Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dvivraṇīyaṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो द्विव्रणीयं चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
śārīrānantaraṁ cikitsāsthānamārabhyatē| dvau vraṇāvadhikr̥tya kr̥taṁ dvivraṇīyam| cikitsitaṁ vikārapratīkāraḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dvau vraṇau bhavataḥ- śārīra, āgantuśca | tayōḥ śārīraḥ pavanapittakaphaśōṇitasannipātanimittaḥ; āganturapi puruṣapaśupakṣivyālasarīsr̥paprapatanapīḍanaprahārāgnikṣāraviṣatīkṣṇauṣadhaśakalakapālaśr̥ṅga- cakrēṣuparaśuśaktikuntādyāyudhābhighātanimittaḥ | tatra tulyē vraṇasāmānyē dvikāraṇōtthānaprayōjanasāmarthyād ‘dvivraṇīya’ ityucyatē ||3||
द्वौ व्रणौ भवतः- शारीर, आगन्तुश्च | तयोः शारीरः पवनपित्तकफशोणितसन्निपातनिमित्तः; आगन्तुरपि पुरुषपशुपक्षिव्यालसरीसृपप्रपतनपीडनप्रहाराग्निक्षारविषतीक्ष्णौषधशकलकपालशृङ्ग- चक्रेषुपरशुशक्तिकुन्ताद्यायुधाभिघातनिमित्तः | तत्र तुल्ये व्रणसामान्ये द्विकारणोत्थानप्रयोजनसामर्थ्याद् ‘द्विव्रणीय’ इत्युच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
kathaṁ dvau vraṇau bhavata ityāha- śārīra āgantuśca; atra kēcit ‘śarīrasamutthaśca, āgantuśca’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ubhayatra cakārakaraṇamubhayōśca vyākaraṇamubhayōḥ parasparānubandhasūcanārtham| abhighātaśabdaḥ puruṣādibhiḥ pratyēkaṁ sambandhanīyaḥ| paśavō gōmahiṣādayaḥ, mr̥gā ēṇādayaḥ, pakṣiṇaḥ kākakaṅkagr̥dhrādayaḥ, vyālā vyāghrādayō duṣṭajīvāḥ, sarīsr̥pāḥ kr̥ṣṇasarpādayō mīnamakarau ca, prapatanaṁ prakarṣēṇa patanaṁ, prahārō laguḍādikuṭṭanaṁ, tīkṣṇauṣadhāni cirabilvacitrakādīni, śakalaṁ kāṣṭhādīnāṁ khaṇḍaṁ, kapālaṁ ghaṭādīnāṁ karparaṁ, cakramāyudhaviśēṣaḥ svanāmakhyātaḥ, iṣurbāṇaḥ, paraśurāyudhaviśēṣaḥ kuṭhārākāraḥ, śaktirāyudhaviśēṣastrimukhī, kuntaḥ prasiddhaḥ; ādiśabdāt khaṅgādayaḥ| vraṇasāmānyaṁ vraṇajātirvraṇatvamityarthaḥ; tasmiṁstulyē satyapi dvikāraṇōtthānaprayōjanasāmarthyād ‘dvivraṇīya’ ityucyatē; dvikāraṇaṁ dvihētukaṁ yadutthānamutpattiḥ, tasya prayōjanaṁ śītakriyādi, tasya sāmarthyaṁ śaktiḥ, tasmād ‘dvivraṇīya’ ityucyatē||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
sarvasminnēvāgantuvraṇē tatkālamēva kṣatōṣmaṇaḥ prasr̥tasyōpaśamārthaṁ pittavacchītakriyāvacāraṇavidhiviśēṣaḥ sandhānārthaṁ ca madhughr̥taprayōga ityētaddvikāraṇōtthānaprayōjanam, uttarakālaṁ tu dōṣōpaplavaviśēṣācchārīravat pratīkāraḥ ||4||
सर्वस्मिन्नेवागन्तुव्रणे तत्कालमेव क्षतोष्मणः प्रसृतस्योपशमार्थं पित्तवच्छीतक्रियावचारणविधिविशेषः सन्धानार्थं च मधुघृतप्रयोग इत्येतद्द्विकारणोत्थानप्रयोजनम्, उत्तरकालं तु दोषोपप्लवविशेषाच्छारीरवत् प्रतीकारः ||४||
🔊 Audio coming soon
athāgantuvraṇasya karmaviśēṣayōjanaṁ darśayannāha- sarvasminnityādi| tatkālamēvēti yatkālamēvābhighātāt kṣatamutpadyatē tasminnēva kālē| kṣatōṣmaṇa iti ūṣmā prahārasaṅghaṭṭajanitaṁ tējaḥ| prasr̥tasya vistr̥tasya| vidhiviśēṣō vidhānabhēdaḥ| hētupratyanīkaṁ karmābhidhāya vyādhipratyanīkaṁ darśayannāha- sandhānārthaṁ cētyādi| cakāraḥ kṣatōṣmaṇō nirvāpaṇārthaṁ tathā mārgāvarōdhakruddhavātaraktaśamanārthaṁ ca| vakṣyamāṇaśārīravraṇōtthānaprayōjanaṁ manasi sampradhāryāha- ētadvikāraṇōtthānaprayōjanamiti| uttarakālamiti saptāhādūrdhvamityarthaḥ; yataḥ sadyōvraṇatvaṁ saptāhamēva| dōṣōpaplavaviśēṣāditi dōṣairanilādibhirupaplavō dūṣaṇaṁ tadbhēdāt||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
dōṣōpaplavaviśēṣaḥ punaḥ samāsataḥ pañcadaśaprakāraḥ, prasaraṇasāmarthyāt, yathōktō vraṇapraśnādhikārē; śuddhatvāt ṣōḍaśaprakāra ityēkē ||5||
दोषोपप्लवविशेषः पुनः समासतः पञ्चदशप्रकारः, प्रसरणसामर्थ्यात्, यथोक्तो व्रणप्रश्नाधिकारे; शुद्धत्वात् षोडशप्रकार इत्येके ||५||
🔊 Audio coming soon
dōṣōpaplavaviśēṣaṁ darśayannāha- dōṣētyādi| samāsataḥ saṅkṣēpataḥ; vātādīnāṁ śōṇitacaturthānāṁ pr̥thaganyōnyasaṁsargēṇa pañcadaśabhēdāḥ; vistaraḥ punarēṣāṁ dhātumalasaṁsargajō'parisaṅkhyēyaḥ| śuddhatvāditi pañcadaśaprakāradōṣōpaplavayuktatvāt pañcadaśaprakārō vraṇaḥ, ṣōḍaśaśca śuddhaḥ sakaladōṣōpaplavarahitō vraṇa ityarthaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
tasya lakṣaṇaṁ dvividhaṁ- sāmānyaṁ, vaiśēṣikaṁ ca | tatra sāmānyaṁ ruk | ‘vraṇa’ gātravicūrṇanē, vraṇayatīti vraṇaḥ | viśēṣalakṣaṇaṁ punarvātādiliṅgaviśēṣaḥ ||6||
