂ ਸਂਯੋਜ੍ਯ ਧੂਮਮਾਸੇਵੇਤ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਧੂਮੇ ਵਰ੍ਤਿਮਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਪੁਨਰਪਿ ਧੂਮਂ ਪਾਯਯੇਦਾਦੋਸਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਃ; ਏਸ ਧੂਮਪਾਨੋਪਾਯਵਿਧਿਃ ||੧੦||
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात्; एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति | इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत, प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः; एष धूमपानोपायविधिः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੇ ਵਰ੍ਤਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰੇ ਅਚਲੇ| ਸਮਾਹਿਤੇ ਸ਼ੋਭਨਕਾਰਿਤਯਾ ਸ੍ਥਾਪਿਤੇ| ਮੂਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਣੋਤਿ ਮੂਲੇ ਛਿਦ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯ ਤੇਨ ਮੂਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇਣਾਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਰਾਵੇਣ| ਵਰ੍ਤਿਂ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਵਾ||੧੦||
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਭਯਾਮਰ੍ਸੌਸ੍ਣ੍ਯਵਿਸਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਾਹਪਿਪਾਸਾਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਤਾਲੁਸ਼ੋਸਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼ਿਰੋਭਿਘਾਤੋਦ੍ਗਾਰਾਪਤਰ੍ਪਿਤ- ਤਿਮਿਰਪ੍ਰਮੇਹੋਦਰਾਧ੍ਮਾਨੋਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਾਰ੍ਤਾ ਬਾਲਵਦ੍ਧਦੁਰ੍ਬਲਵਿਰਿਕ੍ਤਾਸ੍ਥਾਪਿਤਜਾਗਰਿਤਗਰ੍ਭਿਣੀਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤੋਰਸ੍ਕ- ਮਧੁਘਤਦਧਿਦੁਗ੍ਧਮਤ੍ਸ੍ਯਮਦ੍ਯਯਵਾਗੂਪੀਤਾਲ੍ਪਕਫਾਸ਼੍ਚ ਨ ਧੂਮਮਾਸੇਵੇਰਨ੍ ||੧੧||
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पित- तिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क- मधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ||११||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਧੂਮਾਨਰ੍ਹੋਪਦੇਸ਼ਃ- ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕਾਦਿਭਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਾਨ੍ਤੈਃ ਸਹਾਰ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੧੧||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
ਅਕਾਲਪੀਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਭ੍ਰਮਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਮ੍ | ਘ੍ਰਾਣਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਜਿਹ੍ਵਾਨਾਮੁਪਘਾਤਂ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍ ||੧੨||
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् | घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ਅਕਾਲਪੀਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਦੁਦ੍ਭਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਕਾਲਪੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ਆਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋ ਧੂਮਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸੁ ਕਾਲੇਸੂਪਾਦੇਯਾਃ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਕ੍ਸੁਤਦਨ੍ਤਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਨਸ੍ਯਸ੍ਨਾਨਭੋਜਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਮੈਥੁਨਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਹਸਿਤਰੁਸਿਤਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਵਿਭਾਗੋ- ਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਕ੍ਸਵਥੁਹਸਿਤਰੁਸਿਤਮੈਥੁਨਾਨ੍ਤੇਸੁ ਸ੍ਨੈਹਿਕਃ, ਸ੍ਨਾਨਚ੍ਛਰ੍ਦਨਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਨ੍ਤੇਸੁ ਵੈਰੇਚਨਿਕਃ, ਦਨ੍ਤਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਨਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਭੋਜਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕ ਇਤਿ ||੧੩||
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः | तद्यथा- क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति | तत्र विभागो- मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः, स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिकः, दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਕਃ ਪੁਨਰ੍ਧੂਮਸ੍ਯ ਪਾਨਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਆਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਯੋ ਧੂਮਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੁਸਿਤਂ ਕ੍ਰੋਧਃ||੧੩||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ ਵਾਤਂ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਸ੍ਨੇਹਾਦੁਪਲੇਪਾਚ੍ਚ; ਵੈਰੇਚਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯਾਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਾਦੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਾਚ੍ਚ; ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯਤ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਂ ਚਾਪਕਰ੍ਸਤਿ ਸ਼ਮਯਤਿ ਵਾਤਂ ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ||੧੪||
तत्र स्नैहिको वातं शमयति, स्नेहादुपलेपाच्च; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च; प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ ਵਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਯਂ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਪਕਰ੍ਸਣਵਾਤਸ਼ਮਨਾਨਿ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਨਵਿਰੇਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੪||
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਨਰੋ ਧੂਮੋਪਯੋਗਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਾਙ੍ਮਨਾਃ | ਦਢਕੇਸ਼ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਵਿਸ਼ਦਾਨਨਃ ||੧੫|| ਤਥਾ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਾਰੋਚਕਾਸ੍ਯੋਪਲੇਪਸ੍ਵਰਭੇਦਮੁਖਾਸ੍ਰਾਵਕ੍ਸਵਥੁਵਮਥੁਕ੍ਰਥਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਾਹਨੁਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਾਃ ਪੀਨਸਸ਼ਿਰੋਰੋਗਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਾ ਵਾਤਕਫਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਮੁਖਰੋਗਾ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੧੬||
भवति चात्र- नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः | दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ||१५|| तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
ਧੂਮੋਪਯੋਗਫਲਮਾਹ- ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਥਃ ਅਕਸ੍ਮਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਵਰੋਧਃ||੧੫-੧੬||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾ ਵਿਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾਃ | ਤਤ੍ਰ ਯੋਗੋ ਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ, ਅਯੋਗੋ ਰੋਗਾਪ੍ਰਸ਼ਮਨਃ, ਤਾਲੁਗਲਸ਼ੋਸਪਰਿਦਾਹਪਿਪਾਸਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਮਦਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਦਸ੍ਟਿਨਾਸਾਰੋਗਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਨ੍ਯਤਿਯੋਗੋ ਜਨਯਤਿ ||੧੭||
तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः | तत्र योगो रोगप्रशमनः, अयोगो रोगाप्रशमनः, तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ||१७||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਸ੍ਟਿਨਾਸਯੋ ਰੋਗਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤਿਯੋਗੋ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਨਾਵਨਾਞ੍ਜਨਤਰ੍ਪਣਾਨਿ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੭||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਨਾਦਦੀਤ ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵੇਤਿ, ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਯਾਵਦਸ਼੍ਰੁਪਵਤ੍ਤਿਃ, ਵੈਰੇਚਨਿਕਮਾਦੋਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍, ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਯਵਾਗੂਪੀਤੇਨ ਪਾਤਵ੍ਯੋ ਵਾਮਨੀਯਃ, ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਕਾਸਘ੍ਨ ਇਤਿ ||੧੮||
