Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athētyādi| kavalaśabdēnātra cikitsitasādr̥śyādgaṇḍūṣapratisāraṇē upalakṣyētē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dhūmaḥ pañcavidhō bhavati; tadyathā- prāyōgikaḥ, snaihikō, vairēcanikaḥ, kāsaghnō, vāmanīyaścēti ||3||
धूमः पञ्चविधो भवति; तद्यथा- प्रायोगिकः, स्नैहिको, वैरेचनिकः, कासघ्नो, वामनीयश्चेति ||३||
🔊 Audio coming soon
tēṣvādyasya dhūmasya viṣayabhēdapratipādanāya pāñcavidhyāmāha- dhūma ityādi| kāsaghnavāmanīyayōratraivāntarbhāvāttrividha ityanyē| tatra prayōgaḥ svasthasya satatōpayōgastatra sādhuḥ prāyōgikaḥ; sa ca ślēṣmāṇamutklēśayati, utkliṣṭaṁ cāpakarṣati, śamayati vātaṁ, snēhanavirēcanābhyāṁ tulyatvāt| kāsaharatvāt kāsaghnaḥ; sa punaruraḥkaṇṭharōgaharō'pyāvasthika ēva| abhiṣyaṇṇaśirasi śirō virēcayatīti virēcanaḥ, virēcana ēva vairēcanaḥ; vairēcanaḥ ślēṣmāṇamutklēśyāpakarṣayati, raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca| rūkṣasya snēhāya prabhavatīti snaihikaḥ; sa ca vātaṁ śamayati, snēhanādupalēpanācca| vāmayatīti vāmanīyaḥ, sa punarutkr̥ṣṭakaphābhipannakaṇṭhōrasaḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tatrailādinā kuṣṭhatagaravarjyēna ślakṣṇapiṣṭēna dvādaśāṅgulaṁ śarakāṇḍamaṅgulipariṇāhaṁ kṣaumēṇāṣṭāṅgulaṁ vēṣṭayitvā lēpayēdēṣā vartiḥ prāyōgikē , snēhaphalasāramadhūcchiṣṭasarjarasagugguluprabhr̥tibhiḥ snēhamiśraiḥ snaihikē, śirōvirēcanadravyairvairēcanē, br̥hatīkaṇṭakārikātrikaṭukāsamardahiṅgviṅgudītvaṅmanaḥśilācchinnaruhākarkaṭaśr̥ṅgīprabhr̥tibhiḥ kāsaharaiśca kāsaghnē, snāyucarmakhuraśr̥ṅgakarkaṭakāsthiśuṣkamatsyavallūrakr̥miprabhr̥tibhirvāmanīyaiśca vāmanīyē ||4||
तत्रैलादिना कुष्ठतगरवर्ज्येन श्लक्ष्णपिष्टेन द्वादशाङ्गुलं शरकाण्डमङ्गुलिपरिणाहं क्षौमेणाष्टाङ्गुलं वेष्टयित्वा लेपयेदेषा वर्तिः प्रायोगिके , स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, शिरोविरेचनद्रव्यैर्वैरेचने, बृहतीकण्टकारिकात्रिकटुकासमर्दहिङ्ग्विङ्गुदीत्वङ्मनःशिलाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीप्रभृतिभिः कासहरैश्च कासघ्ने, स्नायुचर्मखुरशृङ्गकर्कटकास्थिशुष्कमत्स्यवल्लूरकृमिप्रभृतिभिर्वामनीयैश्च वामनीये ||४||
🔊 Audio coming soon
tasya pañcavidhasyāpi dahanabāhyāśrayadhūmavartisādhanadravyāṇi nirdiśannāha- tatrailādinētyādi| ēlādivargē kuṣṭhatagarau varjyau| tathā ca nimiḥ- “dhūmō hi vakrakuṣṭhābhyāṁ vilālayati śaktitaḥ| mastiṣkaṁ taddhi viṣyaṇṇaṁ nāśāya pratipadyatē”- iti| tasmāt kuṣṭhatagaravarjitēnailādinā lēpayēt| śarakāṇḍaḥ śarēṣikā| aṅgulipariṇāhaṁ kaniṣṭhikāṅgulisamasthaulyaṁ; antayōdrvyaṅgulaṁ vihāya vartiḥ| śarakāṇḍasya sukhāpakarṣaṇārthaṁ kṣaumēṇāṣṭāṅgulavēṣṭanam| yadētadaṣṭāṅgulaṁ vartipramāṇamuktaṁ prāyōgikē tadaṣṭacatvāriṁśadaṅgulē nētrē jñātavyaṁ, sarvadhūmanētrēbhyaḥ ṣaḍbhāgapramāṇā vartiḥ kāryēti tantrāntarapratipādanāt| tathā ca vidēhaḥ- “aṅguṣṭhapariṇāhēna madhyē sthūlā'ntayōstanuḥ| dhūmanētrasya ṣaḍbhāgaṁ vartimānaṁ pracakṣatē”- iti (śarakāṇḍasya mānaṁ bōdhyam)| snēhaphalasāramadhūcchiṣṭētyādi| snēhaphalānāṁ tilādiśigrubibhītakādiphalānāṁ, sāraḥ tadantargatō majjā| tathā nētracaturbhāgēna śarēṣikā grāhyā, ēvaṁ snaihikādiṣu caturṣvapi dhūmēṣu yathāsvaṁ nētramānāt ṣaṣṭhabhāgēna vartipramāṇamuktaṁ bhavati| prabhr̥tigrahaṇēna drākṣāsallakīkhapurādikam| śirōvirēcanadravyāṇi viḍaṅgakharamañjarīmadhuśigrusūryavallīpīlupippalīsiddhārthakasurasārjakaprabhr̥tīni| kāsaharaiścēti kāsaharāṇi guṇōpavarṇanē śāstrē tatpratiṣēdhē ca prōktāni| snāyucarmētyādi| vāmanīyadravyāṇi madanaphalādīni saṁśōdhanasaṁśamanīyōktāni||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra bastinētradravyairdhūmanētradravyāṇi vyākhyātāni bhavanti | dhūmanētraṁ tu kaniṣṭhikāpariṇāhamagrē kalāyamātrasrōtō mūlē'ṅguṣṭhapariṇāhaṁ dhūmavartipravēśasrōtō'ṅgulānyaṣṭacatvāriṁśat prāyōgikē, dvātriṁśat snēhanē, caturviṁśatirvairēcanē, ṣōḍaśāṅgulaṁ kāsaghnē vāmanīyē ca | ētē'pi kōlāsthimātracchidrē bhavataḥ | vraṇanētramaṣṭāṅgulaṁ vraṇadhūpanārthaṁ kalāyaparimaṇḍalaṁ kulatthavāhisrōta iti ||5||
तत्र बस्तिनेत्रद्रव्यैर्धूमनेत्रद्रव्याणि व्याख्यातानि भवन्ति | धूमनेत्रं तु कनिष्ठिकापरिणाहमग्रे कलायमात्रस्रोतो मूलेऽङ्गुष्ठपरिणाहं धूमवर्तिप्रवेशस्रोतोऽङ्गुलान्यष्टचत्वारिंशत् प्रायोगिके, द्वात्रिंशत् स्नेहने, चतुर्विंशतिर्वैरेचने, षोडशाङ्गुलं कासघ्ने वामनीये च | एतेऽपि कोलास्थिमात्रच्छिद्रे भवतः | व्रणनेत्रमष्टाङ्गुलं व्रणधूपनार्थं कलायपरिमण्डलं कुलत्थवाहिस्रोत इति ||५||
🔊 Audio coming soon
atraiva dhūmanētradravyāṇi saṅkṣēpārthamatidēśēnātidiśannāha- tatra bastinētradravyairityādi| bastinētradravyaiḥ suvarṇarūpyatrapusīsatāmrakāṁsyādibhiḥ| ata ūrdhvaṁ nētrasya dīrghatvacchidrāṇāṁ pramāṇamāha- dhūmanētramityādi| kaniṣṭhikāpariṇāhamiti kaniṣṭhikāsamasthūlam| agrē mukhanāsikāpraṇayanasthānē, mūlē vartisaṁvaraṇasthānē, aṅguṣṭhapariṇāham aṅguṣṭhasamasthūlam| dhūmavartipravēśasrōta iti yāvatā srōtasā dhūmavartipravēśō bhavati tāvanmātrasrōtaskam| mūlacchidramānaṁ caturṣvapi pratipādya pr̥thagdairdhyamānamāha- aṅgulānyaṣṭacatvāriṁśadityādi| daśāṅgulaṁ vā vāmanīyamiti kēcit paṭhanti, tacca gayadāsēna vidēhamatānusāriṇā'samyagiti pratipāditam| r̥jutrikōṣāphalitaparvatrayaviracitatvaṁ nētrasya tantrāntarādavagantavyam| vraṇanētramaṣṭāṅgulamityādi| kalāyaparimaṇḍalaṁ guṭikāmukham||5||
Adhikarana 5 (6-9) · Śloka 9