तस्य लक्षणं द्विविधं- सामान्यं, वैशेषिकं च | तत्र सामान्यं रुक् | ‘व्रण’ गात्रविचूर्णने, व्रणयतीति व्रणः | विशेषलक्षणं पुनर्वातादिलिङ्गविशेषः ||६||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vraṇasya śuddhāśuddhabhēdēna lakṣaṇadvaividhyamāha- tasya lakṣaṇamityādi| tasya vraṇasyētyarthaḥ| sāmānyalakṣaṇaṁ vraṇasya kimityāha- tatra sāmānyaṁ rugiti; ruk pīḍāmātramityarthaḥ| vraṇasya vyutpattimāha- ‘vraṇa’ gātravicūrṇanē ityēvaṁ dhātuḥ, gātravivarṇanamityasyārthaḥ| vraṇayatīti gātravaivarṇyaṁ karōtītyarthaḥ| ētēnādōṣaliṅgādhiṣṭhitō rōpaṇacikitsāviṣayaḥ śuddha ēva vraṇa uktaḥ| viśēṣalakṣaṇamāha- viśēṣalakṣaṇamityādi| ayamaśuddhō vraṇa uktaḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tatra śyāvāruṇābhastanuḥ śītaḥ picchilō'lpasrāvī rūkṣaścaṭacaṭāyanaśīlaḥ sphuraṇāyāmatōdabhēdavēdanābahulō nirmāṁsaścēti vātāt, kṣiprajaḥ pītanīlābhaḥ kiṁśukōdakābhōṣṇasrāvī dāhapākarāgavikārakārī pītapiḍakājuṣṭaścēti pittāt, pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ sthūlauṣṭhaḥ stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ kaṭhinaḥ pāṇḍvavabhāsō mandavēdanaḥ śuklaśītasāndrapicchilāsrāvī guruścēti kaphāt, pravāladalanicayaprakāśaḥ kr̥ṣṇasphōṭapiḍakājālōpacitasturaṅgasthānagandhiḥ savēdanō dhūmāyanaśīlō raktasrāvī pittaliṅgaścēti raktāt, tōdadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītāruṇābhastadvarṇasrāvī cēti vātapittābhyāṁ, kaṇḍūyanaśīlaḥ sanistōdō rūkṣō gururdāruṇō muhurmuhuḥ śītapicchilālpasrāvī cēti vātaślēṣmabhyāṁ, guruḥ sadāha uṣṇaḥ pītapāṇḍusrāvī cēti pittaślēṣmabhyāṁ, rūkṣastanustōdabahulaḥ supta iva ca raktāruṇābhastadvarṇāsrāvī cēti vātaśōṇitābhyāṁ, ghr̥tamaṇḍābhō mīnadhāvanatōyagandhirmr̥durvisarpyuṣṇakr̥ṣṇasrāvī cēti pittaśōṇitābhyāṁ, raktō guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ kaṇḍūprāyaḥ sthirō saraktapāṇḍusrāvī cēti ślēṣmaśōṇitābhyāṁ, sphuraṇatōdadāhadhūmāyanaprāyaḥ pītatanuraktasrāvī cēti vātapittaśōṇitēbhyaḥ, kaṇḍūsphuraṇacumacumāyamānaprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī cēti vātaślēṣmaśōṇitēbhyaḥ, dāhapākarāgakaṇḍūprāyaḥ pāṇḍughanaraktāsrāvī cēti pittaślēṣmaśōṇitēbhyaḥ, trividhavarṇavēdanāsrāvaviśēṣōpētaḥ pavanapittakaphēbhyaḥ, nirdahananirmathanasphuraṇatōdadāhapākarāgakaṇḍūsvāpabahulō nānāvarṇavēdanāsrāvaviśēṣōpētaḥ pavanapittakaphaśōṇitēbhyaḥ, jihvātalābhō mr̥duḥ snigdhaḥ ślakṣṇō vigatavēdanaḥ suvyavasthitō nirāsrāvaścēti śuddhō vraṇa iti ||7||
तत्र श्यावारुणाभस्तनुः शीतः पिच्छिलोऽल्पस्रावी रूक्षश्चटचटायनशीलः स्फुरणायामतोदभेदवेदनाबहुलो निर्मांसश्चेति वातात्, क्षिप्रजः पीतनीलाभः किंशुकोदकाभोष्णस्रावी दाहपाकरागविकारकारी पीतपिडकाजुष्टश्चेति पित्तात्, प्रततचण्डकण्डूबहुलः स्थूलौष्ठः स्तब्धसिरास्नायुजालावततः कठिनः पाण्ड्ववभासो मन्दवेदनः शुक्लशीतसान्द्रपिच्छिलास्रावी गुरुश्चेति कफात्, प्रवालदलनिचयप्रकाशः कृष्णस्फोटपिडकाजालोपचितस्तुरङ्गस्थानगन्धिः सवेदनो धूमायनशीलो रक्तस्रावी पित्तलिङ्गश्चेति रक्तात्, तोददाहधूमायनप्रायः पीतारुणाभस्तद्वर्णस्रावी चेति वातपित्ताभ्यां, कण्डूयनशीलः सनिस्तोदो रूक्षो गुरुर्दारुणो मुहुर्मुहुः शीतपिच्छिलाल्पस्रावी चेति वातश्लेष्मभ्यां, गुरुः सदाह उष्णः पीतपाण्डुस्रावी चेति पित्तश्लेष्मभ्यां, रूक्षस्तनुस्तोदबहुलः सुप्त इव च रक्तारुणाभस्तद्वर्णास्रावी चेति वातशोणिताभ्यां, घृतमण्डाभो मीनधावनतोयगन्धिर्मृदुर्विसर्प्युष्णकृष्णस्रावी चेति पित्तशोणिताभ्यां, रक्तो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः कण्डूप्रायः स्थिरो सरक्तपाण्डुस्रावी चेति श्लेष्मशोणिताभ्यां, स्फुरणतोददाहधूमायनप्रायः पीततनुरक्तस्रावी चेति वातपित्तशोणितेभ्यः, कण्डूस्फुरणचुमचुमायमानप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति वातश्लेष्मशोणितेभ्यः, दाहपाकरागकण्डूप्रायः पाण्डुघनरक्तास्रावी चेति पित्तश्लेष्मशोणितेभ्यः, त्रिविधवर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफेभ्यः, निर्दहननिर्मथनस्फुरणतोददाहपाकरागकण्डूस्वापबहुलो नानावर्णवेदनास्रावविशेषोपेतः पवनपित्तकफशोणितेभ्यः, जिह्वातलाभो मृदुः स्निग्धः श्लक्ष्णो विगतवेदनः सुव्यवस्थितो निरास्रावश्चेति शुद्धो व्रण इति ||७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ vātādivraṇalakṣaṇamāha- tatrētyādi| caṭacaṭāyanaśīlaḥ caṭacaṭāyanasvabhāvaḥ| caṭacaṭāyanādayō vēdanāviśēṣāḥ| sphuraṇaṁ punaḥ punaścalanam, āyāmaḥ saṅkucitāṅgadēśasya dīrghīkaraṇamiva, tōdaḥ sūcībhiriva, bhēdanaṁ tvagvidāraṇamiva| kṣiprajaḥ śīghrajanmā| kiṁśukōdakābhōṣṇasrāvī kiṁśukasumanaḥprakṣālanasalilasadr̥śōṣṇasravaṇaśīla ityarthaḥ| pratatacaṇḍakaṇḍūbahulaḥ viśālakaṇḍūyanaprāyaḥ| sthūlauṣṭhaḥ viśālōnnatavraṇavartmētyarthaḥ| stabdhasirāsnāyujālāvatataḥ amr̥dusirāsnāyusamūhēna baddha ityarthaḥ| pravāladalanicayaprakāśaḥ pravālakhaṇḍasamūhasadr̥śaḥ; pravālō vidrumaḥ, sa ca samudrajātō'tyantaraktō vallīviśēṣaḥ| kr̥ṣṇasphōṭapiḍikājālōpacita iti kr̥ṣṇasphōṭapiḍakāsamūhavyāptaḥ| turaṅgasthānagandhiḥ tīkṣṇakṣāragandhiḥ| dhūmāyanaśīlaḥ prakarṣēṇa dhūmōdvamanamiva kartuṁ śīlaḥ| tōdētyādi| tadvarṇasrāvī atrānuktapariśiṣṭēna vātapittayōrvarṇēna srāvēṇa ca yukta ityarthaḥ| kaṇḍūyanētyādi| sanistōdō vyathāyuktaḥ| dāruṇaḥ kaṭhinaḥ| rūkṣētyādi| supta ivēti ajñāyamānasparśa iva| tadvarṇāsrāvīti atrānuktapariśiṣṭēna tayōrvātaśōṇitayōrvarṇēna srāvēṇa ca yukta ityarthaḥ| ghr̥tamaṇḍō ghr̥tasyōparisthō'cchō bhāgō maṇḍaḥ| mīnadhāvanatōyagandhiḥ matsyaprakṣālanōdakagandhiḥ, visragandhirityarthaḥ| kaṇḍvityādi| cumacumāyamānaṁ rājikāsarṣapalipta iva vēdanā| nirdahanētyādi|- nirdahanaṁ bhasmasātkaraṇamiva, nirmathanaṁ manthānavilōḍanamiva| idānīṁ śuddhavraṇamāha- jihvētyādi| atra jihvātalābhaśabdō mr̥dusnigdhaślakṣṇaśabdaiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē; atrābhāśabdēna varṇaḥ kathyatē| mr̥duḥ kōmalaḥ| ślakṣṇō masr̥ṇaḥ| suvyavasthitaḥ śōbhanākr̥tiḥ; ētēna nātyunnatō nātinīcaḥ kintu sama iti bōdhayati| itiśabdaḥ sūtranirdiṣṭasamāptau||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