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति, स्नैहिकं यावदश्रुपवृत्तिः, वैरेचनिकमादोषदर्शनात्, तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः, ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਾਦੀਨਾਂ ਪਾਨਮਰ੍ਯਾਦਾਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਖਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯੋਚਿਤਮਾਰ੍ਗੇਣਾਦਦੀਤ| ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਨ੍ ਕਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨਾਦਦੀਤੇਤ੍ਯਾਹ- ਪਰ੍ਯਾਯਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵੇਤਿ|- ਪਰ੍ਯਾਯਃ ਪਰਿਪਾਟੀ, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਤ੍ਰਯੇਣੈਕਃ ਪਰ੍ਯਾਯਃ, ਤਾਨ੍ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨ੍ ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਦੋਸਪੁਰੁਸਬਲਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ; ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਤ੍ਰਿਭਿਃਆਦਾਨਵਿਸਰ੍ਗੈਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਧੂਮਃ ਪਾਤਵ੍ਯਃ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍| ਤੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋਰ੍ਥੋਤ੍ਰਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ| ਤਥਾਚ ਧੂਮਪਾਨਮਾਤ੍ਰਾਵਿਧਾਨੇ ਨਿਮਿਃ- “ਧੂਮਪਾਨੇ ਤੁ ਵਿਜ੍ਞੇਯ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਃ ਕਲਾਃ| ਤਿਸ੍ਰਃ ਕਲਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਮਾਤ੍ਰਿਕਮ੍||ਪਿਬੇਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਿਧੌ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਤੁ ਕਲਾਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਅਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣੇ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚ ਪਿਬੇਦ੍ਰੁਜਿ”- ਇਤਿ| ਸ੍ਨੈਹਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਵਦਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਬਲਵਤਿ ਪੁਰੁਸੇ, ਦੁਰ੍ਬਲੇ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਵਤ੍| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ- “ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਨੇਹਿਕੇ ਧੂਮੇ ਕਸ਼ੋ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ| ਬਲਵਾਂਸ੍ਤੁ ਪਿਬੇਤ੍ਤਾਵਦ੍ਯਾਵਦਸ਼੍ਰੁਰ੍ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ”- ਇਤਿ| ਵੈਰੇਚਨਿਕਮਾਦੋਸਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਤਿ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕਫਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਕਤਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯਾਵਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਾ ਪਾਨਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ- “ਸਕਤ੍ ਪਿਬੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨੀਯਂ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਸਕਦੇਵ ਚ| ਦ੍ਵਿਰ੍ਵਾ ਵਿਰੇਚਨੀਯਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਾ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ”- ਇਤਿ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਧੂਮਪਾਨੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਰਣੀਯਮਾਹ- ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਨਕਾਲ ਏਵਾਕਣ੍ਠਂ ਤਿਲਾਦਿਯਵਾਗੂਪੀਤੇਨ ਵਾਮਨੀਯੋ ਧੂਮਃ ਪਾਤਵ੍ਯੋ ਯਾਵਤ੍ ‘ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫਸ੍ਯਾਨੁ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਾਨ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਕਵਲਯੋਃ ਕਵਲਾਨਾਂ ਵਾਨ੍ਤਰੇ, ਅਨ੍ਤਰਂ ਮਧ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਗ੍ਰਾਸਾਨ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ‘ਭੋਜਨਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰੇ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕਾਸਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਵੈਰੇਚਨਿਕਵਤ੍ ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਾ ਯਾਵਦ੍ਵਿਕਤਕਫਹਰਣਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਚਰਕਃ- “ਮੁਖੇਨ ਵੈਰੇਚਨਵਤ੍ ਕਾਸਵਾਨ੍ ਧੂਮਮਾਪਿਬੇਤ੍”||੧੮||
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
ਵ੍ਰਣਧੂਮਂ ਸ਼ਰਾਵਸਮ੍ਪੁਟੋਪਨੀਤੇਨ ਨੇਤ੍ਰੇਣ ਵ੍ਰਣਮਾਨਯੇਤ੍, ਧੂਮਪਾਨਾਦ੍ਵੇਦਨੋਪਸ਼ਮੋ ਵ੍ਰਣਵੈਸ਼ਦ੍ਯਮਾਸ੍ਰਾਵੋਪਸ਼ਮਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ||੧੯|| ਵਿਧਿਰੇਸ ਸਮਾਸੇਨ ਧੂਮਸ੍ਯਾਭਿਹਿਤੋ ਮਯਾ | ਨਸ੍ਯਸ੍ਯਾਤਃ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਿਧਿਂ ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਤਃ ||੨੦||
व्रणधूमं शरावसम्पुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत्, धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ||१९|| विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया | नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ਅਤੋ ਵ੍ਰਣਧੂਪਨਵਿਧਾਨਂ- ਵ੍ਰਣਧੂਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੯-੨੦||
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
ਔਸਧਮੌਸਧਸਿਦ੍ਧੋ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਦੀਯਤ ਇਤਿ ਨਸ੍ਯਮ੍ | ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ, ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਚ | ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਪਿ ਪਞ੍ਚਧਾ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਸ੍ਯਂ, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ, ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋ, ਅਵਪੀਡਃ, ਪ੍ਰਧਮਨਂ ਚ | ਤੇਸੁ ਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਚ; ਨਸ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਿਕਲ੍ਪੋਵਪੀਡਃ ਪ੍ਰਧਮਨਂ ਚ; ਤਤੋ ਨਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਞ੍ਚਧਾ ਨਿਯਮਿਤਃ ||੨੧||
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् | तद्द्विविधं शिरोविरेचनं, स्नेहनं च | तद्द्विविधमपि पञ्चधा | तद्यथा- नस्यं, शिरोविरेचनं, प्रतिमर्शो, अवपीडः, प्रधमनं च | तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च; नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः, शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च; ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ਨਾਸਿਕਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਂ ਪੁਟਯੁਗ੍ਮਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਸ੍ਯਮਤ੍ਰ ‘ਤਤ੍ਰ ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਿਰ ਸਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਵਾਕ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਯੋ ਦੀਯਤੇ ਸ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਃ| ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਵਿਹੈਵਾਗ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਸ੍ਵਰਸਾਦੀਨਾਂ ਪਿਚੁਨਾਵਪੀਡਨਾਤ੍ ਅਵਪੀਡਃ| ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਮੁਖੇਨ ਨਾਡ੍ਯਾ ਵਾ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਮਨਮ੍| ਚਕਾਰਃ ਪੁਨਰਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯਾਪਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ ਇਤ੍ਯਨੁਕ੍ਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ; ਤਥਾ ਚ ਦਢਬਲਃ- “ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨਿਰ੍ਦੋਸ ਉਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍”- ਇਤਿ| ਤਤੋ ਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਵਿਰੇਚਨਭੇਦੇਭ੍ਯਃ, ਨਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ ਨਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਭਿਧਾਨਂ, ਪਞ੍ਚਧਾ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਨਿਯਮਿਤੋ ਨਿਯਮੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