atha sukhōpaviṣṭaḥ sumanā r̥jvadhōdr̥ṣṭiratandritaḥ snēhāktadīptāgrāṁ vartiṁ nētrasrōtasi praṇidhāya dhūmaṁ pibēt ||6|| mukhēna taṁ pibēt pūrvaṁ nāsikābhyāṁ tataḥ pibēt | mukhapītaṁ mukhēnaiva vamēt pītaṁ ca nāsayā ||7|| mukhēna dhūmamādāya nāsikābhyāṁ na nirharēt | tēna hi pratilōmēna dr̥ṣṭistatra nihanyatē ||8|| viśēṣatastu prāyōgikaṁ ghrāṇēnādadīta, snaihikaṁ mukhanāsābhyāṁ, nāsikayā vairēcanikaṁ, mukhēnaivētarau ||9||
अथ सुखोपविष्टः सुमना ऋज्वधोदृष्टिरतन्द्रितः स्नेहाक्तदीप्ताग्रां वर्तिं नेत्रस्रोतसि प्रणिधाय धूमं पिबेत् ||६|| मुखेन तं पिबेत् पूर्वं नासिकाभ्यां ततः पिबेत् | मुखपीतं मुखेनैव वमेत् पीतं च नासया ||७|| मुखेन धूममादाय नासिकाभ्यां न निर्हरेत् | तेन हि प्रतिलोमेन दृष्टिस्तत्र निहन्यते ||८|| विशेषतस्तु प्रायोगिकं घ्राणेनाददीत, स्नैहिकं मुखनासाभ्यां, नासिकया वैरेचनिकं, मुखेनैवेतरौ ||९||
🔊 Audio coming soon
athānantaraṁ dhūmapānavidhānamāha- atha sukhōpaviṣṭa ityādi| sukhōpaviṣṭa r̥jvadhōdr̥ṣṭiriti kāyaniyamaḥ| sumanā iti krōdhādyapagamānmanōniyamaḥ| atandritaḥ analasaḥ| snēhāktadīptāgrāmiti pūrvaṁ snēhāktāṁ paścāddīptāgrām| mukhēnētyādi ubhayamārgapānārhō mukhēna pūrvaṁ pibēt paścānnāsikayēti| tadubhayapītaṁ pañcaprakāramapyuraḥprāptaṁ mukhēna vamanīyaṁ na kathamapi nāsikayēti darśayannāha- mukhapītamityādi| mukhēna pītaṁ mukhēnaiva vamēt, nāsikayā'pi pītaṁ mukhēnaiva vamēt| pratilōmēna vyāpadamāha- pratilōmēnētyādi| tathā ca cakṣuṣyēṇaḥ- “nirvamēttu mukhēnaiva nāsayā na kathañcana| vilōmatō gatō dhūmaḥ kuryāddarśanavibhramam”- iti| viśēṣatastu prāyōgikamityādi| śirōgatadhamanīnāṁ lakṣaṇaviśēṣamāśritya prāyōgikaṁ ghrāṇēnādadīta, sāmānyataḥ punaruraḥśirōrōgasambhavānāmubhayamārgēṇāpi, tantrāntaradarśanāt; tathāca vidēhaḥ- “prayōgapānē pūrvaṁ vā nāsayā dhūmamācarēt”- iti| pūrvaṁ vā nāsayā dhūmamācarēdityanēna kvacinmukhēnāpi prāk pēya ityavagamyatē| ubhayamārgapānahētuścakṣuṣyēṇadarśitō yathā- “uraḥkaṇṭhādirōgēṣu mukhēnaiva pibēnnaraḥ| śiraḥkarṇākṣināsāsthē nāsātō dhūmamācarēt”- iti| snaihikaṁ mukhanāsābhyāmiti kaṇṭhōraḥsamāśritē vātē mukhēna, śiraḥsamāśritē vātē nāsayā, ubhayamārgēṇa pānārhō mukhēna pūrvaṁ pibētpaścānnāsikayēti| vairēcanikamiti utkliṣṭakaphābhivyāptakaṇṭhōrasō nāsayā, anutkliṣṭakaphaḥ punarvairēcanikamapi prāgvaktrēṇa; tathā ca vāgbhaṭaḥ- “prāk pibēnnāsayōtkliṣṭē dōṣē ghrāṇaśirōgatē| utklēśanārthaṁ vaktrēṇa viparītaṁ tu kaṇṭhagē”-| mukhēnaivēti itarau kāsaghnavāmanīyau mukhēnaiva pēyau, kāsasya vāmanīyasya ca rōgasyōraḥkaṇṭhagatvāt||6-9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
tatra prāyōgikē vartiṁ vyapagataśarakāṇḍāṁ nivātātapaśuṣkāmaṅgārēṣvavadīpya nētramūlasrōtasi prayujya dhūmamāharēti brūyāt; ēvaṁ snēhanaṁ vairēcanikaṁ ca kuryāditi | itarayōrvyapētadhūmāṅgārē sthirē samāhitē śarāvē prakṣipya vartiṁ mūlacchidrēṇānyēna śarāvēṇa pidhāya tasmin chidrē nētramūlaṁ saṁyōjya dhūmamāsēvēta, praśāntē dhūmē vartimavaśiṣṭāṁ prakṣipya punarapi dhūmaṁ pāyayēdādōṣaviśuddhēḥ; ēṣa dhūmapānōpāyavidhiḥ ||10||
तत्र प्रायोगिके वर्तिं व्यपगतशरकाण्डां निवातातपशुष्कामङ्गारेष्ववदीप्य नेत्रमूलस्रोतसि प्रयुज्य धूममाहरेति ब्रूयात्; एवं स्नेहनं वैरेचनिकं च कुर्यादिति | इतरयोर्व्यपेतधूमाङ्गारे स्थिरे समाहिते शरावे प्रक्षिप्य वर्तिं मूलच्छिद्रेणान्येन शरावेण पिधाय तस्मिन् छिद्रे नेत्रमूलं संयोज्य धूममासेवेत, प्रशान्ते धूमे वर्तिमवशिष्टां प्रक्षिप्य पुनरपि धूमं पाययेदादोषविशुद्धेः; एष धूमपानोपायविधिः ||१०||
🔊 Audio coming soon
tatra prāyōgikē vartimityādi| sthirē acalē| samāhitē śōbhanakāritayā sthāpitē| mūlacchidrēṇōti mūlē chidraṁ yasya tēna mūlacchidrēṇānyēna śarāvēṇa| vartiṁ dhūmavartiṁ cūrṇaṁ vā||10||
Adhikarana 7 (11) · Śloka 11
tatra śōkaśramabhayāmarṣauṣṇyaviṣaraktapittamadamūrcchādāhapipāsāpāṇḍurōgatāluśōṣacchardiśirō'bhighātōdgārāpatarpita- timirapramēhōdarādhmānōrdhvavātārtā bālavr̥ddhadurbalaviriktāsthāpitajāgaritagarbhiṇīrūkṣakṣīṇakṣatōraska- madhughr̥tadadhidugdhamatsyamadyayavāgūpītālpakaphāśca na dhūmamāsēvēran ||11||
तत्र शोकश्रमभयामर्षौष्ण्यविषरक्तपित्तमदमूर्च्छादाहपिपासापाण्डुरोगतालुशोषच्छर्दिशिरोऽभिघातोद्गारापतर्पित- तिमिरप्रमेहोदराध्मानोर्ध्ववातार्ता बालवृद्धदुर्बलविरिक्तास्थापितजागरितगर्भिणीरूक्षक्षीणक्षतोरस्क- मधुघृतदधिदुग्धमत्स्यमद्ययवागूपीताल्पकफाश्च न धूममासेवेरन् ||११||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ dhūmānarhōpadēśaḥ- tatra śōkaśramabhayētyādi| tatra śōkādibhirūrdhvavātāntaiḥ sahārtaśabdaḥ pratyēkamabhisambadhyatē||11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
akālapītaḥ kurutē bhramaṁ mūrcchāṁ śirōrujam | ghrāṇaśrōtrākṣijihvānāmupaghātaṁ ca dāruṇam ||12||
अकालपीतः कुरुते भ्रमं मूर्च्छां शिरोरुजम् | घ्राणश्रोत्राक्षिजिह्वानामुपघातं च दारुणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
akālapītasya vyāpadudbhavaṁ darśayannāha- akālapīta ityādi||12||
Adhikarana 9 (13) · Śloka 13
ādyāstu trayō dhūmā dvādaśasu kālēṣūpādēyāḥ | tadyathā- kṣutadantaprakṣālananasyasnānabhōjanadivāsvapnamaithunacchardimūtrōccārahasitaruṣitaśastrakarmāntēṣviti | tatra vibhāgō- mūtrōccārakṣavathuhasitaruṣitamaithunāntēṣu snaihikaḥ, snānacchardanadivāsvapnāntēṣu vairēcanikaḥ, dantaprakṣālanasya snānabhōjanaśastrakarmāntēṣu prāyōgika iti ||13||
आद्यास्तु त्रयो धूमा द्वादशसु कालेषूपादेयाः | तद्यथा- क्षुतदन्तप्रक्षालननस्यस्नानभोजनदिवास्वप्नमैथुनच्छर्दिमूत्रोच्चारहसितरुषितशस्त्रकर्मान्तेष्विति | तत्र विभागो- मूत्रोच्चारक्षवथुहसितरुषितमैथुनान्तेषु स्नैहिकः, स्नानच्छर्दनदिवास्वप्नान्तेषु वैरेचनिकः, दन्तप्रक्षालनस्य स्नानभोजनशस्त्रकर्मान्तेषु प्रायोगिक इति ||१३||