tasya vraṇasya ṣaṣṭirupakramā bhavanti | tadyathā- apatarpaṇamālēpaḥ pariṣēkō'bhyaṅgaḥ svēdō vimlāpanamupanāhaḥ pācanaṁ visrāvaṇaṁ snēhō vamanaṁ virēcanaṁ chēdanaṁ bhēdanaṁ dāraṇaṁ lēkhanamēṣaṇamāharaṇaṁ vyadhanaṁ visrāvaṇaṁ sīvanaṁ sandhānaṁ pīḍanaṁ śōṇitāsthāpanaṁ nirvāpaṇamutkārikā kaṣāyō vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṁ rasakriyā'vacūrṇanaṁ vraṇadhūpanamutsādanamavasādanaṁ mr̥dukarma dāruṇakarma kṣārakarmāgnikarma kr̥ṣṇakarma pāṇḍukarma pratisāraṇaṁ rōmasañjananaṁ lōmāpaharaṇaṁ bastikarmōttarabastikarma bandhaḥ patradānaṁ kr̥mighnaṁ br̥ṁhaṇaṁ viṣaghnaṁ śirōvirēcanaṁ nasyaṁ kavaladhāraṇaṁ dhūmō madhu sarpiryantramāhārō rakṣāvidhānamiti ||8||
तस्य व्रणस्य षष्टिरुपक्रमा भवन्ति | तद्यथा- अपतर्पणमालेपः परिषेकोऽभ्यङ्गः स्वेदो विम्लापनमुपनाहः पाचनं विस्रावणं स्नेहो वमनं विरेचनं छेदनं भेदनं दारणं लेखनमेषणमाहरणं व्यधनं विस्रावणं सीवनं सन्धानं पीडनं शोणितास्थापनं निर्वापणमुत्कारिका कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनं व्रणधूपनमुत्सादनमवसादनं मृदुकर्म दारुणकर्म क्षारकर्माग्निकर्म कृष्णकर्म पाण्डुकर्म प्रतिसारणं रोमसञ्जननं लोमापहरणं बस्तिकर्मोत्तरबस्तिकर्म बन्धः पत्रदानं कृमिघ्नं बृंहणं विषघ्नं शिरोविरेचनं नस्यं कवलधारणं धूमो मधु सर्पिर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानमिति ||८||
🔊 Audio coming soon
tasyētyādi| ēṣāṁ madhyē pratisāraṇaṁ na gaṇanīyaṁ, śuklakr̥ṣṇakarmaṇōravaśēṣatvāt ; atō na saṅkhyātirēkaḥ| kēcidatra rōmasañjananalōmāpaharaṇādīn saptōpakramān vihāya kaṣāyādīn sapta śōdhanarūpān sapta rōpaṇarūpāniti dvirūpān gaṇayitvā ṣaṣṭimupakramān pūrayanti| tanna, kaṣāyādayō'vāntarabhēdavivakṣayā caturdaśāpi sāmānyākārēṇa saptaiva, ataḥ saptaiva gaṇanīyāḥ, rōmasañjananādayaścāvaśyaṁ paṭhanīyāḥ| aparaṁ ca gayadāsaḥ pācanaṁ na paṭhati, jējjaṭastu lōmāpaharaṇaṁ na paṭhati api ca, tābhyāṁ paramatyantaṁ vivādaḥ kr̥taḥ, sa ca vistarabhayānna likhitaḥ; tau ca yayā yuktyā ṣaṣṭiṁ pūrayataḥ sā'pi vistarabhayānna likhitā||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tēṣu kaṣāyō vartiḥ kalkaḥ sarpistailaṁ rasakriyā'vacūrṇanamiti śōdhanarōpaṇāni, tēṣvaṣṭau śastrakr̥tyāḥ, śōṇitāsthāpanaṁ kṣārō'gniryantramāhārō rakṣāvidhānaṁ bandhavidhānaṁ cōktāni, snēhasvēdanavamanavirēcanabastyuttarabastiśirōvirēcananasyadhūmakavaladhāraṇānyanyatra vakṣyāmaḥ , yadanyadavaśiṣṭamupakramajātaṁ tadiha vakṣyatē ||9||
तेषु कषायो वर्तिः कल्कः सर्पिस्तैलं रसक्रियाऽवचूर्णनमिति शोधनरोपणानि, तेष्वष्टौ शस्त्रकृत्याः, शोणितास्थापनं क्षारोऽग्निर्यन्त्रमाहारो रक्षाविधानं बन्धविधानं चोक्तानि, स्नेहस्वेदनवमनविरेचनबस्त्युत्तरबस्तिशिरोविरेचननस्यधूमकवलधारणान्यन्यत्र वक्ष्यामः , यदन्यदवशिष्टमुपक्रमजातं तदिह वक्ष्यते ||९||
🔊 Audio coming soon
idānīmupakramēṣu madhyē kaṣāyādīnāmubhayārthakāritvamāha- tēṣvityādi| tēṣu apatarpaṇādiṣu madhyē, kaṣāyādayaḥ sapta| aṣṭau chēdanādayō dāraṇavarjyāḥ sīvanāntāḥ śastrakr̥tyāḥ śastrēṇa kartuṁ śakyā upakramā aṣṭavidhaśastrakarmīyē (sū. 25) uktāḥ| śōṇitētyādi| śōṇitāsthāpanaṁ caturvidhaṁ kaṣāyaśītakriyāpacanadahanabhēdēna, taduktaṁ śōṇitavarṇanīyē (sū. 14)| kṣāraḥ pānīyapratisāraṇīyabhēdēna dvividhō'pyuktaḥ| “jīrṇaśālyōdanaṁ” (sū. 19) ityādinā vraṇitōpāsanīyōktērāhārō'pyuktaḥ| rakṣāvidhānaṁ dvividhaṁ tantrēṇa rakṣōghnaguggulvādinā dhūpanēna lakṣmīguhādyōṣadhidhāraṇēna cētyētaduktamagrōpaharaṇīyē vraṇitōpāsanīyē (sū. 19) ca; mantrēṇa ca “kr̥tyānāṁ pratiṣēdhārthaṁ” (sū. 5) ityādinā'grōpaharaṇīyē| bandhavidhānaṁ vraṇālēpanādhyāyē (sū. 18)| śōṇitāsthāpanādayaḥ sapta| snēhētyādi anyatrēti pañcakarmanirdēśē ityarthaḥ| snēhādayō daśa| yadityādi avaśiṣṭamupakramajātamurvarita upakramasamūhō'ṣṭāviṁśatisaṅkhyaḥ, ēvaṁ sarvamīlanē ṣaṣṭirupakramā bhavanti||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ṣaḍvidhaḥ prāgupadiṣṭaḥ śōphaḥ, tasyaikādaśōpakramā bhavantyapatarpaṇādayō virēcanāntāḥ; tē ca viśēṣēṇa śōthapratīkārē vartantē, vraṇabhāvamāpannasya ca na virudhyantē; śēṣāstu prāyēṇa vraṇapratīkārahētava ēva ||10||
षड्विधः प्रागुपदिष्टः शोफः, तस्यैकादशोपक्रमा भवन्त्यपतर्पणादयो विरेचनान्ताः; ते च विशेषेण शोथप्रतीकारे वर्तन्ते, व्रणभावमापन्नस्य च न विरुध्यन्ते; शेषास्तु प्रायेण व्रणप्रतीकारहेतव एव ||१०||
🔊 Audio coming soon