ਤਤ੍ਰ ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ਿਰਸਾਂ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਕਨ੍ਧੋਰਸਾਂ ਚ ਬਲਜਨਨਾਰ੍ਥਂ ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਸਾਦਜਨਨਾਰ੍ਥਂ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕੋ ਨਸ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਃ | ਤਤ੍ਤੁ ਦੇਯਂ ਵਾਤਾਭਿਭੂਤੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਦਨ੍ਤਕੇਸ਼ਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਪਾਤਦਾਰੁਣਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਤਿਮਿਰਸ੍ਵਰੋਪਘਾਤ- ਨਾਸਾਰੋਗਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਾਕਾਲਜਵਲੀਪਲਿਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਦਾਰੁਣਪ੍ਰਬੋਧੇਸੁ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਮੁਖਰੋਗੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨੇਤਿ ||੨੨||
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः | तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघात- नासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਤਤ੍ਰ ਨਸ੍ਯਵਿਧੌ| ਸ੍ਨੇਹਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਖ੍ਯਃ, ਸ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਗੁਣੈਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਿਦ੍ਧਃ; ਤਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯੇ ਵਾਤਕਫਹਰਂ, ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਹਰਂ ਤੁ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਤ੍ਤੁ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਨਸ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਹਰੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਦੇਯਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਾਵਧਿਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ- “ਏਕਾਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਵਾ ਨਸ੍ਯਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ| ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਤੁ ਪਰਂ ਦੇਯਂ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ||ਪਕ੍ਸਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਸਾਧੁ ਮਨ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਅਪਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ- “ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਪਞ੍ਚਾਹਮਥਵਾ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਵਾ ਸੁਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਃ| ਪਰਂ ਨਵਾਹਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤੁ ਨਵਾਹਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍||ਨ ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਗੁਣਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਕਨ੍ਨ ਚ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਸ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਤੁ ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ ਨ ਹਿਤਃ ਸਦਾ”- ਇਤਿ||੨੨||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤਾਲੁਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਸਾਮਰੋਚਕਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਸ਼ੂਲਪੀਨਸਾਰ੍ਧਾਵਭੇਦਕ- ਕਮਿਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਪਸ੍ਮਾਰਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਾਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁਚੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤੇਸੁ ਕਫਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧੇਨ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹੇਨੇਤਿ ||੨੩||
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदक- कृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ||२३||
🔊 Audio coming soon
ਅਯ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਿਸਯਾਵਸਰਃ- ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਾਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਾਪਾਮਾਰ੍ਗਕ੍ਸਵਕਫਣਿਜ੍ਜਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਤਂ ਚ ਨਸ੍ਯਮਵਪੀਡਾਭਿਧਾਨਂ, ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਸ੍ਨੇਹੇਨ ਕਤਂ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਂ; ਗਯੀ ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਸਿਦ੍ਧੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨੈਵ ਪਠਤਿ||੨੩||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
ਤਤ੍ਰੈਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਪ੍ਯਭੁਕ੍ਤਵਤੋਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਰੋਗਿਣਾਂ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਪਿਤ੍ਤਰੋਗਿਣਾਂ, ਅਪਰਾਹ੍ਣੇ ਵਾਤਰੋਗਿਣਾਮ੍ ||੨੪||
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां, मध्याह्ने पित्तरोगिणां, अपराह्णे वातरोगिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕਵੈਰੇਚਨਿਕਯੋਃ ਕਾਲਾਵਧਾਰਣਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੈਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਪਿ ਨਸ੍ਯਂ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਪਰਾਹ੍ਣੇਸੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਾਤਰੋਗਿਣਾਂ ਦੇਯਮਿਤਿ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਵਤ੍ਤਿਕਨਸ੍ਯਕਾਲਾਵਧਾਰਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ,- “ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ, ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਃ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਪਰਾਹ੍ਣੇ, ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਨੇ, ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਚਰਤੋ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮੋਤ੍ਤਰਕਾਲਮੇਵ”- ਇਤਿ||੨੪||
Adhikarana 19 (25-27) · Śloka 27
ਅਥ ਪੁਰੁਸਾਯ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੀਯਾਯ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਯ ਭੁਕ੍ਤਵਤੇ ਵ੍ਯਭ੍ਰੇ ਕਾਲੇ ਦਨ੍ਤਕਾਸ੍ਠਧੂਮਪਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਸੇ ਪਾਣਿਤਾਪਪਰਿਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਦਿਤਗਲਕਪੋਲਲਲਾਟਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਯ ਵਾਤਾਤਪਰਜੋਹੀਨੇ ਵੇਸ਼੍ਮਨ੍ਯੁਤ੍ਤਾਨਸ਼ਾਯਿਨੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਕਰਚਰਣਾਯ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਵਿਲਮ੍ਬਿਤਸ਼ਿਰਸੇ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਚ੍ਛਾਦਿਤਨੇਤ੍ਰਾਯ ਵਾਮਹਸ੍ਤਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨ੍ਯਗ੍ਰੋਨ੍ਨਾਮਿਤਨਾਸਾਗ੍ਰਾਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਰੋਤਸਿ ਦਕ੍ਸਿਣਹਸ੍ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤਂ ਰਜਤਸੁਵਰ੍ਣਤਾਮ੍ਰਮਣਿਮਤ੍ਪਾਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਤੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮਸ੍ਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪਿਚੁਨਾ ਵਾ ਸੁਖੋਸ੍ਣਂ ਸ੍ਨੇਹਮਦ੍ਰੁਤਮਾਸਿਞ੍ਚੇਦਵ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਧਾਰਂ ਯਥਾ ਨੇਤ੍ਰੇ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ||੨੫|| ਸ੍ਨੇਹੇਵਸਿਚ੍ਯਮਾਨੇ ਤੁ ਸ਼ਿਰੋ ਨੈਵ ਪ੍ਰਕਮ੍ਪਯੇਤ੍ | ਨ ਕੁਪ੍ਯੇਨ੍ਨ ਪ੍ਰਭਾਸੇਚ੍ਚ ਨ ਕ੍ਸੁਯਾਨ੍ਨ ਹਸੇਤ੍ਤਥਾ ||੨੬|| ਏਤੈਰ੍ਹਿ ਵਿਹਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ | ਤਤਃ ਕਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ਿਰੋਕ੍ਸਿਗਦਸਮ੍ਭਵਃ ||੨੭||