🔊 Audio coming soon
kaḥ punardhūmasya pānakāla ityāha- ādyastu trayō dhūmā ityādi| ruṣitaṁ krōdhaḥ||13||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
tatra snaihikō vātaṁ śamayati, snēhādupalēpācca; vairēcanaḥ ślēṣmāṇamutklēśyāpakarṣati, raukṣyāttaikṣṇyādauṣṇyādvaiśadyācca; prāyōgikaḥ ślēṣmāṇamutklēśayatyutkliṣṭaṁ cāpakarṣati śamayati vātaṁ sādhāraṇatvāt pūrvābhyāmiti ||14||
तत्र स्नैहिको वातं शमयति, स्नेहादुपलेपाच्च; वैरेचनः श्लेष्माणमुत्क्लेश्यापकर्षति, रौक्ष्यात्तैक्ष्ण्यादौष्ण्याद्वैशद्याच्च; प्रायोगिकः श्लेष्माणमुत्क्लेशयत्युत्क्लिष्टं चापकर्षति शमयति वातं साधारणत्वात् पूर्वाभ्यामिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ pratyēkaṁ kāryamāha- tatra snaihikō vātamityādi| kutaḥ punarayaṁ kaphōtklēśāpakarṣaṇavātaśamanāni karōtītyāha- sādhāraṇatvāditi; sādhāraṇatvāt pūrvābhyāṁ snēhanavirēcanābhyāṁ tulyatvādityarthaḥ||14||
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
bhavati cātra- narō dhūmōpayōgācca prasannēndriyavāṅmanāḥ | dr̥ḍhakēśadvijaśmaśruḥ sugandhiviśadānanaḥ ||15|| tathā kāsaśvāsārōcakāsyōpalēpasvarabhēdamukhāsrāvakṣavathuvamathukrathatandrānidrāhanumanyāstambhāḥ pīnasaśirōrōgakarṇākṣiśūlā vātakaphanimittāścāsya mukharōgā na bhavanti ||16||
भवति चात्र- नरो धूमोपयोगाच्च प्रसन्नेन्द्रियवाङ्मनाः | दृढकेशद्विजश्मश्रुः सुगन्धिविशदाननः ||१५|| तथा कासश्वासारोचकास्योपलेपस्वरभेदमुखास्रावक्षवथुवमथुक्रथतन्द्रानिद्राहनुमन्यास्तम्भाः पीनसशिरोरोगकर्णाक्षिशूला वातकफनिमित्ताश्चास्य मुखरोगा न भवन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
dhūmōpayōgaphalamāha- bhavati cātrētyādi| krathaḥ akasmāducchvāsāvarōdhaḥ||15-16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
tasya yōgāyōgātiyōgā vijñātavyāḥ | tatra yōgō rōgapraśamanaḥ, ayōgō rōgāpraśamanaḥ, tālugalaśōṣaparidāhapipāsāmūrcchābhramamadakarṇakṣvēḍadr̥ṣṭināsārōgadaurbalyānyatiyōgō janayati ||17||
तस्य योगायोगातियोगा विज्ञातव्याः | तत्र योगो रोगप्रशमनः, अयोगो रोगाप्रशमनः, तालुगलशोषपरिदाहपिपासामूर्च्छाभ्रममदकर्णक्ष्वेडदृष्टिनासारोगदौर्बल्यान्यतियोगो जनयति ||१७||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| dr̥ṣṭināsayō rōgadaurbalyābhyāṁ sambandhaḥ| atiyōgō janayatītyasyāgrē ‘tatra sarpiḥpānanāvanāñjanatarpaṇāni vidadhyāt’ iti kēcit paṭhanti||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
prāyōgikaṁ trīṁstrīnucchvāsānādadīta mukhanāsikābhyāṁ ca paryāyāṁstrīṁścaturō vēti, snaihikaṁ yāvadaśrupavr̥ttiḥ, vairēcanikamādōṣadarśanāt, tilataṇḍulayavāgūpītēna pātavyō vāmanīyaḥ, grāsāntarēṣu kāsaghna iti ||18||
प्रायोगिकं त्रींस्त्रीनुच्छ्वासानाददीत मुखनासिकाभ्यां च पर्यायांस्त्रींश्चतुरो वेति, स्नैहिकं यावदश्रुपवृत्तिः, वैरेचनिकमादोषदर्शनात्, तिलतण्डुलयवागूपीतेन पातव्यो वामनीयः, ग्रासान्तरेषु कासघ्न इति ||१८||
🔊 Audio coming soon
prāyōgikādīnāṁ pānamaryādāmāha- prāyōgikamityādi| mukhanāsikābhyāmiti dōṣasthānamavēkṣyōcitamārgēṇādadīta| trīṁstrīnucchvāsān katisaṅkhyākānādadītētyāha- paryāyāṁstrīṁścaturō vēti|- paryāyaḥ paripāṭī, ucchvāsatrayēṇaikaḥ paryāyaḥ, tān paryāyān trīṁścaturō vā dōṣapuruṣabalamavēkṣya; ētaduktaṁ bhavati- tribhiḥādānavisargaistrīn vārāṁścaturō vā dhūmaḥ pātavyaḥ| vāśabdō'tra vyavasthāyām| tēna tantrāntaravyavasthitō'rthō'trajñātavyaḥ| tathāca dhūmapānamātrāvidhānē nimiḥ- “dhūmapānē tu vijñēya ucchvāsastriguṇaḥ kalāḥ| tisraḥ kalāścātra mātrā pramāṇaṁ syāttrimātrikam||pibēt svasthavidhau mātrāṁ durbalastu kalāṁ pibēt| abhiṣyaṇṇē pramāṇaṁ syāt pramāṇaṁ ca pibēdruji”- iti| snaihikamityādi| yāvadaśrupravr̥ttiriti balavati puruṣē, durbalē ca prāyōgikavat| tathāca bhōjaḥ- “pramāṇaṁ snēhikē dhūmē kr̥śō mātrāṁ pibēnnaraḥ| balavāṁstu pibēttāvadyāvadaśrurna gacchati”- iti| vairēcanikamādōṣadarśanāditi dōṣasya kaphākhyasya vikr̥tasya darśanaṁ yāvat| ata ēva tantrāntarē śōdhanasyaikasmin dinē triścaturvā pānaṁ pratipāditam| tathā ca tantrāntaraṁ- “sakr̥t pibēt snēhanīyaṁ prayōgē sakr̥dēva ca| dvirvā virēcanīyaṁ tu triścaturvā pibēnnaraḥ”- iti| viśiṣṭadhūmapānē pūrvaṁ karaṇīyamāha- tilataṇḍulētyādi| vamanakāla ēvākaṇṭhaṁ tilādiyavāgūpītēna vāmanīyō dhūmaḥ pātavyō yāvat ‘pittē kaphasyānu sukhaṁ pravr̥ttē’ ityādivākyōktaṁ samyagvāntalakṣaṇamiti| grāsāntarēṣviti kavalayōḥ kavalānāṁ vā'ntarē, antaraṁ madhyamityarthaḥ| ‘grāsāntē’ ityanyē paṭhanti, tathā ‘bhōjanasyōttarē’ ityaparē paṭhanti| kāsaghnaśca vairēcanikavat triścaturvā yāvadvikr̥takaphaharaṇam| tathā ca carakaḥ- “mukhēna vairēcanavat kāsavān dhūmamāpibēt”||18||
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 20
vraṇadhūmaṁ śarāvasampuṭōpanītēna nētrēṇa vraṇamānayēt, dhūmapānādvēdanōpaśamō vraṇavaiśadyamāsrāvōpaśamaśca bhavati ||19|| vidhirēṣa samāsēna dhūmasyābhihitō mayā | nasyasyātaḥ pravakṣyāmi vidhiṁ niravaśēṣataḥ ||20||
व्रणधूमं शरावसम्पुटोपनीतेन नेत्रेण व्रणमानयेत्, धूमपानाद्वेदनोपशमो व्रणवैशद्यमास्रावोपशमश्च भवति ||१९|| विधिरेष समासेन धूमस्याभिहितो मया | नस्यस्यातः प्रवक्ष्यामि विधिं निरवशेषतः ||२०||
🔊 Audio coming soon
atō vraṇadhūpanavidhānaṁ- vraṇadhūmamityādi| samāsēna saṅkṣēpēṇētyarthaḥ||19-20||
Adhikarana 15 (21) · Śloka 21