idānīmapatarpaṇādīnyēkādaśa vraṇakāraṇaśōphaviṣayatvēna viṣayabhēdēnāpi nirdiśannāha- ṣaḍvidha ityādi| apatarpaṇādaya ityatra bahuvrīhēratadguṇasaṁvijñānatvācchēṣā ēkādaśa grāhyāḥ| apatarpaṇamupakramamadhyē prādhānyādgr̥hyatē| nanu, apatarpaṇādīnāṁ śōphaviṣayatvācchōphasya ca vraṇādbhinnatvēna kathaṁ ṣaṣṭirupakramā bhavantītyāha- vraṇabhāvamityādi| āpannasya prāptasya, ‘śōphasya’ iti śēṣaḥ| śēṣā ityādi ēkādaśabhya upakramēbhyō'nyē śēṣāḥ, tē vraṇapratīkārabhūtā ēva||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
apatarpaṇamādya upakramaḥ; ēṣa sarvaśōphānāṁ sāmānyaḥ pradhānatamaśca ||11||
अपतर्पणमाद्य उपक्रमः; एष सर्वशोफानां सामान्यः प्रधानतमश्च ||११||
🔊 Audio coming soon
prathamamapatarpaṇaṁ nirdiśannāha- apatarpaṇamityādi| apatarpaṇam abhōjanaṁ; natu yatkiñcidēvāpatarpaṇaṁ vamanādi, vamanādīnāṁ pr̥thagēvōpādānāt| sarvaśōphānāmiti pañcadaśānāṁ, nāgantōḥ; dōṣōcchrāyōpaśāntyarthamiti vacanāt| atra vātajē'pi śōphē'patarpaṇaṁ vikārapratyanīkatvāt, athavā vātē'pi prāgāmatābhāvāt| taduktaṁ- “vātē sāmē'pi laṅghanam”- iti| sāmānyaḥ sarvaśōphahitaḥ| pradhānatama āśurōgaharatvāt||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
bhavanti cātra - dōṣōcchrāyōpaśāntyarthaṁ dōṣānaddhasya dēhinaḥ | avēkṣya dōṣaṁ prāṇaṁ ca kāryaṁ syādapatarpaṇam ||12||
भवन्ति चात्र - दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थं दोषानद्धस्य देहिनः | अवेक्ष्य दोषं प्राणं च कार्यं स्यादपतर्पणम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
apatarpaṇasyaiva phalaṁ viṣayaṁ kālāvadhiṁ ca darśayannāha- dōṣētyādi| dōṣōcchrāyōpaśāntiḥ phalaṁ, dōṣānaddhatvaṁ viṣayaḥ, avēkṣya dōṣaṁ prāṇaṁ cēti kālāvadhiḥ| dōṣōcchrāyō dōṣautkaṭyam| dōṣānaddhasya dōṣairāmairānaddhāśēṣasrōtasaḥ| dōṣāḥ kaphādayaḥ, tadduṣṭā dhātavō malāśca | dēhina upacitaśarīrasyētyarthaḥ| dōṣaṁ prāṇaṁ cēti yugapadēva laṅghanāvadhiḥ; prāṇaṁ cētyatra cakārādvayaḥprakr̥tyādīni cāṣṭau, avēkṣya vivicya||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ūrdhvamārutatr̥ṣṇākṣunmukhaśōṣaśramānvitaiḥ | na kāryaṁ garbhiṇīvr̥ddhabāladurbalabhīrubhiḥ ||13||
ऊर्ध्वमारुततृष्णाक्षुन्मुखशोषश्रमान्वितैः | न कार्यं गर्भिणीवृद्धबालदुर्बलभीरुभिः ||१३||
🔊 Audio coming soon
apatarpaṇasya niṣēdhaviṣayaṁ nirdiśannāha- ūrdhvamārutētyādi| ūrdhvamārutāḥ śvāsakāsādirōgiṇaḥ, anyē tūrdhvamārutaṁ rōgāntaramāhuḥ| tadyathā- “bhuktē'bhuktē tathā suptē yasyōdgārō bhr̥śaṁ bhavēt| ūrdhvavātaṁ tu taṁ vidyādudānavyānasambhavam”- iti| aparē tu ‘taddhi māruta’ ityādi paṭhanti| mārutō'tra mārutakr̥tākṣēpakādirāmayaḥ| kṣud bubhukṣā| mukhaśōṣō nirāmavātapittakr̥taḥ| ‘śramānvitaiḥ’ ityatra kēcit ‘bhramānvitaiḥ’ iti paṭhanti; bhramō nirāmavātapittakr̥taḥ; sāmavātapittakr̥tamārgāvaraṇajau tu tāvapi laṅghyāvēva| garbhiṇyādiṣvanātyayikē vyādhau laṅghanapratiṣēdhaḥ||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
śōphēṣūtthitamātrēṣu vraṇēṣūgrarujēṣu ca | yathāsvairauṣadhairlēpaṁ pratyēkaśyēna kārayēt ||14||
शोफेषूत्थितमात्रेषु व्रणेषूग्ररुजेषु च | यथास्वैरौषधैर्लेपं प्रत्येकश्येन कारयेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ālēpanaviṣayaṁ darśayannāha- śōphēṣvityādi| utthitamātrēṣu jātamātrēṣu| yathāsvairiti vātādiśōphē mātuluṅgādidūrvādyajagandhādibhirātmīyairityarthaḥ| yathōktairiti kēcit paṭhanti; tatrāpi sa ēvārthaḥ| pratyēkaśyēna ēkaikēna||14||
Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16
yathā pravajvalitē vēśmanyambhasā pariṣēcanam | kṣipraṁ praśamayatyagnimēvamālēpanaṁ rujaḥ ||15|| prahlādanē śōdhanē ca śōphasya haraṇē tathā | utsādanē rōpaṇē ca lēpaḥ syāttu tadarthakr̥t ||16||
यथा प्रवज्वलिते वेश्मन्यम्भसा परिषेचनम् | क्षिप्रं प्रशमयत्यग्निमेवमालेपनं रुजः ||१५|| प्रह्लादने शोधने च शोफस्य हरणे तथा | उत्सादने रोपणे च लेपः स्यात्तु तदर्थकृत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
dr̥ṣṭāntadarśanēnālēpasya phalamāha- yathētyādi| ēvamālēpanaṁ ruja iti ālēpanaṁ śōphasya rujō vēdanāḥ śamayatītyarthaḥ| na kēvalamālēpaḥ śōphasya rujāpahaḥ; kintu prahlādanādīnyapi karōtītyāha- prahlādana ityādi| prahlādanē sukhakaraṇē, rujāpanayanāt| śōdhanē vraṇasya dōṣaprakōpasphōṭanāya| utsādanē nimnavraṇasyōnnatikaraṇē| rōpaṇē cēti cakārādavasādanasavarṇakaraṇādīni samuccīyantē| tadarthakr̥t prahlādanādiprayōjanakārī| asya prayōgaḥ punarālēpādhyāyē (sū. 18); dravyāṇi tu miśrakādiṣu||15-16||
Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18
vātaśōphē tu vēdanōpaśamārthaṁ sarpistailadhānyāmlamāṁsarasavātaharauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣēkān kurvīta, pittaraktābhighātaviṣanimittēṣu kṣīraghr̥tamadhuśarkarōdakēkṣurasamadhurauṣadhakṣīravr̥kṣaniṣkvāthairanuṣṇaiḥ pariṣēkān kurvīta, ślēṣmaśōphē tu tailamūtrakṣārōdakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniṣkvāthairaśītaiḥ pariṣēkān kurvīta ||17|| yathā'mbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati | dōṣāgnirēvaṁ sahasā pariṣēkēṇa śāmyati ||18||