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ||२५|| स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् | न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ||२६|| एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते | ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
ਅਥਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਦ੍ਦਾਨਵਿਧਾਨਂ- ਅਥ ਪੁਰੁਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯੋਪਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਦਿਕਮਪ੍ਯਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦੇਯਮ੍| ਦਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਚ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਂ; ਤਥਾ ਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਦਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਨਸ੍ਯੇ ਕਰ੍ਣਲਲਾਟਕੇਸ਼ਭੂਮਿਗਣ੍ਡਮਨ੍ਯਾਸ੍ਕਨ੍ਧਪਾਣਿਪਾਦਤਲਾਨ੍ਯਨੁਸੁਖਂ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍, ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਚੋਚ੍ਛਿਙ੍ਘ੍ਯਾਤ੍”- ਇਤਿ||੨੫-੨੭||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਸ੍ਟੌ ਬਿਨ੍ਦਵਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀਪਰ੍ਵਦ੍ਵਯਨਿਃਸਤਾਃ ਪ੍ਰਥਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ, ਤਤੀਯਾ ਪਾਣਿਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ, ਇਤ੍ਯੇਤਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰੋ ਮਾਤ੍ਰਾ ਯਥਾਬਲਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਃ ||੨੮||
तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा, द्वितीया शुक्तिः, तृतीया पाणिशुक्तिः, इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਚਾਲ੍ਪਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ| ਅਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਨਾਸਾਪੁਟਯੋਃ, ਏਵਂ ਸੋਡਸ਼ ਬਿਨ੍ਦਵਃ| ਅਙ੍ਗੁਸ੍ਠਸਮੀਪਵਰ੍ਤਿਨ੍ਯਙ੍ਗੁਲਿਃ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਿਨੀ, ਤਤ੍ਪਰ੍ਵਦ੍ਵਯਚ੍ਯੁਤਾ ਬਿਨ੍ਦਵਃ| ਪ੍ਰਥਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੀਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਬਿਨ੍ਦਵਃ| ਉਤ੍ਤਮਾ ਪਾਣਿਸ਼ੁਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਬਿਨ੍ਦਵਃ| ਗਯੀ ਤੁ ਭੋਜਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੇ ਨਸ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਨਾਸਾਪੁਟਯੋਰਸ੍ਟੌ ਬਿਨ੍ਦਵਃ, ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥੇ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਮਾਣਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ- “ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਨਸ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕੇ ਬਿਨ੍ਦਵੋਸ੍ਟੌ ਸ੍ਨੈਹਿਕੇ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ||ਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍”- ਇਤਿ||੨੮||
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
ਸ੍ਨੇਹਨਸ੍ਯਂ ਨੋਪਗਿਲੇਤ੍ਕਥਞ੍ਚਿਦਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ||੨੯|| ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਮਭਿਪ੍ਲਾਵ੍ਯ ਨਿਰੇਤਿ ਵਦਨਾਦ੍ਯਥਾ | ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਭਯਾਚ੍ਚੈਨਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਦਵਿਧਾਰਯਨ੍ ||੩੦||
स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथञ्चिदपि बुद्धिमान् ||२९|| शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा | कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदविधारयन् ||३०||
🔊 Audio coming soon
ਨੋਪਗਿਲੇਨ੍ਨ ਪਿਬੇਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਵਿਦੇਹਃ,- ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਨ੍ਨ ਪਿਬੇਨ੍ਨਸ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਪਦਃ ਪਿਬਤਸ੍ਤ੍ਵਿਮਾਃ| ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ ਕੁਤ੍ਸਾਨ੍ਨੇ ਵਮਥੁਸ੍ਤਥਾ”- ਇਤਿ| ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨਸ੍ਯਪਾਨਮਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦੇਹਨੈਵ,- “ਕ੍ਸੀਣਂ ਮਾਂਸਂ ਬਲਂ ਯਸ੍ਯ ਵਾਤਾਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਜਾ| ਸੁਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਃ ਸ੍ਨੇਹਸਾਤ੍ਮ੍ਯਃ ਸ ਨਸ੍ਯਂ ਨਾਸਯਾ ਪਿਬੇਤ੍||ਧਾਤੂਂਸ਼੍ਚ ਤਰ੍ਪਯੇਦ੍ਦੇਹੇ ਪੀਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਤੁ ਨਸ੍ਤਤਃ”- ਇਤਿ| ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਨਾਸਾਕਰ੍ਣਸ੍ਰੋਤੋਕ੍ਸਿਜਿਹ੍ਵਾਤਰ੍ਪਣੀਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਃ| ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਦਿਤਿ ਵਦਨਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਮੁਞ੍ਚੇਤ੍, ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਯੋਰਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾਚ ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਃ- “ਅਨਭ੍ਯਵਹਰਂਸ਼੍ਚ ਵਾਮਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰ੍ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਤ੍, ਏਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਠੀਵਨੇ ਨ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਿਰਾ ਭੇਸਜੇਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ”- ਇਤਿ||੨੯-੩੦||
Adhikarana 22 (31) · Śloka 31
ਦਤ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਰਪਿ ਸਂਸ੍ਵੇਦ੍ਯ ਗਲਕਪੋਲਾਦੀਨ੍ ਧੂਮਮਾਸੇਵੇਤ, ਭੋਜਯੇਚ੍ਚੈਨਮਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ, ਤਤੋਸ੍ਯਾਚਾਰਿਕਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍; ਰਜੋਧੂਮਸ੍ਨੇਹਾਤਪਮਦ੍ਯਦ੍ਰਵਪਾਨਸ਼ਿਰਃਸ੍ਨਾਨਾਤਿਯਾਨਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨਿ ਚ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ ||੩੧||
दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत, भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि, ततोऽस्याचारिकमादिशेत्; रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਹ- ਦਤ੍ਤੇ ਚ ਪੁਨਰਪਿ ਸਂਸ੍ਵੇਦ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੂਮਮਾਸੇਵੇਤੇਤਿ ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਾਨਨ੍ਤਰਂ; ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ- “ਵਾਕ੍ਸ਼ਤਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਥਾਯ ਧੂਮਂ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਂ ਪਿਬੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਉਪਲੇਪਕਾਰਿ| ਆਚਾਰਿਕਮਿਤਿ ਆਚਾਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਕਮਯੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਰਜੋਧੂਮਾਦੀਨ੍ ਪਰਿਹਰੇਤ੍||੩੧||
Adhikarana 23 (32-35) · Śloka 35
ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਯੋਗਾਨਾਮਿਦਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਭਵਤਿ ||੩੨|| ਲਾਘਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਯੋਗੇ ਸੁਖਸ੍ਵਪ੍ਨਪ੍ਰਬੋਧਨਮ੍ | ਵਿਕਾਰੋਪਸ਼ਮਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਮਨਃਸੁਖਮ੍ ||੩੩|| ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਗੁਰੁਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਭ੍ਰਮਃ | ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨ੍ਯਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਰੂਕ੍ਸਂ ਤਤ੍ਰਾਵਚਾਰਯੇਤ੍ ||੩੪|| ਅਯੋਗੇ ਵਾਤਵੈਗੁਣ੍ਯਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਰੂਕ੍ਸਤਾ | ਰੋਗਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰੇਸ੍ਟਂ ਭੂਯੋ ਨਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੩੫||
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ||३२|| लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् | विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ||३३|| कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः | लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ||३४|| अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रियाणां च रूक्षता | रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