auṣadhamauṣadhasiddhō vā snēhō nāsikābhyāṁ dīyata iti nasyam | taddvividhaṁ śirōvirēcanaṁ, snēhanaṁ ca | taddvividhamapi pañcadhā | tadyathā- nasyaṁ, śirōvirēcanaṁ, pratimarśō, avapīḍaḥ, pradhamanaṁ ca | tēṣu nasyaṁ pradhānaṁ śirōvirēcanaṁ ca; nasyavikalpaḥ pratimarśaḥ, śirōvirēcanavikalpō'vapīḍaḥ pradhamanaṁ ca; tatō nasyaśabdaḥ pañcadhā niyamitaḥ ||21||
औषधमौषधसिद्धो वा स्नेहो नासिकाभ्यां दीयत इति नस्यम् | तद्द्विविधं शिरोविरेचनं, स्नेहनं च | तद्द्विविधमपि पञ्चधा | तद्यथा- नस्यं, शिरोविरेचनं, प्रतिमर्शो, अवपीडः, प्रधमनं च | तेषु नस्यं प्रधानं शिरोविरेचनं च; नस्यविकल्पः प्रतिमर्शः, शिरोविरेचनविकल्पोऽवपीडः प्रधमनं च; ततो नस्यशब्दः पञ्चधा नियमितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
nāsikābhyāmiti dvivacanaṁ puṭayugmāpēkṣayā| taddvividhamityādi| nasyamatra ‘tatra yaḥ snēhanārthaṁ śūnyaśira sāṁ’ ityādivakṣyamāṇavākyapratipāditaṁ jñēyam| śirōvirēcanadravyairyō dīyatē sa śirōvirēcanaḥ| pratimarśastvihaivāgrē vakṣyatē| śr̥taśītasvarasādīnāṁ picunā'vapīḍanāt avapīḍaḥ| cūrṇasya mukhēna nāḍyā vā pradhmāpanāt pradhamanam| cakāraḥ punaratra śirōvirēcanasyāpi vikalpaḥ pratimarśa ityanuktaṁ samuccinōti; tathā ca dr̥ḍhabalaḥ- “pratimarśō bhavēt snēhō nirdōṣa ubhayārthakr̥t”- iti| tatō nasyētyādi| tatastēbhyō virēcanabhēdēbhyaḥ, nasyaśabdaḥ nasyamityabhidhānaṁ, pañcadhā pañcaprakāraṁ, niyamitō niyamēna pratipāditaḥ prāpta ityarthaḥ||21||
Adhikarana 16 (22) · Śloka 22
tatra yaḥ snēhanārthaṁ śūnyaśirasāṁ grīvāskandhōrasāṁ ca balajananārthaṁ dr̥ṣṭiprasādajananārthaṁ vā snēhō vidhīyatē tasmin vaiśēṣikō nasyaśabdaḥ | tattu dēyaṁ vātābhibhūtē śirasi dantakēśaśmaśruprapātadāruṇakarṇaśūlakarṇakṣvēḍatimirasvarōpaghāta- nāsārōgāsyaśōṣāvabāhukākālajavalīpalitaprādurbhāvadāruṇaprabōdhēṣu vātapaittikēṣu mukharōgēṣvanyēṣu ca vātapittaharadravyasiddhēna snēhēnēti ||22||
तत्र यः स्नेहनार्थं शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां च बलजननार्थं दृष्टिप्रसादजननार्थं वा स्नेहो विधीयते तस्मिन् वैशेषिको नस्यशब्दः | तत्तु देयं वाताभिभूते शिरसि दन्तकेशश्मश्रुप्रपातदारुणकर्णशूलकर्णक्ष्वेडतिमिरस्वरोपघात- नासारोगास्यशोषावबाहुकाकालजवलीपलितप्रादुर्भावदारुणप्रबोधेषु वातपैत्तिकेषु मुखरोगेष्वन्येषु च वातपित्तहरद्रव्यसिद्धेन स्नेहेनेति ||२२||
🔊 Audio coming soon
tatra nasyavidhau| snēhaḥ sarpistailavasāmajjākhyaḥ, sa ca yathāsvaguṇairvātapittakaphaharadravyaiḥ siddhaḥ; tatra tailaṁ nasyē vātakaphaharaṁ, pittaraktaharaṁ tu kṣīrasarpiriti jñēyam| tattu dēyamityādi| tat snaihikaṁ nasyaṁ vātapittaharairdravyaiḥ siddhēna snēhēna dēyam| tasya kālāvadhistantrāntarājjñēyaḥ| tathāca bhōjaḥ- “ēkāntaraṁ dvyantaraṁ vā nasyaṁ dadyādvicakṣaṇaḥ| saptāhaṁ tu paraṁ dēyaṁ viśrāntasya punaḥ punaḥ||pakṣaṁ viṁśatirātraṁ vā yāvadvā sādhu manyatē”- iti| aparastvāha- “tryahaṁ pañcāhamathavā saptāhaṁ vā suyantritaḥ| paraṁ navāhamūrdhvaṁ tu navāhāt sātmyatāṁ vrajēt||na tannasyaguṇaṁ kuryāt sātmyatvāddōṣakr̥nna ca| tasmānnasyaprayōgastu snaihikō na hitaḥ sadā”- iti||22||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 23
śirōvirēcanaṁ ślēṣmaṇā'bhivyāptatālukaṇṭhaśirasāmarōcakaśirōgauravaśūlapīnasārdhāvabhēdaka- kr̥mipratiśyāyāpasmāragandhājñānēṣvanyēṣucōrdhvajatrugatēṣu kaphajēṣu vikārēṣu śirōvirēcanadravyaistatsiddhēna vā snēhēnēti ||23||
शिरोविरेचनं श्लेष्मणाऽभिव्याप्ततालुकण्ठशिरसामरोचकशिरोगौरवशूलपीनसार्धावभेदक- कृमिप्रतिश्यायापस्मारगन्धाज्ञानेष्वन्येषुचोर्ध्वजत्रुगतेषु कफजेषु विकारेषु शिरोविरेचनद्रव्यैस्तत्सिद्धेन वा स्नेहेनेति ||२३||
🔊 Audio coming soon
aya śirōvirēcanaviṣayāvasaraḥ- śirōvirēcanamityādi| śirōvirēcanāni pippalīviḍaṅgaśigrusiddhārthakāpāmārgakṣavakaphaṇijjakaprabhr̥tīni| tatra śirōvirēcanadravyaiḥ kr̥taṁ ca nasyamavapīḍābhidhānaṁ, tatsiddhasnēhēna kr̥taṁ śirōvirēkaṁ; gayī tu śirōvirēcanadravyasiddhēna snēhēnaiva paṭhati||23||
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
tatraitaddvividhamapyabhuktavatō'nnakālē pūrvāhṇē ślēṣmarōgiṇāṁ, madhyāhnē pittarōgiṇāṁ, aparāhṇē vātarōgiṇām ||24||
तत्रैतद्द्विविधमप्यभुक्तवतोऽन्नकाले पूर्वाह्णे श्लेष्मरोगिणां, मध्याह्ने पित्तरोगिणां, अपराह्णे वातरोगिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
tayōrdvayōḥ snaihikavairēcanikayōḥ kālāvadhāraṇamuddiśannāha- tatraitaddvividhamityādi| taddvividhamapi nasyaṁ pūrvāhṇamadhyāhnāparāhṇēṣu kaphapittavātarōgiṇāṁ dēyamiti| svāsthyavr̥ttikanasyakālāvadhāraṇaṁ tantrāntarājjñēyam| tathā ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ,- “svasthavr̥ttē tu śītē madhyāhnē, śaradvasantayōḥ pūrvāhṇē, grīṣmē'parāhṇē, varṣāsvādityadarśanē, pañcakarmāṇyācaratō bastikarmōttarakālamēva”- iti||24||
Adhikarana 19 (25-27) · Śloka 27
atha puruṣāya śirōvirēcanīyāya tyaktamūtrapurīṣāya bhuktavatē vyabhrē kālē dantakāṣṭhadhūmapānābhyāṁ viśuddhavaktrasrōtasē pāṇitāpaparisvinnamr̥ditagalakapōlalalāṭapradēśāya vātātaparajōhīnē vēśmanyuttānaśāyinē prasāritakaracaraṇāya kiñcit pravilambitaśirasē vastrācchāditanētrāya vāmahastapradēśinyagrōnnāmitanāsāgrāya viśuddhasrōtasi dakṣiṇahastēna snēhamuṣṇāmbunā prataptaṁ rajatasuvarṇatāmramaṇimr̥tpātraśuktīnāmanyatamasthaṁ śuktyā picunā vā sukhōṣṇaṁ snēhamadrutamāsiñcēdavyavacchinnadhāraṁ yathā nētrē na prāpnōti ||25|| snēhē'vasicyamānē tu śirō naiva prakampayēt | na kupyēnna prabhāṣēcca na kṣuyānna hasēttathā ||26|| ētairhi vihataḥ snēhō na samyak pratipadyatē | tataḥ kāsapratiśyāyaśirō'kṣigadasambhavaḥ ||27||