वातशोफे तु वेदनोपशमार्थं सर्पिस्तैलधान्याम्लमांसरसवातहरौषधनिष्क्वाथैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत, पित्तरक्ताभिघातविषनिमित्तेषु क्षीरघृतमधुशर्करोदकेक्षुरसमधुरौषधक्षीरवृक्षनिष्क्वाथैरनुष्णैः परिषेकान् कुर्वीत, श्लेष्मशोफे तु तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिष्क्वाथैरशीतैः परिषेकान् कुर्वीत ||१७|| यथाऽम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति | दोषाग्निरेवं सहसा परिषेकेण शाम्यति ||१८||
🔊 Audio coming soon
pariṣēkasya phalaṁ prayōgaṁ ca darśayannāha- vātētyādi| vātaśōphādirviṣayaḥ, vēdanōpaśamaḥ phalaṁ, sarpirityādiḥ prayōgaḥ| dhānyāmlaṁ kāñjikam| vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni| śarkarāmiśramudakaṁ śarkarōdakam| madhurauṣadhāni kākōlyādīni| kṣīravr̥kṣā vaṭādayaḥ| kṣārōdakamiti kṣāraṁ gālayitvā yadudakaṁ gr̥hyatē tat kṣārōdakam| kaphaghnāni kālēyakāguruprabhr̥tīni||17-18||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
abhyaṅgastu dōṣamālōkyōpayuktō dōṣōpaśamaṁ mr̥dutāṁ ca karōti ||19|| svēdavimlāpanādīnāṁ kriyāṇāṁ prāk sa ucyatē | paścāt karmasu cādiṣṭaḥ sa ca visrāvaṇādiṣu ||20||
अभ्यङ्गस्तु दोषमालोक्योपयुक्तो दोषोपशमं मृदुतां च करोति ||१९|| स्वेदविम्लापनादीनां क्रियाणां प्राक् स उच्यते | पश्चात् कर्मसु चादिष्टः स च विस्रावणादिषु ||२०||
🔊 Audio coming soon
abhyaṅgasya phalaṁ prayōgaṁ ca darśayannāha- abhyaṅga ityādi| vātē kaphē ca tailēna, pittē raktē viṣādiṣu ca śatadhautādighr̥tēna| tasya kālāvadhāraṇaṁ nirdiśannāha- svēdētyādi| svēdavimlāpanādīnāṁ virēcanāntānāṁ snēhavarjitānāṁ saptānāmupakramāṇāṁ prāgbhavati; visrāvaṇādiṣu sēcanāntēṣu snēhavamanavirēcanavyatiriktēṣu karmasu sō'bhyaṅgaḥ paścādādiṣṭaḥ||19-20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
rujāvatāṁ dāruṇānāṁ kaṭhinānāṁ tathaiva ca | śōphānāṁ svēdanaṁ kāryaṁ yē cāpyēvaṁvidhā vraṇāḥ ||21||
रुजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च | शोफानां स्वेदनं कार्यं ये चाप्येवंविधा व्रणाः ||२१||
🔊 Audio coming soon
svēdaviṣayaṁ darśayannāha- rujāvatāmityādi| rujāvatāṁ vātakaphavēdanāyuktānāṁ, dāruṇādiviśēṣaṇasya tadviṣayatvāt| dāruṇānāmiti dāruṇatvaṁ vāyunā rūkṣajaraṭhībhāvaḥ, acalatvamityaparē | prayōgaḥ pañcakarmanirdēśē vakṣyamāṇaḥ||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 23
sthirāṇāṁ rujatāṁ mandaṁ kāryaṁ vimlāpanaṁ bhavēt | abhyajya svēdayitvā tu vēṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ ||22|| vimardayēdbhiṣak prājñastalēnāṅguṣṭhakēna vā |23|
स्थिराणां रुजतां मन्दं कार्यं विम्लापनं भवेत् | अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाड्या ततः शनैः ||२२|| विमर्दयेद्भिषक् प्राज्ञस्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा |२३|
🔊 Audio coming soon
vimlāpanaviṣayaṁ prayōgaṁ ca darśayannāha- sthirāṇāmityādi| sthirāṇāṁ kaṭhinānām| mandaṁ rujatāṁ kaphādhikānāmityarthaḥ; vātakaphādhikānāmityanyē| talēna pāṇipādatalēna| vimlāpanam aṅgulyādimardanēna śōphavilayanam||22||-
Adhikarana 19 (23) · Śloka 24
śōphayōrupanāhaṁ tu kuryādāmavidagdhayōḥ ||23|| avidagdhaḥ śamaṁ yāti vidagdhaḥ pākamēti ca |24|
शोफयोरुपनाहं तु कुर्यादामविदग्धयोः ||२३|| अविदग्धः शमं याति विदग्धः पाकमेति च |२४|
🔊 Audio coming soon
upanāhamāha- śōphayōrityādi| upanāhō vātakaphaśōphaviṣaya ēva| avidagdha āmaḥ| vidagdhaḥ kiñcitpakvaḥ||23||-
Adhikarana 20 (24-26) · Śloka 27
nivartatē na yaḥ śōphō virēkāntairupakramaiḥ ||24|| tasya sampācanaṁ kuryāt samāhr̥tyauṣadhāni tu | dadhitakrasurāśuktadhānyāmlairyōjitāni tu ||25|| snigdhāni lavaṇīkr̥tya pacēdutkārikāṁ śubhām | sairaṇḍapatrayā śōphaṁ nāhayēduṣṇayā tayā ||26|| hitaṁ sambhōjanaṁ cāpi pākāyābhimukhō yadi |27|
निवर्तते न यः शोफो विरेकान्तैरुपक्रमैः ||२४|| तस्य सम्पाचनं कुर्यात् समाहृत्यौषधानि तु | दधितक्रसुराशुक्तधान्याम्लैर्योजितानि तु ||२५|| स्निग्धानि लवणीकृत्य पचेदुत्कारिकां शुभाम् | सैरण्डपत्रया शोफं नाहयेदुष्णया तया ||२६|| हितं सम्भोजनं चापि पाकायाभिमुखो यदि |२७|
🔊 Audio coming soon
pācanaviṣayamāha- nirvatata ityādi| virēkāntairiti apatarpaṇādyairvirēkāntairityarthaḥ| samāhr̥tyauṣadhānīti auṣadhāni miśrakōktāni śaṇamūlakabījādīni samabhāgapramāṇāni, tathā caturguṇadadhyādidravāṇi ca samāhr̥tya ēkīkr̥tya, lavaṇīkr̥tya spaṣṭalavaṇīkr̥tya, nātidravāṁ nātiśuṣkāmupanāhayōgyāmutkārikāṁ pācayēt; utkārikā lapsikākr̥tiḥ, anyē pūpalikākr̥timāhuḥ| nāhayēd badhnīyāt| tayā utkārikayā| hitaṁ sambhōjanamiti sambhōjanaṁ yathēṣṭabhōjanam| tacca kīdr̥śaṁ? hitaṁ hitakāri; kō'rthaḥ? nātyarthakaphakāri na cōpadravakārītyarthaḥ| ētēnāhāravidhānōktairuṣṇasnigdhādibhirēva sambhōjanaṁ kāryamityuktam| sudhīrastu ‘pathyāpathyamihaikatra bhuktaṁ sambhōjanaṁ matam’- ityāha; tacca śrījējjaṭagayadāsau nēcchataḥ| upanāhaniṣpādyaṁ karma pācanamiti matvā pācanaṁ pr̥thagupakramaṁ gayadāsō na paṭhati||24-26||-
Adhikarana 21 (27-29) · Śloka 30