ਗਯੀ ਤ੍ਵਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਪਠਤਿ, ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਿਸਯਸ੍ਯਾਯੋਗੇ ਵਾਤਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ; ਯਚ੍ਚਾਯੋਗੇ ਵਾਤਵੈਗੁਣ੍ਯਂ ਤਦਵਸ੍ਥਾਵਿਸਯੇ||੩੨-੩੫||
Adhikarana 24 (36) · Śloka 36
ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਬਿਨ੍ਦਵਃ ਸਡ੍ ਵਾ ਤਥਾਸ੍ਟੌ ਵਾ ਯਥਾਬਲਮ੍ | ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੩੬||
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् | शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
ਸ੍ਨੇਹਨਨਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਞ੍ਛਿਰੋਵਿਰੇਚਨਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਬਿਨ੍ਦਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਨਾਸਾਪੁਟਯੋਰ੍ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮੇਸ੍ਵੇਸੁ ਦੋਸਪੁਰੁਸਬਲੇਸੁ ਚਤੁਃਸਡਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦਵਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਯ| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ, “ਚਤੁਰਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਬਿਨ੍ਦੂਨੇਕੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮਾਚਰੇਤ੍| ਏਸਾ ਲਘ੍ਵੀ ਮਤਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤਥਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍||ਅਥ੍ਯਰ੍ਧਾਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਂ ਵਾਪਿ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਂ ਵਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਮ੍| ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਸਮਵਚਾਰਯੇਤ੍”- ਇਤਿ||੩੬||
Adhikarana 25 (37-43) · Śloka 43
ਨਸ੍ਯੇ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੁਪਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਗਤਃ | ਸ਼ੁਦ੍ਧ(ਦ੍ਧਿ)ਹੀਨਾਤਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਨਿ ਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਚਿਨ੍ਤਕੈਃ ||੩੭|| ਲਾਘਵਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਜਯਃ | ਚਿਤ੍ਤੋਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੩੮|| ਕਣ੍ਡੂਪਦੇਹੌ ਗੁਰੁਤਾ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕਫਸਂਸ੍ਰਵਃ | ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਹੀਨਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||੩੯|| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਾਗਮੋ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਭ੍ਰਮਃ | ਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾ ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚਾਪਿ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਗਾਢਵਿਰੇਚਿਤੇ ||੪੦|| ਹੀਨਾਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਕਫਵਾਤਘ੍ਨਮਾਚਰੇਤ੍ | ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਸ੍ਯਂ ਨਿਸੇਚਯੇਤ੍ ||੪੧|| (ਏਕਾਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਵਾ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ | ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਰਾਤ੍ਰਂ ਵਾ ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਸਾਧੁ ਮਨ੍ਯਤੇ ||੪੨|| ਮਾਰੁਤੇਨਾਭਿਭੂਤਸ੍ਯ ਵਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ | ਦ੍ਵਿਕਾਲਂ ਚਾਪਿ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਨਸ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਵਿਜਾਨਤਾ ) ||੪੩||
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः | शुद्ध(द्धि)हीनातिसञ्ज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ||३७|| लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः | चित्तोन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ||३८|| कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः | मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ||३९|| मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः | शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ||४०|| हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् | सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ||४१|| (एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः | एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते ||४२|| मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः | द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ) ||४३||
🔊 Audio coming soon
ਨਸ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਚਿਨ੍ਤਕੈਃ ਵਿਦੇਹਾਦਿਭਿਃ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਃ ਸ਼ਿਰੋਨ੍ਤਰ੍ਘਤਾਕਾਰਃ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਨਸ੍ਯਂ ਨਿਸੇਚਯੇਦਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੌ, ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੌ ਤੁ ਪਕ੍ਵਤੈਲਮੇਵ||੩੭-੪੩||
Adhikarana 26 (44-45) · Śloka 45
ਅਵਪੀਡਸ੍ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਦਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਸਰ੍ਪਦਸ੍ਟਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞੇਭ੍ਯੋ ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਨ੍ਯਤਮਮਵਪਿਸ੍ਯਾਵਪੀਡ੍ਯ ਚ, ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਕ੍ਸੁਰਸਕ੍ਸੀਰਘਤਮਾਂਸਰਸਾਨਾਮਨ੍ਯਤਮਂ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਪਿਤ੍ਤੇ ਚ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ||੪੪|| ਕਸ਼ਦੁਰ੍ਬਲਭੀਰੂਣਾਂ ਸੁਕੁਮਾਰਸ੍ਯ ਯੋਸਿਤਾਮ੍ | ਸ਼ਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯੈ ਕਲ੍ਕਸ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਯਥਾ ਹਿਤਃ ||੪੫||
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसञ्ज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च, शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ||४४|| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् | शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ||४५||
🔊 Audio coming soon
ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਵਪੀਡਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਪੂਰ੍ਵਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਸੂਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਦੋਸੋਪਯੋਜ੍ਯਤਯਾ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਰਹਿਤਤ੍ਵੇਨ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਂ ਕਰਿਸ੍ਯਤੀਤਿ ਅਸਰ੍ਵਦੋਸੋਪਯੋਜ੍ਯਂ ਸਪਰਿਹਾਰਂ ਚਾਵਪੀਡਮਾਹ- ਅਵਪੀਡ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਨੋ ਮੇਦਃਕਫਾਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤਸ਼ਿਰਃ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮੇਕਤਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ, ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕਲ੍ਕਂ, ਚਕਾਰਾਦੇਤੇਸਾਂ ਕ੍ਵਾਥੇਨਾਕ੍ਤਂ ਪਿਚੁਨਕ੍ਤਕਮਵਪੀਡ੍ਯ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵਦ੍ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਚਤੁਃਸਡਸ੍ਟਬਿਨ੍ਦੁਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹੀਨਾਦਿਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਵਵਪੀਡਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਿਸਾਰ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਬੋਧਨਤ੍ਵੇਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਿਦੇਹਃ- “ਵਿਸਾਭਿਘਾਤਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਮੋਹਾਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕੇ| ਮਦਾਪਸ੍ਮਾਰਕਾਮਾਰ੍ਤਿਚਿਨ੍ਤਾਕ੍ਰੋਧਭਯਾਦਿਸੁ| ਮਾਨਸੇਸੁ ਚ ਰੋਗੇਸੁ ਮੂਢਵ੍ਯਾਕੁਲਚੇਤਸਾਮ੍| ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਬੋਧਹੇਤ੍ਵਰ੍ਥਮਵਪੀਡਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਨੇਹਮੁਸ੍ਕਾਖ੍ਯਂ(?) ਤਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਦਿਕਲ੍ਕਪਿਸ੍ਟਂ ਚ ਸ੍ਤਮ੍ਭਨਂ ਤ੍ਵਵਪੀਡਨਮ੍”- ਇਤਿ||੪੪-੪੫||