अथ पुरुषाय शिरोविरेचनीयाय त्यक्तमूत्रपुरीषाय भुक्तवते व्यभ्रे काले दन्तकाष्ठधूमपानाभ्यां विशुद्धवक्त्रस्रोतसे पाणितापपरिस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशाय वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिने प्रसारितकरचरणाय किञ्चित् प्रविलम्बितशिरसे वस्त्राच्छादितनेत्राय वामहस्तप्रदेशिन्यग्रोन्नामितनासाग्राय विशुद्धस्रोतसि दक्षिणहस्तेन स्नेहमुष्णाम्बुना प्रतप्तं रजतसुवर्णताम्रमणिमृत्पात्रशुक्तीनामन्यतमस्थं शुक्त्या पिचुना वा सुखोष्णं स्नेहमद्रुतमासिञ्चेदव्यवच्छिन्नधारं यथा नेत्रे न प्राप्नोति ||२५|| स्नेहेऽवसिच्यमाने तु शिरो नैव प्रकम्पयेत् | न कुप्येन्न प्रभाषेच्च न क्षुयान्न हसेत्तथा ||२६|| एतैर्हि विहतः स्नेहो न सम्यक् प्रतिपद्यते | ततः कासप्रतिश्यायशिरोऽक्षिगदसम्भवः ||२७||
🔊 Audio coming soon
athānantaraṁ taddānavidhānaṁ- atha puruṣāyētyādi| snēhamiti snēhasyōpalakṣaṇatvāt kalkakvāthādikamapyanēnaiva prakārēṇa dēyam| dattamātrē ca yat kartavyaṁ tattantrāntarājjñēyaṁ; tathā ca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “dattamātrē nasyē karṇalalāṭakēśabhūmigaṇḍamanyāskandhapāṇipādatalānyanusukhaṁ mardayēt, śanaiḥ śanaiścōcchiṅghyāt”- iti||25-27||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
tasya pramāṇamaṣṭau bindavaḥ pradēśinīparvadvayaniḥsr̥tāḥ prathamā mātrā, dvitīyā śuktiḥ, tr̥tīyā pāṇiśuktiḥ, ityētāstisrō mātrā yathābalaṁ prayōjyāḥ ||28||
तस्य प्रमाणमष्टौ बिन्दवः प्रदेशिनीपर्वद्वयनिःसृताः प्रथमा मात्रा, द्वितीया शुक्तिः, तृतीया पाणिशुक्तिः, इत्येतास्तिस्रो मात्रा यथाबलं प्रयोज्याः ||२८||
🔊 Audio coming soon
snēhasya cālpamadhyamōttamapramāṇānyāha- tasyētyādi| tasyēti snēhasya| aṣṭāviti pratyēkaṁ nāsāpuṭayōḥ, ēvaṁ ṣōḍaśa bindavaḥ| aṅguṣṭhasamīpavartinyaṅguliḥ pradēśinī, tatparvadvayacyutā bindavaḥ| prathamā mātrā hīnētyarthaḥ| madhyamā mātrā śuktirdvātriṁśadbindavaḥ| uttamā pāṇiśuktiścatuḥṣaṣṭibindavaḥ| gayī tu bhōjadarśanāt svasthasyaiva prāyōgikē nasyē pratyēkaṁ nāsāpuṭayōraṣṭau bindavaḥ, snēhanārthē taddviguṇāḥ śuktipramāṇā iti pratipādayati| tathā ca bhōjaḥ- “prāyōgikaṁ snaihikaṁ ca dvividhaṁ nasyamucyatē| prāyōgikē bindavō'ṣṭau snaihikē śuktiriṣyatē||dōṣōcchrāyaṁ samāsādya dadyāddvitricaturguṇam”- iti||28||
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
snēhanasyaṁ nōpagilētkathañcidapi buddhimān ||29|| śr̥ṅgāṭakamabhiplāvya nirēti vadanādyathā | kaphōtklēśabhayāccainaṁ niṣṭhīvēdavidhārayan ||30||
स्नेहनस्यं नोपगिलेत्कथञ्चिदपि बुद्धिमान् ||२९|| शृङ्गाटकमभिप्लाव्य निरेति वदनाद्यथा | कफोत्क्लेशभयाच्चैनं निष्ठीवेदविधारयन् ||३०||
🔊 Audio coming soon
nōpagilēnna pibēt| tathā hi vidēhaḥ,- niṣṭhīvēnna pibēnnasyaṁ vyāpadaḥ pibatastvimāḥ| bhavanti kāsaśchardiśca kutsā'nnē vamathustathā”- iti| kvacinnasyapānamapyuktaṁ vidēhanaiva,- “kṣīṇaṁ māṁsaṁ balaṁ yasya vātārtiścōrdhvajatrujā| sudīptāgniḥ snēhasātmyaḥ sa nasyaṁ nāsayā pibēt||dhātūṁśca tarpayēddēhē pītaṁ nasyaṁ tu nastataḥ”- iti| śr̥ṅgāṭakamityādi|- nāsākarṇasrōtōkṣijihvātarpaṇīnāṁ sirāṇāṁ sannipātaḥ śr̥ṅgāṭakaḥ| niṣṭhīvēditi vadanaprāptaṁ muñcēt, vāmadakṣiṇayōriti vākyaśēṣaḥ| tathāca vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “anabhyavaharaṁśca vāmadakṣiṇapārśvayōrniṣṭhīvēt, ēkapārśvaṣṭhīvanē na sarvāḥ sirā bhēṣajēna samyagvyāpyantē”- iti||29-30||
Adhikarana 22 (31) · Śloka 31
dattē ca punarapi saṁsvēdya galakapōlādīn dhūmamāsēvēta, bhōjayēccainamabhiṣyandi, tatō'syācārikamādiśēt; rajōdhūmasnēhātapamadyadravapānaśiraḥsnānātiyānakrōdhādīni ca pariharēt ||31||
दत्ते च पुनरपि संस्वेद्य गलकपोलादीन् धूममासेवेत, भोजयेच्चैनमभिष्यन्दि, ततोऽस्याचारिकमादिशेत्; रजोधूमस्नेहातपमद्यद्रवपानशिरःस्नानातियानक्रोधादीनि च परिहरेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
paścātkarmāha- dattē ca punarapi saṁsvēdyētyādi| dhūmamāsēvētēti vākśatānantaraṁ; tathāca bhōjaḥ- “vākśatādūrdhvamutthāya dhūmaṁ prāyōgikaṁ pibēt”- iti| abhiṣyandi upalēpakāri| ācārikamiti ācāraprāptaṁ yuktamityarthaḥ| divāsvapnādikamayuktāṁśca rajōdhūmādīn pariharēt||31||
Adhikarana 23 (32-35) · Śloka 35
tasya yōgātiyōgāyōgānāmidaṁ vijñānaṁ bhavati ||32|| lāghavaṁ śirasō yōgē sukhasvapnaprabōdhanam | vikārōpaśamaḥ śuddhirindriyāṇāṁ manaḥsukham ||33|| kaphaprasēkaḥ śirasō gurutēndriyavibhramaḥ | lakṣaṇaṁ mūrdhnyatisnigdhē rūkṣaṁ tatrāvacārayēt ||34|| ayōgē vātavaiguṇyamindriyāṇāṁ ca rūkṣatā | rōgāśāntiśca tatrēṣṭaṁ bhūyō nasyaṁ prayōjayēt ||35||
तस्य योगातियोगायोगानामिदं विज्ञानं भवति ||३२|| लाघवं शिरसो योगे सुखस्वप्नप्रबोधनम् | विकारोपशमः शुद्धिरिन्द्रियाणां मनःसुखम् ||३३|| कफप्रसेकः शिरसो गुरुतेन्द्रियविभ्रमः | लक्षणं मूर्ध्न्यतिस्निग्धे रूक्षं तत्रावचारयेत् ||३४|| अयोगे वातवैगुण्यमिन्द्रियाणां च रूक्षता | रोगाशान्तिश्च तत्रेष्टं भूयो नस्यं प्रयोजयेत् ||३५||
🔊 Audio coming soon
gayī tvayōgalakṣaṇaṁ na paṭhati, pratipāditasya prāyōgikanasyasya svasthaviṣayasyāyōgē vātavaiguṇyaṁ na sambhavati; yaccāyōgē vātavaiguṇyaṁ tadavasthāviṣayē||32-35||
Adhikarana 24 (36) · Śloka 36
catvārō bindavaḥ ṣaḍ vā tathā'ṣṭau vā yathābalam | śirōvirēkasnēhasya pramāṇamabhinirdiśēt ||36||
चत्वारो बिन्दवः षड् वा तथाऽष्टौ वा यथाबलम् | शिरोविरेकस्नेहस्य प्रमाणमभिनिर्दिशेत् ||३६||
🔊 Audio coming soon
snēhananasyaviśēṣamuddiśañchirōvirēcananasyasya mātrāmupadiśannāha- catvārō bindava ityādi| pratyēkamēva nāsāpuṭayōrhīnamadhyōttamēṣvēṣu dōṣapuruṣabalēṣu catuḥṣaḍaṣṭabindavaḥ snaihikasya śirōvirēcanasya| tathā ca vidēhaḥ, “caturaścaturō bindūnēkaikasmin samācarēt| ēṣā laghvī matā mātrā tathā śīghraṁ virēcayēt||athyardhāṁ dviguṇāṁ vā'pi triguṇāṁ vā caturguṇām| yathāvyādhi viditvā tu mātrāṁ samavacārayēt”- iti||36||