vēdanōpaśamārthāya tathā pākaśamāya ca ||27|| acirōtpatitē śōphē kuryācchōṇitamōkṣaṇam | saśōphē kaṭhinē dhyāmē saraktē vēdanāvati ||28|| saṁrabdhē viṣamē cāpi vraṇē visrāvaṇaṁ hitam | saviṣē ca viśēṣēṇa jalaukōbhiḥ padaistathā ||29|| vēdanāyāḥ praśāntyarthaṁ pākasyāprāptayē tathā |30|
वेदनोपशमार्थाय तथा पाकशमाय च ||२७|| अचिरोत्पतिते शोफे कुर्याच्छोणितमोक्षणम् | सशोफे कठिने ध्यामे सरक्ते वेदनावति ||२८|| संरब्धे विषमे चापि व्रणे विस्रावणं हितम् | सविषे च विशेषेण जलौकोभिः पदैस्तथा ||२९|| वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं पाकस्याप्राप्तये तथा |३०|
🔊 Audio coming soon
visrāvaṇaviṣayamāha- vēdanētyādi| acirōtpatitē tatkālōtpannē| jalaukōbhiḥ pracchānairvā śōṇitamōkṣaṇaṁ kuryāt| vraṇē'pi yādr̥śē śōṇitaṁ srāvaṇīyaṁ tādr̥śamāha- saśōpha ityādi| dhyāmē kr̥ṣṇāruṇē| saraktē raktavarṇē| vēdanāvati vēdanāyuktē| saṁrabdhē viśālamūlē| viṣamē nimnōnnatē| viśēṣēṇa atiśayēna, saviṣē ca viśēṣēṇa raktamōkṣaṇam||27-29||-
Adhikarana 22 (30) · Śloka 31
sōpadravāṇāṁ rūkṣāṇāṁ kr̥śānāṁ vraṇaśōṣiṇām ||30|| yathāsvamauṣadhaiḥ siddhaṁ snēhapānaṁ vidhīyatē |31|
सोपद्रवाणां रूक्षाणां कृशानां व्रणशोषिणाम् ||३०|| यथास्वमौषधैः सिद्धं स्नेहपानं विधीयते |३१|
🔊 Audio coming soon
snēhapānaviṣayaṁ darśayannāha- sōpadravāṇāmityādi| sōpadravāṇāmiti nātra vraṇōpadravā gandhavarṇasrāvavēdanākr̥tayaḥ pañca; kiṁ tarhi vraṇitasyōpadravā vēpathupakṣavadhādayaḥ| vraṇaśōṣiṇāṁ vraṇanimittakṣayiṇām| yathāsvamauṣadhairiti yasya yadātmīyamauṣadhaṁ vātādēstēna siddhasya snēhasya pānaṁ; vicāraṇābhinnācchapānamityācāryāḥ||30||-
Adhikarana 23 (31) · Śloka 32
utsannamāṁsaśōphē tu kaphajuṣṭē viśēṣataḥ ||31|| saṅkliṣṭaśyā(dhyā)marudhirē vraṇē pracchardanaṁ hitam |32|
उत्सन्नमांसशोफे तु कफजुष्टे विशेषतः ||३१|| सङ्क्लिष्टश्या(ध्या)मरुधिरे व्रणे प्रच्छर्दनं हितम् |३२|
🔊 Audio coming soon
vamanaviṣayaṁ darśayannāha- utsannētyādi| utsannamāṁsaśōphē iti ucchritamāṁsaśōphē| kaphajuṣṭē kaphākrāntē| saṅkliṣṭaṁ duṣṭaṁ, śyā(dhyā)mamīṣatkr̥ṣṇaṁ, rudhiraṁ yasminnēvambhūtē vraṇē pracchardanaṁ vamanaṁ hitam||31||-
Adhikarana 24 (32) · Śloka 33
vātapittapraduṣṭēṣu dīrghakālānubandhiṣu ||32|| virēcanaṁ praśaṁsanti vraṇēṣu vraṇakōvidāḥ |33|
वातपित्तप्रदुष्टेषु दीर्घकालानुबन्धिषु ||३२|| विरेचनं प्रशंसन्ति व्रणेषु व्रणकोविदाः |३३|
🔊 Audio coming soon
virēcanaviṣayamāha- vātētyādi| vātēna sahitaṁ pittaṁ vātapittaṁ pittapradhānasaṁsargaḥ; na tu vātaśca pittaṁ cēti, kēvalavātajē bastividhānāt| anēnaiva nyāyēna vātōpasarjanē kaphasaṁsargē vamanamūhyam| ēṣu snēhādiṣu triṣu śōphasyānuktāvapi śōphādhikāratvādēva snēhādayastrayō viśiṣṭāvasthāyāṁ śōphasyāpyupakramā bōddhavyāḥ| vraṇakōvidā vraṇapaṇḍitāḥ||32||-
Adhikarana 25 (33) · Śloka 34
apākēṣu tu rōgēṣu kaṭhinēṣu sthirēṣu ca ||33|| snāyukōthādiṣu tathā cchēdanaṁ prāptamucyatē |34|
अपाकेषु तु रोगेषु कठिनेषु स्थिरेषु च ||३३|| स्नायुकोथादिषु तथा च्छेदनं प्राप्तमुच्यते |३४|
🔊 Audio coming soon
chēdanamāha- apākēṣvityādi| apākēṣu avidyamānapākēṣu mēdaḥkaphagranthimāṁsakandyādiṣu; athavā apākēṣu īṣatpākēṣu valmīkādiṣvityarthaḥ; nañśabdasyōbhayārthatvāt| gayī tu ‘apākavatsu’ iti paṭhati, tatrāpi sa ēvārthaḥ; paraṁ taṁ pāṭhaṁ na sādhuṁ manyatē jējjaṭaḥ| kaṭhinēṣu dr̥ḍhēṣu| sthirēṣu acalēṣu| snāyukōthādiṣvityatrādiśabdāt sirādhamanyādiparigrahaḥ| prāptaṁ yuktamityarthaḥ||33||-
Adhikarana 26 (34) · Śloka 35
antaḥpūyēṣvavaktrēṣu tathaivōtsaṅgavatsvapi ||34|| gatimatsu ca rōgēṣu bhēdanaṁ prāptamucyatē |35|
अन्तःपूयेष्ववक्त्रेषु तथैवोत्सङ्गवत्स्वपि ||३४|| गतिमत्सु च रोगेषु भेदनं प्राप्तमुच्यते |३५|
🔊 Audio coming soon
bhēdanamāha- antaḥpūyēṣvityādi| avaktrēṣu avidyamānamukhēṣu| utsaṅgavatsu cirasthitapūyāvadāraṇagambhīraśuṣiravraṇavastupradēśa utsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyatē, tadvatsu| rōgēṣu vraṇēṣu| gatimatsu gatiyuktēṣu| prāptaṁ yuktam||34||-
Adhikarana 27 (35-37) · Śloka 37
bālavr̥ddhāsahakṣīṇabhīrūṇāṁ yōṣitāmapi ||35|| marmōpari ca jātēṣu rōgēṣūktēṣu dāraṇam | supakvē piṇḍitē śōphē pīḍanairupapīḍitē ||36|| pākōdvr̥ttēṣu dōṣēṣu tattu kāryaṁ vijānatā | supiṣṭairdāraṇadravyairyuktaiḥ kṣārēṇa vā punaḥ ||37||
बालवृद्धासहक्षीणभीरूणां योषितामपि ||३५|| मर्मोपरि च जातेषु रोगेषूक्तेषु दारणम् | सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते ||३६|| पाकोद्वृत्तेषु दोषेषु तत्तु कार्यं विजानता | सुपिष्टैर्दारणद्रव्यैर्युक्तैः क्षारेण वा पुनः ||३७||
🔊 Audio coming soon
dāraṇamāha- bālētyādi| pīḍanairiti pīḍanadravyairityarthaḥ| pākōdvr̥ttēṣu uttānēṣu tvaggatēṣvityarthaḥ| dāraṇadravyairmiśrakōktaiścirabilvādibhiḥ| kṣārēṇa pratisāraṇīyēna, yavakṣārēṇētyanyē||35-37||
Adhikarana 28 (38-39) · Śloka 39
kaṭhinān sthūlavr̥ttauṣṭhān dīryamāṇān punaḥ punaḥ | kaṭhinōtsannamāṁsāṁśca lēkhanēnācarēdbhiṣak ||38|| samaṁ likhēt sulikhitaṁ likhēnniravaśēṣataḥ | vartmanāṁ tu pramāṇēna samaṁ śastrēṇa nirlikhēt ||39||