Adhikarana 27 (46) · Śloka 46
ਚੇਤੋਵਿਕਾਰਕਮਿਵਿਸਾਭਿਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਧਮੇਤ੍ ||੪੬||
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਧਮਨਪ੍ਰਯੋਗਵਿਸਯਾਵਧਾਰਣਂ- ਚੇਤੋਵਿਕਾਰਕਮਿਵਿਸਾਭਿਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਹ ਵਿਦੇਹਃ- “ਨਾਡੀ ਸਡਙ੍ਗੁਲਾਯਾਮਾ ਦ੍ਵਿਮੁਖੀ ਚ ਤਯਾ ਧਮੇਤ੍| ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਮੁਚ੍ਚੁਟੀਮਾਤ੍ਰਮੇਸ ਪ੍ਰਧਮਨੇ ਵਿਧਿਃ||ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਮਾਣਂ ਜਿਘ੍ਰੇਦ੍ਵਾ ਬਦ੍ਧਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੇਣ ਵਾਸਸਾ”- ਇਤਿ| ਤਰ੍ਜਨ੍ਯਙ੍ਗੁਸ੍ਠਾਗ੍ਰਮਾਤ੍ਰਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਮੁਚ੍ਚੁਟੀਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਾਨਨ੍ਤਰਮਵਪੀਡਪ੍ਰਧਮਨੇ ਪ੍ਰਾਹ||੪੬||
Adhikarana 28 (47) · Śloka 47
ਨਸ੍ਯੇਨ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨਪਤਰ੍ਪਿਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਤਰੁਣਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੀ ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਪੀਤਸ੍ਨੇਹੋਦਕਮਦ੍ਯਦ੍ਰਵੋਜੀਰ੍ਣੀ ਦਤ੍ਤਬਸ੍ਤਿਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਗਰਾਰ੍ਤਸ੍ਤਸਿਤਃ ਸ਼ੋਕਾਭਿਭੂਤਃ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਬਾਲੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵੇਗਾਵਰੋਧਿਤਃ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਨਾਤੁਕਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਅਨਾਰ੍ਤਵੇ ਚਾਭ੍ਰੇ ਨਸ੍ਯਧੂਮੌ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ ||੪੭||
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवोऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति; अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਃ ਪਰਂ ਨਸ੍ਯਾਨਰ੍ਹੋਪਦੇਸ਼ਃ- ਨਸ੍ਯੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਾਰ੍ਤਵੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ ਚਕਾਰਾਦਾਰ੍ਤਵੇਪ੍ਯਭ੍ਰੇ||੪੭||
Adhikarana 29 (48) · Śloka 48
ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸਹਸਾਪ੍ਰਦਾਨਾਦਤਿਪ੍ਰਵਿਲਮ੍ਬਿਤਸ਼ਿਰਸ ਉਚ੍ਛਿਙ੍ਘਤੋ ਵਿਚਲਤੋਭ੍ਯਵਹਰਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਪ੍ਰਦਾਨਾਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਪਦੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਗਾਰਾਦਯੋ ਦੋਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸਯਜਾਸ਼੍ਚ ||੪੮||
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ||४८||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਨਸ੍ਯਵ੍ਯਾਪਦਃ ਕਾਰਣਸਹਿਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਹੀਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਾਤਿਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ, ਕ੍ਸਯਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦੋਸਕ੍ਸਯਜਾਃ||੪੮||
Adhikarana 30 (49) · Śloka 49
ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ- ਨਸ੍ਯੇ ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਕੇ ਚ ਵ੍ਯਾਪਦੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ | ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚੈਵ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍ ||੪੯||
भवतश्चात्र- नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः | दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
ਉਕ੍ਤਮੇਵਾਰ੍ਥਂ ਪਦ੍ਯੇਨ ਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਭਵਤਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਸ੍ਨੈਹਿਕਨਸ੍ਯੇ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਜਾਃ, ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੇ ਕ੍ਸਯਜਾਵ੍ਯਾਪਦੋ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ||੪੯||
Adhikarana 31 (50) · Śloka 50
ਦੋਸੋਕ੍ਲੇਸ਼ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਜਯੇਚ੍ਛਮਨਸ਼ੋਧਨੈਃ | ਅਥ ਕ੍ਸਯਨਿਮਿਤ੍ਤਾਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਬਂਹਣਂ ਹਿਤਮ੍ ||੫੦||
दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः | अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਮਨਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤਿ ਤਤ੍ਰਾਲ੍ਪੇ ਸ਼ਮਨਂ, ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਸ਼ੋਧਨਮ੍||੫੦||
Adhikarana 32 (51-53) · Śloka 53
ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਕਾਲੇਸੂਪਾਦੇਯਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤਲ੍ਪੋਤ੍ਥਿਤੇਨ, ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਦਨ੍ਤੇਨ, ਗਹਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਾ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਾਧ੍ਵਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੇਨ, ਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਕਵਲਾਞ੍ਜਨਾਨ੍ਤੇ, ਭੁਕ੍ਤਵਤਾ, ਛਰ੍ਦਿਤਵਤਾ, ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਤ੍ਥਿਤੇਨ, ਸਾਯਂ ਚੇਤਿ ||੫੧|| ਤਤ੍ਰ ਤਲ੍ਪੋਤ੍ਥਿਤੇਨਾਸੇਵਿਤਃ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋ ਰਾਤ੍ਰਾਵੁਪਚਿਤਂ ਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤੋਗਤਂ ਮਲਮੁਪਹਨ੍ਤਿ ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਂ ਚ ਕਰੋਤਿ, ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਦਨ੍ਤੇਨਾਸੇਵਿਤੋ ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦਢਤਾਂ ਵਦਨਸੌਗਨ੍ਧ੍ਯਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ, ਗਹਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਾ ਸੇਵਿਤੋ ਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤਸਃ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਯਾ ਰਜੋਧੂਮੋ ਵਾ ਨ ਬਾਧਤੇ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਮੈਥੁਨਾਧ੍ਵਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੇਨਾਸੇਵਿਤਃ ਸ਼੍ਰਮਮੁਪਹਨ੍ਤਿ, ਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰਾਨ੍ਤੇ ਸੇਵਿਤੋ ਦਸ੍ਟੇਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਮਪਨਯਤਿ, ਕਵਲਾਞ੍ਜਨਾਨ੍ਤੇ ਸੇਵਿਤੋ ਦਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਸਾਦਯਤਿ, ਭੁਕ੍ਤਵਤਾ ਸੇਵਿਤਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਲਘੁਤਾਂ ਚਾਪਾਦਯਤਿ, ਵਾਨ੍ਤੇਨਾਸੇਵਿਤਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਲਗ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਪੋਹ੍ਯ ਭਕ੍ਤਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਮਾਪਾਦਯਤਿ, ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੋਤ੍ਥਿਤੇਨਾਸੇਵਿਤੋ ਨਿਦ੍ਰਾਸ਼ੇਸਂ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਮਲਂ ਚਾਪੋਹ੍ਯ ਚਿਤ੍ਤੈਕਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਜਨਯਤਿ, ਸਾਯਂ ਚਾਸੇਵਿਤਃ ਸੁਖਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਬੋਧਂ ਚੇਤਿ ||੫੨|| ਈਸਦੁਚ੍ਛਿਙ੍ਘਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਾਵਦ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ | ਨਸ੍ਯੇ ਨਿਸਿਕ੍ਤਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ||੫੩||