Adhikarana 25 (37-43) · Śloka 43
nasyē trīṇyupadiṣṭāni lakṣaṇāni prayōgataḥ | śuddha(ddhi)hīnātisañjñāni viśēṣācchāstracintakaiḥ ||37|| lāghavaṁ śirasaḥ śuddhiḥ srōtasāṁ vyādhinirjayaḥ | cittōndriyaprasādaśca śirasaḥ śuddhilakṣaṇam ||38|| kaṇḍūpadēhau gurutā srōtasāṁ kaphasaṁsravaḥ | mūrdhni hīnaviśuddhē tu lakṣaṇaṁ parikīrtitam ||39|| mastuluṅgāgamō vātavr̥ddhirindriyavibhramaḥ | śūnyatā śirasaścāpi mūrdhni gāḍhavirēcitē ||40|| hīnātiśuddhē śirasi kaphavātaghnamācarēt | samyagviśuddhē śirasi sarpirnasyaṁ niṣēcayēt ||41|| (ēkāntaraṁ dvyantaraṁ vā saptāhaṁ vā punaḥ punaḥ | ēkaviṁśatirātraṁ vā yāvadvā sādhu manyatē ||42|| mārutēnābhibhūtasya vā'tyantaṁ yasya dēhinaḥ | dvikālaṁ cāpi dātavyaṁ nasyaṁ tasya vijānatā ) ||43||
नस्ये त्रीण्युपदिष्टानि लक्षणानि प्रयोगतः | शुद्ध(द्धि)हीनातिसञ्ज्ञानि विशेषाच्छास्त्रचिन्तकैः ||३७|| लाघवं शिरसः शुद्धिः स्रोतसां व्याधिनिर्जयः | चित्तोन्द्रियप्रसादश्च शिरसः शुद्धिलक्षणम् ||३८|| कण्डूपदेहौ गुरुता स्रोतसां कफसंस्रवः | मूर्ध्नि हीनविशुद्धे तु लक्षणं परिकीर्तितम् ||३९|| मस्तुलुङ्गागमो वातवृद्धिरिन्द्रियविभ्रमः | शून्यता शिरसश्चापि मूर्ध्नि गाढविरेचिते ||४०|| हीनातिशुद्धे शिरसि कफवातघ्नमाचरेत् | सम्यग्विशुद्धे शिरसि सर्पिर्नस्यं निषेचयेत् ||४१|| (एकान्तरं द्व्यन्तरं वा सप्ताहं वा पुनः पुनः | एकविंशतिरात्रं वा यावद्वा साधु मन्यते ||४२|| मारुतेनाभिभूतस्य वाऽत्यन्तं यस्य देहिनः | द्विकालं चापि दातव्यं नस्यं तस्य विजानता ) ||४३||
🔊 Audio coming soon
nasyē ityādi| śāstracintakaiḥ vidēhādibhiḥ| mastuluṅgaḥ śirō'ntarghr̥tākāraḥ| sarpirnasyaṁ niṣēcayēditi pittaprakr̥tau, vātaprakr̥tau tu pakvatailamēva||37-43||
Adhikarana 26 (44-45) · Śloka 45
avapīḍastu śirōvirēcanavadabhiṣyaṇṇasarpadaṣṭavisañjñēbhyō dadyācchirōvirēcanadravyāṇāmanyatamamavapiṣyāvapīḍya ca, śarkarēkṣurasakṣīraghr̥tamāṁsarasānāmanyatamaṁ kṣīṇānāṁ śōṇitapittē ca vidadhyāt ||44|| kr̥śadurbalabhīrūṇāṁ sukumārasya yōṣitām | śr̥tāḥ snēhāḥ śiraḥśuddhyai kalkastēbhyō yathā hitaḥ ||45||
अवपीडस्तु शिरोविरेचनवदभिष्यण्णसर्पदष्टविसञ्ज्ञेभ्यो दद्याच्छिरोविरेचनद्रव्याणामन्यतममवपिष्यावपीड्य च, शर्करेक्षुरसक्षीरघृतमांसरसानामन्यतमं क्षीणानां शोणितपित्ते च विदध्यात् ||४४|| कृशदुर्बलभीरूणां सुकुमारस्य योषिताम् | शृताः स्नेहाः शिरःशुद्ध्यै कल्कस्तेभ्यो यथा हितः ||४५||
🔊 Audio coming soon
yadyapyavapīḍādau pratimarśaḥ pūrvamuddēśasūtrē pratipāditaḥ, tathā'pi sarvadōṣōpayōjyatayā parihāryarahitatvēna paścānnirdēśaṁ kariṣyatīti asarvadōṣōpayōjyaṁ saparihāraṁ cāvapīḍamāha- avapīḍa ityādi| abhiṣyannō mēdaḥkaphābhivyāptaśiraḥ| pippalīviḍaṅgādiśirōvirēcanadravyāṇāmēkatamaṁ prāpya, piṣṭvā kalkaṁ, cakārādētēṣāṁ kvāthēnāktaṁ picunaktakamavapīḍya śirōvirēcanavadyathākramaṁ catuḥṣaḍaṣṭabindupramāṇaṁ hīnādimātrāsvavapīḍaṁ dadyāt| tasya ca tantrāntarē viṣārtādīnāṁ sañjñāprabōdhanatvēna raktapittādīnāṁ stambhanatvēna dvaividhyam| tathā ca vidēhaḥ- “viṣābhighātasannyāsamūrcchāmōhāpatantrakē| madāpasmārakāmārticintākrōdhabhayādiṣu| mānasēṣu ca rōgēṣu mūḍhavyākulacētasām| sañjñāprabōdhahētvarthamavapīḍaṁ prayōjayēt||śirōvirēcanasnēhamuṣkākhyaṁ(?) tadvirēcanam| kṣaudrādikalkapiṣṭaṁ ca stambhanaṁ tvavapīḍanam”- iti||44-45||
Adhikarana 27 (46) · Śloka 46
cētōvikārakr̥miviṣābhipannānāṁ cūrṇaṁ pradhamēt ||46||
चेतोविकारकृमिविषाभिपन्नानां चूर्णं प्रधमेत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
pradhamanaprayōgaviṣayāvadhāraṇaṁ- cētōvikārakr̥miviṣābhipannānāmityādi| atrāha vidēhaḥ- “nāḍī ṣaḍaṅgulāyāmā dvimukhī ca tayā dhamēt| triścūrṇaṁ muccuṭīmātramēṣa pradhamanē vidhiḥ||śuktipramāṇaṁ jighrēdvā baddhaṁ sūkṣmēṇa vāsasā”- iti| tarjanyaṅguṣṭhāgramātragrāhyaṁ cūrṇaṁ muccuṭīmātram| gayī tu pratimarśānantaramavapīḍapradhamanē prāha||46||
Adhikarana 28 (47) · Śloka 47
nasyēna parihartavyō bhuktavānapatarpitō'tyarthataruṇapratiśyāyī garbhiṇī pītasnēhōdakamadyadravō'jīrṇī dattabastiḥ kruddhō garārtastr̥ṣitaḥ śōkābhibhūtaḥ śrāntō bālō vr̥ddhō vēgāvarōdhitaḥ śiraḥsnātukāmaścēti; anārtavē cābhrē nasyadhūmau pariharēt ||47||
नस्येन परिहर्तव्यो भुक्तवानपतर्पितोऽत्यर्थतरुणप्रतिश्यायी गर्भिणी पीतस्नेहोदकमद्यद्रवोऽजीर्णी दत्तबस्तिः क्रुद्धो गरार्तस्तृषितः शोकाभिभूतः श्रान्तो बालो वृद्धो वेगावरोधितः शिरःस्नातुकामश्चेति; अनार्तवे चाभ्रे नस्यधूमौ परिहरेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
ataḥ paraṁ nasyānarhōpadēśaḥ- nasyēnētyādi| anārtavē cētyādi cakārādārtavē'pyabhrē||47||
Adhikarana 29 (48) · Śloka 48
tatra hīnātimātrātiśītōṣṇasahasāpradānādatipravilambitaśirasa ucchiṅghatō vicalatō'bhyavaharatō vā pratiṣiddhapradānācca vyāpadō bhavanti tr̥ṣṇōdgārādayō dōṣanimittāḥ kṣayajāśca ||48||
तत्र हीनातिमात्रातिशीतोष्णसहसाप्रदानादतिप्रविलम्बितशिरस उच्छिङ्घतो विचलतोऽभ्यवहरतो वा प्रतिषिद्धप्रदानाच्च व्यापदो भवन्ति तृष्णोद्गारादयो दोषनिमित्ताः क्षयजाश्च ||४८||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ nasyavyāpadaḥ kāraṇasahitāḥ pratipādayati- tatra hīnātimātrātiśītōṣṇētyādi| dōṣanimittā iti dōṣōtklēśanimittāḥ, kṣayajāścēti dōṣakṣayajāḥ||48||
Adhikarana 30 (49) · Śloka 49
bhavataścātra- nasyē śirōvirēkē ca vyāpadō dvividhāḥ smr̥tāḥ | dōṣōtklēśāt kṣayāccaiva vijñēyāstā yathākramam ||49||
भवतश्चात्र- नस्ये शिरोविरेके च व्यापदो द्विविधाः स्मृताः | दोषोत्क्लेशात् क्षयाच्चैव विज्ञेयास्ता यथाक्रमम् ||४९||