कठिनान् स्थूलवृत्तौष्ठान् दीर्यमाणान् पुनः पुनः | कठिनोत्सन्नमांसांश्च लेखनेनाचरेद्भिषक् ||३८|| समं लिखेत् सुलिखितं लिखेन्निरवशेषतः | वर्त्मनां तु प्रमाणेन समं शस्त्रेण निर्लिखेत् ||३९||
🔊 Audio coming soon
lēkhanamāha- kaṭhinānityādi| kaṭhinān māṁsahīnān, samam ahīnādhikaṁ likhēt; sthūlavr̥ttauṣṭhān sulikhitam atiśayalikhitaṁ likhēt; punaḥ punardīryamāṇān niravaśēṣatō likhēt; kaṭhinōtsannamāṁsān vartmanāṁ pramāṇēna samaṁ likhēt| anyē'tra punaranyathā vyākhyānayanti- samalēkhanam avagāḍhalēkhanaṁ, sulēkhanaṁ mr̥dulēkhanaṁ, niravaśēṣalēkhanaṁ nirlēkhanaṁ niśśēṣalēkhanamiti| śrīsuvīrajējjaṭabrahmadēvāścaturō viṣayānāhuḥ, tathāhi- kaṭhinānityēkō viṣayaḥ, sthūlavr̥ttauṣṭhāniti dvitīyaḥ, dīryamāṇān punaḥ punariti tr̥tīyaḥ, kaṭhinōtsannamāṁsāṁścēti caturthaḥ| aparē tu samaṁ likhēdityādyanyathā vyākhyānayanti- kaṭhinān sthūlavr̥ttauṣṭhān yathā sulikhitaṁ bhavatyēvaṁ likhēditi sambandhaḥ, kathaṁ sulikhitaṁ bhavatītyāha- samaṁ likhēt, niravaśēṣaṁ likhēt, vartmanāṁ tu pramāṇēna samaṁ nirlikhēditi| samaṁ sulikhitalakṣaṇam| nirlikhēt punaḥ punarlikhēditi bhaṇanaṁ bahuśō lēkhanē śastrāvacāraṇaṁ sūcayati| atra vraṇavartmaśabdēna vraṇagatāścatvāraḥ pārśvā vācyāḥ| śastrēṇa nirlikhēt, na tu gōjīśēphālikādipatrēṇa||38-39||
Adhikarana 29 (40) · Śloka 40
kṣaumaṁ plōtaṁ picuṁ phēnaṁ yāvaśūkaṁ sasaindhavam | karkaśāni ca patrāṇi lēkhanārthē pradāpayēt ||40||
क्षौमं प्लोतं पिचुं फेनं यावशूकं ससैन्धवम् | कर्कशानि च पत्राणि लेखनार्थे प्रदापयेत् ||४०||
🔊 Audio coming soon
śastrābhāvē tu kṣaumādibhirlikhēdityāha- kṣaumamityādi| kṣaumam atasīvastram| plōtaṁ karpaṭam| picuṁ kārpāsatūlām | phēnaṁ samudraphēnam| yāvaśūkō yavakṣāraḥ||40||
Adhikarana 30 (41-42) · Śloka 42
nāḍīvraṇāñ śalyagarbhānunmārgyutsaṅginaḥ śanaiḥ | karīrabālāṅgulibhirēṣaṇyā vaiṣayēdbhiṣak ||41|| nētravartmagudābhyāsanāḍyō'vaktrāḥ saśōṇitāḥ | cuccūpōdakajaiḥ ślakṣṇaiḥ karīrairēṣayēttu tāḥ ||42||
नाडीव्रणाञ् शल्यगर्भानुन्मार्ग्युत्सङ्गिनः शनैः | करीरबालाङ्गुलिभिरेषण्या वैषयेद्भिषक् ||४१|| नेत्रवर्त्मगुदाभ्यासनाड्योऽवक्त्राः सशोणिताः | चुच्चूपोदकजैः श्लक्ष्णैः करीरैरेषयेत्तु ताः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ēṣaṇamāha- nāḍītyādi| nāḍyaśca vraṇāścēti nāḍīvraṇāstān| śalyagarbhān abhyantaraśalyānityarthaḥ| unmārgī bhagandaraḥ, utsaṅgī śambūkāvartābhidha ityēkē; tanna, tayōrasādhyatvēnaiṣaṇānarhatvāt| tatra, utsr̥ṣṭō mārgō vidyatē yēṣāṁ tē unmārgiṇō vraṇāḥ r̥juṁ mārgaṁ parityajya kuṭilayā gatyā yē yāntītyarthaḥ; utsaṅgina ūrdhvasaṅginaḥ| karīrāḥ cuccūpōdakādīnāṁ kōmalā nālāḥ| bālāḥ kariśūkarādīnām| vivr̥tāsyān kōṣṭhāśritānaṅgulyā vā ēṣayēdityarthaḥ| ēṣaṇī śalākāśastra(yantra)m| ēṣayēt karīrādinikṣēpaṇēna vraṇamārganiścayaṁ kuryādityarthaḥ| karīrāṇāṁ viṣayaṁ nirdiśannāha- nētravartmētyādi| gudābhyāsō gudasamīpam| avaktrā alpavaktrāḥ| cuccūḥ cīcuriti lōkē| upōdakaḥ ‘pōi’ iti lōkē||41-42||
Adhikarana 31 (43) · Śloka 43
saṁvr̥tāsaṁvr̥tāsyēṣu vraṇēṣu matimān bhiṣak | yathōktamāharēcchalyaṁ prāptōddharaṇalakṣaṇam ||43||
संवृतासंवृतास्येषु व्रणेषु मतिमान् भिषक् | यथोक्तमाहरेच्छल्यं प्राप्तोद्धरणलक्षणम् ||४३||
🔊 Audio coming soon
āharaṇaviṣayamāha- saṁvr̥tētyādi| prāptōddharaṇalakṣaṇamiti sadyaḥprāṇaharaviśalyaghnādirahitamanyadityarthaḥ||43||
Adhikarana 32 (44) · Śloka 44
rōgē vyadhanasādhyē tu yathōddēśaṁ pramāṇataḥ | śastraṁ nidadhyāddōṣaṁ ca srāvayēt kīrtitaṁ yathā ||44||
रोगे व्यधनसाध्ये तु यथोद्देशं प्रमाणतः | शस्त्रं निदध्याद्दोषं च स्रावयेत् कीर्तितं यथा ||४४||
🔊 Audio coming soon
vyadhanavisrāvaṇaviṣayamāha- rōga ityādi| vyadhanasādhyō rōgō dakōdaramūtravr̥ddhyādiḥ| yathōddēśaṁ pramāṇata iti uddēśānatikrāntapramāṇamityarthaḥ| tatra dakōdarōddiṣṭaṁ pramāṇamaṅguṣṭhōdarapramāṇamavagāḍhamiti jñēyaṁ; vidradhyādiṣu punaḥ “mahatsvapi ca pākēṣu dvyaṅgulāntaraṁ tryaṅgulāntaraṁ vā śastranipātanam” (sū. 5) iti| śastraṁ nidadhyādityantēna vyadhanamuktaṁ, dōṣaṁ ca srāvayēt kīrtitaṁ yathēti srāvaṇamuktam, ēvamanēna ślōkēnōpakramadvayamuktam||44||
Adhikarana 33 (45) · Śloka 45
apākōpadrutā yē ca māṁsasthā vivr̥tāśca yē | yathōktaṁ sīvanaṁ tēṣu kāryaṁ sandhānamēva ca ||45||
अपाकोपद्रुता ये च मांसस्था विवृताश्च ये | यथोक्तं सीवनं तेषु कार्यं सन्धानमेव च ||४५||
🔊 Audio coming soon
sīvanasandhānaviṣayamāha- apākētyādi| apākōpadrutāḥ pākōpadravarahitāḥ| vivr̥tā vyāttamukhāḥ| yathōktamaṣṭavidhaśastrakarmīyē (sū. 25)| sandhānamēva cēti na kēvalaṁ sīvanaṁ sandhānamapi ; sandhānaṁ vraṇauṣṭhādisaṁyōjanam| anēna ślōkēnōpakramadvayamuktam||45||
Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47
pūyagarbhānaṇudvārān vraṇānmarmagatānapi | yathōktaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantāt paripīḍayēt ||46|| śuṣyamāṇamupēkṣēta pradēhaṁ pīḍanaṁ prati | na cābhimukhamālimpēttathā dōṣaḥ prasicyatē ||47||