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः; तद्यथा- तल्पोत्थितेन, प्रक्षालितदन्तेन, गृहान्निर्गच्छता, व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन, मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते, भुक्तवता, छर्दितवता, दिवास्वप्नोत्थितेन, सायं चेति ||५१|| तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपहन्ति मनःप्रसादं च करोति, प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति, गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते, व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति, मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति, कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति, भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति, वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति, दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति, सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ||५२|| ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते | नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ||५३||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ- ਈਸਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟੇ ਚਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਤਥਾ ਚ- “ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਬਿਨ੍ਦੁਦ੍ਵਿਤਯਮਿਸ੍ਯਤੇ| ਬਿਨ੍ਦੁਰ੍ਵਾ ਯੇਨ ਚੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਨਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ||ਨਿਹਿਤੋ ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਸਾਕ੍ਸਾਦੁਪਲਭ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਸ੍ਨੇਹਵਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਸ੍ਨੇਹੋਪਿ ਨਾਭ੍ਯਵਹਰਣੀਯਃ| ਤਥਾਹਿ ਵਿਦੇਹਃ- “ਉਚ੍ਛਿਙ੍ਘੇਨ੍ਨ ਪਿਬੇਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਂ ਨਿਸ੍ਠੀਵੇਨ੍ਮੁਖਮਾਗਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਨਸ੍ਯਾਦਿਸੁ ਨਰਾਵਸ੍ਥਿਕਕਾਲਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦਨੁਸਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਤਥਾ ਚ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯਃ- “ਸਪ੍ਤਵਰ੍ਸਮੁਪਾਦਾਯ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋਥ ਵਮਨਂ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਧੂਮੋਥ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸੇ ਕਵਲਃ ਪਞ੍ਚਮੇ ਮਤਃ| ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਵਸ੍ਥਾਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਚੈਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍”- ਇਤਿ||੫੧-੫੩||
Adhikarana 33 (54-55) · Śloka 55
ਨਸ੍ਯੇਨ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਨਰਾਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਜਾਃ | ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਸ੍ਯਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਚ ||੫੪|| ਹਨੁਦਨ੍ਤਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰੀਵਾਤ੍ਰਿਕਬਾਹੂਰਸਾਂ ਬਲਮ੍ | ਵਲੀਪਲਿਤਖਾਲਿਤ੍ਯਵ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਚਾਪ੍ਯਸਮ੍ਭਵਮ੍ ||੫੫||
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः | इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ||५४|| हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् | वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसम्भवम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਨਸ੍ਯਫਲਮਾਹ- ਨਸ੍ਯੇਨ ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੪-੫੫||
Adhikarana 34 (56-57) · Śloka 57
ਤੈਲਂ ਕਫੇ ਸਵਾਤੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਵਲੇ ਪਵਨੇ ਵਸਾਮ੍ | ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਦਾ ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਜ੍ਜਾਨਂ ਚ ਸਮਾਰੁਤੇ ||੫੬|| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰੇਵਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ | ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਵਿਰੋਧਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਸੁ ਤੈਲਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ||੫੭||
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् | दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ||५६|| चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः | श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
ਅਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵੇਨ ਵਿਭਜਤਿ- ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੫੬-੫੭||
Adhikarana 35 (58-60) · Śloka 60
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਕਵਲਗ੍ਰਹਣੇ ਵਿਧਿਮ੍ | ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਕਵਲਃ ਸ੍ਨੇਹੀ ਪ੍ਰਸਾਦੀ ਸ਼ੋਧਿਰੋਪਣੌ ||੫੮|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੈਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕੋ ਵਾਤੇ, ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਸਾਦਨਃ | ਪਿਤ੍ਤੇ, ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣੈ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣੈਃ ਸ਼ੋਧਨਃ ਕਫੇ ||੫੯|| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰੈਃ ਕਟੂਸ੍ਣੈ ਰੋਪਣੋ ਵ੍ਰਣੇ | ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਚੈਵਾਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੋਯਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੬੦||
अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् | चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ ||५८|| स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते, स्वादुशीतैः प्रसादनः | पित्ते, कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ||५९|| कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे | चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽयं प्रकीर्तितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
ਤਤੋ ਨਸ੍ਯਮਭਿਧਾਯ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਮੁਖਰੋਗਾਵਜਯਕਾਰਣਂ ਕਵਲਗ੍ਰਹਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਸੁ ਸ੍ਨੈਹਿਕਾਦੀਨਭਿਧਾਯ ਰੋਪਣੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਹਿਤਮ੍||੫੮-੬੦||
Adhikarana 36 (61) · Śloka 61
ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਵਚਾਸਰ੍ਸਪਹਰੀਤਕੀਕਲ੍ਕਮਾਲੋਡ੍ਯ ਤੈਲਸ਼ੁਕ੍ਤਸੁਰਾਮੂਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਮਧੂਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਸਲਵਣਮਭਿਪ੍ਰਤਪ੍ਤਮੁਪਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਦਿਤਗਲਕਪੋਲਲਲਾਟਪ੍ਰਦੇਸ਼ੋ ਧਾਰਯੇਤ੍ ||੬੧||
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ||६१||
🔊 Audio coming soon
ਮੁਖਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਹਰਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮੇਵ ਕਵਲਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੬੧||
Adhikarana 37 (62) · Śloka 62
ਸੁਖਂ ਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਤੇ ਯਾ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ (ਸਾ) ਕਵਲਃ ਸ੍ਮਤਃ | ਅਸਞ੍ਚਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਯਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਗਣ੍ਡੂਸਃ ਸ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੬੨||
सुखं सञ्चार्यते या तु मात्रा स (सा) कवलः स्मृतः | असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
ਅਥ ਕਵਲਗਣ੍ਡੂਸਯੋਃ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਵਂ ਭੇਦਮਾਹ- ਸੁਖਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੬੨||
Adhikarana 38 (63) · Śloka 63
ਤਾਵਚ੍ਚ ਧਾਰਯਿਤਵ੍ਯੋਨਨ੍ਯਮਨਸੋਨ੍ਨਤਦੇਹੇਨ ਯਾਵਦ੍ਦੋਸਪਰਿਪੂਰ੍ਣਕਪੋਲਤ੍ਵਂ ਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤੋਨਯਨਪਰਿਪ੍ਲਾਵਸ਼੍ਚ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਵਿਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਪੁਨਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੋ ਗ੍ਰਹੀਤਵ੍ਯ ਇਤਿ ||੬੩||
तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः, पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ||६३||
🔊 Audio coming soon
ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਧਾਰਣੀਯਸ੍ਤਦਾਹ- ਤਾਵਚ੍ਚ ਧਾਰਯਿਤਵ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੋਤ੍ਰ ਕਫਃ| ਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤਃ ਨਾਸਾਰਨ੍ਧ੍ਰਮ੍||੬੩||
Adhikarana 39 (64) · Śloka 64
ਏਵਂ ਸ੍ਨੇਹਪਯਃਕ੍ਸੌਦ੍ਰਰਸਮੂਤ੍ਰਾਮ੍ਲਸਮ੍ਭਤਾਃ | ਕਸਾਯੋਸ੍ਣੋਦਕਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਕਵਲਾ ਦੋਸਤੋ ਹਿਤਾਃ ||੬੪||
एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसम्भृताः | कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ੋਧਨਕਵਲਸ੍ਯ ਵਿਧਾਨਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਭਤਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕਤਾਃ| ਦੋਸਤ ਇਤਿ ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਭਾਵੇਨ| ਦੋਸਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਰਿਗਹ੍ਯਤੇ, ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਾਤ੍||੬੪||
Adhikarana 40 (65-66) · Śloka 67
ਵ੍ਯਾਧੇਰਪਚਯਸ੍ਤੁਸ੍ਟਿਰ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਲਾਘਵਮ੍ | ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਕਵਲੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੬੫|| ਹੀਨੇ ਜਾਡ੍ਯਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਵਰਸਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਚ | ਅਤਿਯੋਗਾਨ੍ਮੁਖੇ ਪਾਕਃ ਸ਼ੋਸਤਸ੍ਣਾਰੁਚਿਕ੍ਲਮਾਃ ||੬੬|| ਸ਼ੋਧਨੀਯੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ |੬੭|
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् | इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ||६५|| हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च | अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ||६६|| शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः |६७|
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਯੋਗਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਧੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਿਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ੋਧਨੀਯ ਏਵ ਪ੍ਰਧਾਨਃ, ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਧੇਰਪਚਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਲਕ੍ਸਣਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ੋਧਨੀਯਸ੍ਯ, ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਪੁਨਃ ਸ੍ਨੈਹਿਕਾਦੀਨਾਮਪਿ; ਮੁਖਪਾਕਾਦਿ ਤੁ ਸ਼ੋਧਨੀਯਸ੍ਯੈਵ, ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਾਦੂਹ੍ਯਮ੍||੬੫-੬੬||-
Adhikarana 41 (67-68) · Śloka 68
ਤਿਲਾ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਕ੍ਸੀਰਮੇਵ ਚ ||੬੭|| ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰੋ ਦਗ੍ਧਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਗਣ੍ਡੂਸੋ ਦਾਹਨਾਸ਼ਨਃ | ਕਵਲਸ੍ਯ ਵਿਧਿਰ੍ਹ੍ਯੇਸ ਸਮਾਸੇਨ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੬੮||
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ||६७|| सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ||६८||
🔊 Audio coming soon
ਆਗਨ੍ਤੁਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸਾਰਾਦਿਦਾਹਸ੍ਯ ਕਵਲਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਿਲਾ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਾਰਾਦਿਦਾਹੇ ਕਵਲਃ||੬੭-੬੮||
Adhikarana 42 (69) · Śloka 70
ਵਿਭਜ੍ਯ ਭੇਸਜਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍ | ਕਲ੍ਕੋ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍ ||੬੯|| ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਪ੍ਰਣੀਤਂ ਤੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਮੁਖਰੋਗਿਣਾਮ੍ |੭੦|
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् | कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ||६९|| अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् |७०|
🔊 Audio coming soon
ਲੁਪ੍ਤਾਦਿਗ੍ਰਹਣਗਹੀਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਸ੍ਯ ਸਮਾਸੇਨ ਵਿਧਾਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਭਜ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ ਫਾਣਿਤਾਕਤਿਃ| ਭੇਸਜਂ ਰਸਵੀਰ੍ਯਗੁਣਵਿਪਾਕੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾਨ੍ ਤਦਾਰਬ੍ਧਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਿਭਜ੍ਯ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਯਦ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਹਿਤਂ ਤਤ੍ਕਤ੍ਵੈਵ ਮੁਖਰੋਗਿਣਾਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਕਲ੍ਕਾਦਿਭੇਦੇਨ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਮ੍| ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਗ੍ਰਪ੍ਰਣੀਤਤ੍ਵੇਨ ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਸ੍ਯ ਸੂਚਯਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ- “ਕੋਲਾਸ੍ਥਿਮਾਤ੍ਰੇਣ ਪਿਣ੍ਡੇਨ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਵ੍ਯਾਧਿ ਪਞ੍ਚ ਸਪ੍ਤ ਵਾ ਵਾਰਾਨ੍ ਹੀਨਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਨ ਚੈਨਮਤਿਘਰ੍ਸਯੇਤ੍| ਅਤਿਘਰ੍ਸਣਾਦੋਸਚੋਸਦਾਹਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਵਯਥੁਤਸ੍ਣਾਭਕ੍ਤਚ੍ਛਨ੍ਦਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਾਤ੍ ਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਪ੍ਰਮੋਹਵਿਕਾਰਾਨੁਪਸ਼ਯਾਃ, ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਤਿਸਾਰਣਾਦ੍ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਲਾਘਵਂ ਕ੍ਸਵਥੁਰਪ੍ਰਸੇਕੋਨ੍ਨਾਭਿਲਾਸਸ਼੍ਚ”- ਇਤਿ||੬੯||-
Adhikarana 43 (70-71) · Śloka 71
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗਮਯੋਗਂ ਚ ਕਵਲੋਕ੍ਤਂ ਵਿਭਾਵਯੇਤ੍ ||੭੦|| ਤਾਨੇਵ ਸ਼ਮਯੇਦ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕਵਲੋ ਯਾਨਪੋਹਤਿ | ਦੋਸਘ੍ਨਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ ਤਥਾ ਨਰਮ੍ ||੭੧||
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ||७०|| तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति | दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ||७१||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਗਾਦਨ੍ਯਃ ਅਯੋਗਃ, ਸ ਪੁਨਰਿਹ ਹੀਨਯੋਗੋਤਿਯੋਗਸ਼੍ਚ| ਅਯੋਗਂ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਯੋਗਾਯੋਗਾਤਿਯੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਦੋਸਘ੍ਨਮਿਤਿ ਯੇਨ ਦੋਸੇਣ ਵਾਤਾਦਿਨਾ ਮੁਖਰੋਗ ਆਰਬ੍ਧਃ| (ਅਤ੍ਰ ਚ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯਃ,- “ਸਪ੍ਤਵਰ੍ਸਮੁਪਾਦਾਯ ਨਸ੍ਯਕਰ੍ਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮ੍| ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ੋਥ ਵਮਨਂ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭਤਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਧੂਮੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਕਵਲਃ ਪਞ੍ਚਮੇ ਤਤਃ| ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਵਸ੍ਥਾਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਚੈਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍”- ਇਤਿ)||੭੦-੭੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਧੂਮਨਸ੍ਯਕਵਲਗ੍ਰਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੦|| ਇਤਿ ਭਗਵਤਾ ਸ਼੍ਰੀਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣੋਪਦਿਸ੍ਟਾਯਾਂ ਤਚ੍ਛਿਸ੍ਯੇਣ ਮਹਰ੍ਸਿਣਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍|
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां चतुर्थं चिकित्सास्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸਮਸ੍ਤਨਿਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਪਿਕਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਟੀਕਾਯਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੦||