🔊 Audio coming soon
uktamēvārthaṁ padyēna spaṣṭīkurvannāha- bhavataścātrētyādi| yathākramamiti snaihikanasyē dōṣōtklēśajāḥ, śirōvirēcanē kṣayajāvyāpadō bhavantīti||49||
Adhikarana 31 (50) · Śloka 50
dōṣōklēśanimittāstu jayēcchamanaśōdhanaiḥ | atha kṣayanimittāsu yathāsvaṁ br̥ṁhaṇaṁ hitam ||50||
दोषोक्लेशनिमित्तास्तु जयेच्छमनशोधनैः | अथ क्षयनिमित्तासु यथास्वं बृंहणं हितम् ||५०||
🔊 Audio coming soon
dōṣōtklēśanimittā ityādi| śamanaśōdhanairiti tatrālpē śamanaṁ, prabhūtē śōdhanam||50||
Adhikarana 32 (51-53) · Śloka 53
pratimarśaścaturdaśasu kālēṣūpādēyaḥ; tadyathā- talpōtthitēna, prakṣālitadantēna, gr̥hānnirgacchatā, vyāyāmavyavāyādhvapariśrāntēna, mūtrōccārakavalāñjanāntē, bhuktavatā, charditavatā, divāsvapnōtthitēna, sāyaṁ cēti ||51|| tatra talpōtthitēnāsēvitaḥ pratimarśō rātrāvupacitaṁ nāsāsrōtōgataṁ malamupahanti manaḥprasādaṁ ca karōti, prakṣālitadantēnāsēvitō dantānāṁ dr̥ḍhatāṁ vadanasaugandhyaṁ cāpādayati, gr̥hānnirgacchatā sēvitō nāsāsrōtasaḥ klinnatayā rajōdhūmō vā na bādhatē, vyāyāmamaithunādhvapariśrāntēnāsēvitaḥ śramamupahanti, mūtrōccārāntē sēvitō dr̥ṣṭērgurutvamapanayati, kavalāñjanāntē sēvitō dr̥ṣṭiṁ prasādayati, bhuktavatā sēvitaḥ srōtasāṁ viśuddhiṁ laghutāṁ cāpādayati, vāntēnāsēvitaḥ srōtōvilagnaṁ ślēṣmāṇamapōhya bhaktākāṅkṣāmāpādayati, divāsvapnōtthitēnāsēvitō nidrāśēṣaṁ gurutvaṁ malaṁ cāpōhya cittaikāgryaṁ janayati, sāyaṁ cāsēvitaḥ sukhanidrāprabōdhaṁ cēti ||52|| īṣaducchiṅghataḥ snēhō yāvadvaktraṁ prapadyatē | nasyē niṣiktaṁ taṁ vidyāt pratimarśaṁ pramāṇataḥ ||53||
प्रतिमर्शश्चतुर्दशसु कालेषूपादेयः; तद्यथा- तल्पोत्थितेन, प्रक्षालितदन्तेन, गृहान्निर्गच्छता, व्यायामव्यवायाध्वपरिश्रान्तेन, मूत्रोच्चारकवलाञ्जनान्ते, भुक्तवता, छर्दितवता, दिवास्वप्नोत्थितेन, सायं चेति ||५१|| तत्र तल्पोत्थितेनासेवितः प्रतिमर्शो रात्रावुपचितं नासास्रोतोगतं मलमुपहन्ति मनःप्रसादं च करोति, प्रक्षालितदन्तेनासेवितो दन्तानां दृढतां वदनसौगन्ध्यं चापादयति, गृहान्निर्गच्छता सेवितो नासास्रोतसः क्लिन्नतया रजोधूमो वा न बाधते, व्यायाममैथुनाध्वपरिश्रान्तेनासेवितः श्रममुपहन्ति, मूत्रोच्चारान्ते सेवितो दृष्टेर्गुरुत्वमपनयति, कवलाञ्जनान्ते सेवितो दृष्टिं प्रसादयति, भुक्तवता सेवितः स्रोतसां विशुद्धिं लघुतां चापादयति, वान्तेनासेवितः स्रोतोविलग्नं श्लेष्माणमपोह्य भक्ताकाङ्क्षामापादयति, दिवास्वप्नोत्थितेनासेवितो निद्राशेषं गुरुत्वं मलं चापोह्य चित्तैकाग्र्यं जनयति, सायं चासेवितः सुखनिद्राप्रबोधं चेति ||५२|| ईषदुच्छिङ्घतः स्नेहो यावद्वक्त्रं प्रपद्यते | नस्ये निषिक्तं तं विद्यात् प्रतिमर्शं प्रमाणतः ||५३||
🔊 Audio coming soon
pratimarśapramāṇamāha- īṣadityādi| vr̥ddhavāgbhaṭē cānyathā pratimarśapramāṇam| tathā ca- “pramāṇaṁ pratimarśasya bindudvitayamiṣyatē| bindurvā yēna cōtklēśō nānutkliṣṭasya jāyatē||nihitō yatra vā snēhō na sākṣādupalabhyatē”- iti| śirōvirēcanasnēhavat pratimarśasnēhō'pi nābhyavaharaṇīyaḥ| tathāhi vidēhaḥ- “ucchiṅghēnna pibēt snēhaṁ niṣṭhīvēnmukhamāgatam”- iti| nasyādiṣu narāvasthikakālastantrāntarādanusartavyaḥ; tathā ca kr̥ṣṇātrēyaḥ- “saptavarṣamupādāya nasyakarma caturvidham| pratimarśō'tha vamanaṁ janmaprabhr̥ti śasyatē| dhūmō'tha dvādaśē varṣē kavalaḥ pañcamē mataḥ| dōṣavyādhibalāvasthāṁ vīkṣya caitān prayōjayēt”- iti||51-53||
Adhikarana 33 (54-55) · Śloka 55
nasyēna rōgāḥ śāmyanti narāṇāmūrdhvajatrujāḥ | indriyāṇāṁ ca vaimalyaṁ kuryādāsyaṁ sugandhi ca ||54|| hanudantaśirōgrīvātrikabāhūrasāṁ balam | valīpalitakhālityavyaṅgānāṁ cāpyasambhavam ||55||
नस्येन रोगाः शाम्यन्ति नराणामूर्ध्वजत्रुजाः | इन्द्रियाणां च वैमल्यं कुर्यादास्यं सुगन्धि च ||५४|| हनुदन्तशिरोग्रीवात्रिकबाहूरसां बलम् | वलीपलितखालित्यव्यङ्गानां चाप्यसम्भवम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sāmānyēna nasyaphalamāha- nasyēna rōgā ityādi||54-55||
Adhikarana 34 (56-57) · Śloka 57
tailaṁ kaphē savātē syāt kēvalē pavanē vasām | dadyātsarpiḥ sadā pittē majjānaṁ ca samārutē ||56|| caturvidhasya snēhasya vidhirēvaṁ prakīrtitaḥ | ślēṣmasthānāvirōdhitvāttēṣu tailaṁ vidhīyatē ||57||
तैलं कफे सवाते स्यात् केवले पवने वसाम् | दद्यात्सर्पिः सदा पित्ते मज्जानं च समारुते ||५६|| चतुर्विधस्य स्नेहस्य विधिरेवं प्रकीर्तितः | श्लेष्मस्थानाविरोधित्वात्तेषु तैलं विधीयते ||५७||
🔊 Audio coming soon
ataḥ snēhān dōṣapratyanīkatvēna vibhajati- tailamityādi||56-57||
Adhikarana 35 (58-60) · Śloka 60
ataḥ paraṁ pravakṣyāmi kavalagrahaṇē vidhim | caturdhā kavalaḥ snēhī prasādī śōdhirōpaṇau ||58|| snigdhōṣṇaiḥ snaihikō vātē, svāduśītaiḥ prasādanaḥ | pittē, kaṭvamlalavaṇai rūkṣōṣṇaiḥ śōdhanaḥ kaphē ||59|| kaṣāyatiktamadhuraiḥ kaṭūṣṇai rōpaṇō vraṇē | caturvidhasya caivāsya viśēṣō'yaṁ prakīrtitaḥ ||60||
अतः परं प्रवक्ष्यामि कवलग्रहणे विधिम् | चतुर्धा कवलः स्नेही प्रसादी शोधिरोपणौ ||५८|| स्निग्धोष्णैः स्नैहिको वाते, स्वादुशीतैः प्रसादनः | पित्ते, कट्वम्ललवणै रूक्षोष्णैः शोधनः कफे ||५९|| कषायतिक्तमधुरैः कटूष्णै रोपणो व्रणे | चतुर्विधस्य चैवास्य विशेषोऽयं प्रकीर्तितः ||६०||
🔊 Audio coming soon
tatō nasyamabhidhāya śirōrōgamukharōgāvajayakāraṇaṁ kavalagrahamuddiśannāha- ata ūrdhvamityādi| dōṣabhēdēna triṣu snaihikādīnabhidhāya rōpaṇō vraṇa ityanēna śōṇitaṁ caturthamabhihitam||58-60||
Adhikarana 36 (61) · Śloka 61
tatra trikaṭukavacāsarṣapaharītakīkalkamālōḍya tailaśuktasurāmūtrakṣāramadhūnāmanyatamēna salavaṇamabhiprataptamupasvinnamr̥ditagalakapōlalalāṭapradēśō dhārayēt ||61||
तत्र त्रिकटुकवचासर्षपहरीतकीकल्कमालोड्य तैलशुक्तसुरामूत्रक्षारमधूनामन्यतमेन सलवणमभिप्रतप्तमुपस्विन्नमृदितगलकपोलललाटप्रदेशो धारयेत् ||६१||
🔊 Audio coming soon
mukhasyātra kaphasthānatvāt kaphaharaṁ saṁśōdhanamēva kavalaṁ trikaṭukādidravyairdarśayannāha- tatrētyādi||61||
Adhikarana 37 (62) · Śloka 62
sukhaṁ sañcāryatē yā tu mātrā sa (sā) kavalaḥ smr̥taḥ | asañcāryā tu yā mātrā gaṇḍūṣaḥ sa prakīrtitaḥ ||62||
सुखं सञ्चार्यते या तु मात्रा स (सा) कवलः स्मृतः | असञ्चार्या तु या मात्रा गण्डूषः स प्रकीर्तितः ||६२||
🔊 Audio coming soon
atha kavalagaṇḍūṣayōḥ pratisvaṁ bhēdamāha- sukhamityādi||62||
Adhikarana 38 (63) · Śloka 63
tāvacca dhārayitavyō'nanyamanasōnnatadēhēna yāvaddōṣaparipūrṇakapōlatvaṁ nāsāsrōtōnayanapariplāvaśca bhavati tadā vimōktavyaḥ, punaścānyō grahītavya iti ||63||
तावच्च धारयितव्योऽनन्यमनसोन्नतदेहेन यावद्दोषपरिपूर्णकपोलत्वं नासास्रोतोनयनपरिप्लावश्च भवति तदा विमोक्तव्यः, पुनश्चान्यो ग्रहीतव्य इति ||६३||
🔊 Audio coming soon
kiyantaṁ kālaṁ vyāpya dhāraṇīyastadāha- tāvacca dhārayitavya ityādi| dōṣō'tra kaphaḥ| nāsāsrōtaḥ nāsārandhram||63||
Adhikarana 39 (64) · Śloka 64
ēvaṁ snēhapayaḥkṣaudrarasamūtrāmlasambhr̥tāḥ | kaṣāyōṣṇōdakābhyāṁ ca kavalā dōṣatō hitāḥ ||64||
एवं स्नेहपयःक्षौद्ररसमूत्राम्लसम्भृताः | कषायोष्णोदकाभ्यां च कवला दोषतो हिताः ||६४||
🔊 Audio coming soon
śōdhanakavalasya vidhānaṁ snēhādiṣvapi nirdiśannāha- ēvamityādi| sambhr̥tāḥ samyakkr̥tāḥ| dōṣata iti dōṣavyādhipratyanīkabhāvēna| dōṣagrahaṇēna vyādhiḥ parigr̥hyatē, kāryē kāraṇōpacārāt||64||
Adhikarana 40 (65-66) · Śloka 67
vyādhērapacayastuṣṭirvaiśadyaṁ vaktralāghavam | indriyāṇāṁ prasādaśca kavalē śuddhilakṣaṇam ||65|| hīnē jāḍyakaphōtklēśāvarasajñānamēva ca | atiyōgānmukhē pākaḥ śōṣatr̥ṣṇāruciklamāḥ ||66|| śōdhanīyē viśēṣēṇa bhavantyēva na saṁśayaḥ |67|
व्याधेरपचयस्तुष्टिर्वैशद्यं वक्त्रलाघवम् | इन्द्रियाणां प्रसादश्च कवले शुद्धिलक्षणम् ||६५|| हीने जाड्यकफोत्क्लेशावरसज्ञानमेव च | अतियोगान्मुखे पाकः शोषतृष्णारुचिक्लमाः ||६६|| शोधनीये विशेषेण भवन्त्येव न संशयः |६७|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ yōgādilakṣaṇamuddiśannāha- vyādhērityādi| atra sthānitvēna śōdhanīya ēva pradhānaḥ, tēna vyādhērapacaya ityādikaṁ śuddhilakṣaṇaṁ viśēṣēṇa śōdhanīyasya, sāmānyēna punaḥ snaihikādīnāmapi; mukhapākādi tu śōdhanīyasyaiva, śēṣāṇāṁ tu dravyaguṇādūhyam||65-66||-
Adhikarana 41 (67-68) · Śloka 68
tilā nīlōtpalaṁ sarpiḥ śarkarā kṣīramēva ca ||67|| sakṣaudrō dagdhavaktrasya gaṇḍūṣō dāhanāśanaḥ | kavalasya vidhirhyēṣa samāsēna prakīrtitaḥ ||68||
तिला नीलोत्पलं सर्पिः शर्करा क्षीरमेव च ||६७|| सक्षौद्रो दग्धवक्त्रस्य गण्डूषो दाहनाशनः | कवलस्य विधिर्ह्येष समासेन प्रकीर्तितः ||६८||
🔊 Audio coming soon
āgantukasya kṣārādidāhasya kavalamuddiśannāha- tilā nīlōtpalamityādi| ētairvyastaiḥ samastaiśca kṣārādidāhē kavalaḥ||67-68||
Adhikarana 42 (69) · Śloka 70
vibhajya bhēṣajaṁ buddhyā kurvīta pratisāraṇam | kalkō rasakriyā kṣaudraṁ cūrṇaṁ cēti caturvidham ||69|| aṅgulyagrapraṇītaṁ tu yathāsvaṁ mukharōgiṇām |70|
विभज्य भेषजं बुद्ध्या कुर्वीत प्रतिसारणम् | कल्को रसक्रिया क्षौद्रं चूर्णं चेति चतुर्विधम् ||६९|| अङ्गुल्यग्रप्रणीतं तु यथास्वं मुखरोगिणाम् |७०|
🔊 Audio coming soon
luptādigrahaṇagr̥hītasya pratisāraṇasya samāsēna vidhānamuddiśannāha- vibhajyētyādi| rasakriyā phāṇitākr̥tiḥ| bhēṣajaṁ rasavīryaguṇavipākairvātādidōṣān tadārabdharōgāṁśca pravibhajya, yathāsvaṁ yadyatra pratisāraṇaṁ hitaṁ tatkr̥tvaiva mukharōgiṇāṁ kurvīta kalkādibhēdēna caturvidhaṁ pratisāraṇam| aṅgulyagrapraṇītatvēna kōlāsthimātratvaṁ pratisāraṇasya sūcayati| tathā ca śālākyē- “kōlāsthimātrēṇa piṇḍēna yathādōṣaṁ yathāvyādhi pañca sapta vā vārān hīnamadhyamōttamēṣu vyādhiṣu ca pratisāraṇaṁ kurvīta| na cainamatigharṣayēt| atigharṣaṇādōṣacōṣadāhaklēdaśvayathutr̥ṣṇābhaktacchandavāksaṅgā bhavanti, asamyakpratisāraṇāt paicchilyagurutvānannābhilāṣapramōhavikārānupaśayāḥ, samyakpratisāraṇādvaiśadyaṁ lāghavaṁ kṣavathuraprasēkō'nnābhilāṣaśca”- iti||69||-
Adhikarana 43 (70-71) · Śloka 71
tasmin yōgamayōgaṁ ca kavalōktaṁ vibhāvayēt ||70|| tānēva śamayēd vyādhīn kavalō yānapōhati | dōṣaghnamanabhiṣyandi bhōjayēcca tathā naram ||71||
तस्मिन् योगमयोगं च कवलोक्तं विभावयेत् ||७०|| तानेव शमयेद् व्याधीन् कवलो यानपोहति | दोषघ्नमनभिष्यन्दि भोजयेच्च तथा नरम् ||७१||
🔊 Audio coming soon
tasmin yōgamityādi| yōgādanyaḥ ayōgaḥ, sa punariha hīnayōgō'tiyōgaśca| ayōgaṁ cēti cakārēṇa yōgāyōgātiyōgacikitsitaṁ samuccīyatē| dōṣaghnamiti yēna dōṣēṇa vātādinā mukharōga ārabdhaḥ| (atra ca kr̥ṣṇātrēyaḥ,- “saptavarṣamupādāya nasyakarma caturvidham| pratimarśō'tha vamanaṁ janmaprabhr̥ti śasyatē| dhūmō dvādaśavarṣasya kavalaḥ pañcamē tataḥ| dōṣavyādhibalāvasthāṁ vīkṣya caitān prayōjayēt”- iti)||70-71||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē dhūmanasyakavalagrahacikitsitaṁ nāma catvāriṁśō'dhyāyaḥ ||40|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇōpadiṣṭāyāṁ tacchiṣyēṇa maharṣiṇā suśrutēna viracitāyāṁ suśrutasaṁhitāyāṁ caturthaṁ cikitsāsthānaṁ samāptam|
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने धूमनस्यकवलग्रहचिकित्सितं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां चतुर्थं चिकित्सास्थानं समाप्तम्|
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ samastanibandhārthajñāpikāyāṁ suśrutaṭīkāyāṁ catvāriṁśō'dhyāyaḥ||40||