पूयगर्भानणुद्वारान् व्रणान्मर्मगतानपि | यथोक्तैः पीडनद्रव्यैः समन्तात् परिपीडयेत् ||४६|| शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहं पीडनं प्रति | न चाभिमुखमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते ||४७||
🔊 Audio coming soon
pīḍanamāha- pūyētyādi| yathōktairmiśrakaparipaṭhitaiḥ picchiladravyatvaṅmūlādibhiḥ| samantāt sarvataḥ| pradēhaṁ pralēpanamityarthaḥ| dōṣaḥ pūyaḥ| prasicyatē svayaṁ prakṣarati| pīḍanam auṣadhaiścampanam||46-47||
Adhikarana 35 (48) · Śloka 48
taistairnimittairbahudhā śōṇitē prasrutē bhr̥śam | kāryaṁ yathōktaṁ vaidyēna śōṇitāsthāpanaṁ bhavēt ||48||
तैस्तैर्निमित्तैर्बहुधा शोणिते प्रस्रुते भृशम् | कार्यं यथोक्तं वैद्येन शोणितास्थापनं भवेत् ||४८||
🔊 Audio coming soon
śōṇitāsthāpanamāha- taistairityādi| taistaiḥ sirāvyadhādibhiḥ| yathōktaṁ śōṇitāsthāpanaṁ śōṇitātipravr̥ttistambhanam| taccaturvidham- “sandhānaṁ skandanaṁ caiva pācanaṁ dahanaṁ tathā” (sū. 14) iti||48||
Adhikarana 36 (49-50) · Śloka 50
dāhapākajvaravatāṁ vraṇānāṁ pittakōpataḥ | raktēna cābhibhūtānāṁ kāryaṁ nirvāpaṇaṁ bhavēt ||49|| yathōktaiḥ śītaladravyaiḥ kṣīrapiṣṭairghr̥tāplutaiḥ | dihyādabahalān sēkān suśītāṁścāvacārayēt ||50||
दाहपाकज्वरवतां व्रणानां पित्तकोपतः | रक्तेन चाभिभूतानां कार्यं निर्वापणं भवेत् ||४९|| यथोक्तैः शीतलद्रव्यैः क्षीरपिष्टैर्घृताप्लुतैः | दिह्यादबहलान् सेकान् सुशीतांश्चावचारयेत् ||५०||
🔊 Audio coming soon
nirvāpaṇamāha- dāhētyādi| nirvāpaṇaṁ nāma pittaraktavraṇasya pacyamānasya jvalata iva auṣadhādibhirvēdanōpaśamaḥ| yathōktairmiśrakōktairdūrvādibhiḥ| kṣīrapiṣṭairiti kṣīrēṇa āpiṣṭaiḥ, ślakṣṇasya dāhapākakāritvāt| dihyāt limpēt| abahalān yataḥ ślakṣṇaghanō lēpaścandanasyāpi dāhakr̥dbhavati| sēkān pariṣēkān| anēna ślōkēna sēkalēpau dvau nirvāpaṇāvuktau||49-50||
Adhikarana 37 (51-52) · Śloka 53
vraṇēṣu kṣīṇamāṁsēṣu tanusrāviṣvapākiṣu | tōdakāṭhinyapāruṣyaśūlavēpathumatsu ca ||51|| vātaghnavargē'mlagaṇē kākōlyādigaṇē tathā | snaihikēṣu ca bījēṣu pacēdutkārikāṁ śubhām ||52|| tēṣāṁ ca svēdanaṁ kāryaṁ sthirāṇāṁ vēdanāvatām |53|
व्रणेषु क्षीणमांसेषु तनुस्राविष्वपाकिषु | तोदकाठिन्यपारुष्यशूलवेपथुमत्सु च ||५१|| वातघ्नवर्गेऽम्लगणे काकोल्यादिगणे तथा | स्नैहिकेषु च बीजेषु पचेदुत्कारिकां शुभाम् ||५२|| तेषां च स्वेदनं कार्यं स्थिराणां वेदनावताम् |५३|
🔊 Audio coming soon
utkārikāviṣayamāha- vraṇēṣvityādi| kṣīṇamāṁsatvādikaṁ vātakāryam| vātaghnavargē bhadradārvādau, amlagaṇē sauvīrakatuṣōdakādau, snaihikēṣu ca bījēṣu tilātasīsarṣapairaṇḍādibījēṣu| vātaghnavargakākōlyādigaṇasnaihikabījāni samabhāgāni taccaturguṇamamlānāṁ gr̥hītvā nātighanāṁ nātisāndrāṁ pēyānukāriṇīmutkārikāṁ pacēt||51-52||-
Adhikarana 38 (53) · Śloka 54
durgandhānāṁ klēdavatāṁ picchilānāṁ viśēṣataḥ ||53|| kaṣāyaiḥ śōdhanaṁ kāryaṁ śōdhanaiḥ prāgudīritaiḥ |54|
दुर्गन्धानां क्लेदवतां पिच्छिलानां विशेषतः ||५३|| कषायैः शोधनं कार्यं शोधनैः प्रागुदीरितैः |५४|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kaṣāyādīṁścūrṇāntān sapta śōdhanarōpaṇān viṣayabhēdēna darśayannāha- durgandhānāmityādi| śōdhanaiḥ kaṣāyaiḥ prāgudīritairmiśrakōktaiḥ śaṅkhinyaṅkōṭasumanādibhiḥ kr̥taiḥ kvāthaiḥ śōdhanaṁ kāryam||53||-
Adhikarana 39 (54-55) · Śloka 56
antaḥśalyānaṇumukhān gambhīrān māṁsasaṁśritān śōdhanadravyayuktābhirvartibhistān yathākramam ||54|| pūtimāṁsapraticchannān mahādōṣāṁśca śōdhayēt ||55|| kalkīkr̥tairyathālābhaṁ vartidravyaiḥ purōditaiḥ |56|
अन्तःशल्यानणुमुखान् गम्भीरान् मांससंश्रितान् शोधनद्रव्ययुक्ताभिर्वर्तिभिस्तान् यथाक्रमम् ||५४|| पूतिमांसप्रतिच्छन्नान् महादोषांश्च शोधयेत् ||५५|| कल्कीकृतैर्यथालाभं वर्तिद्रव्यैः पुरोदितैः |५६|
🔊 Audio coming soon
śōdhanadravyayuktābhiriti śōdhanadravyāṇi ajagandhājaśr̥ṅgyādīni miśrakōktāni| tān vraṇān; ‘śōdhayēt’ iti śēṣaḥ| yathākramamiti prathamaṁ sūkṣmābhistataḥ sthūlasthūlatarābhirityarthaḥ| pūtimāṁsapraticchannāniti avagāḍhān, na punarabhyantarān| mahādōṣāṁścēti atiduṣṭānityarthaḥ| dōṣau cātra vātakaphau gr̥hyētē na punaḥ pittaṁ, pittaduṣṭastu sarpirviṣayaḥ||54-55||-
Adhikarana 40 (56) · Śloka 57
pittapraduṣṭān gambhīrān dāhapākaprapīḍitān ||56|| kārpāsīphalamiśrēṇa jayēcchōdhanasarpiṣā |57|
पित्तप्रदुष्टान् गम्भीरान् दाहपाकप्रपीडितान् ||५६|| कार्पासीफलमिश्रेण जयेच्छोधनसर्पिषा |५७|
🔊 Audio coming soon
śōdhanadravyāṇi kāsīsājagandhādīni, taiḥ siddhēna sarpiṣā ghr̥tēna| kalpanā cēyaṁ- yāvanti kāsīsājagandhādīni śōdhanadravyāṇi tāvanmātraṁ kārpāsaphalam, ētānyēkīkr̥tya kalkacaturguṇaṁ ghr̥taṁ, ghr̥tacaturguṇaṁ jalaṁ ca gr̥hītvā ghr̥taṁ sādhanīyam||56||-
Adhikarana 41 (57) · Śloka 58
utsannamāṁsānasnigdhānalpasrāvān vraṇāṁstathā ||57|| sarṣapasnēhayuktēna dhīmāṁstailēna śōdhayēt |58|
उत्सन्नमांसानस्निग्धानल्पस्रावान् व्रणांस्तथा ||५७|| सर्षपस्नेहयुक्तेन धीमांस्तैलेन शोधयेत् |५८|
🔊 Audio coming soon
vraṇāniti kaphavātādhikānityarthaḥ, utsēdhasya kaphakr̥tatvāt, asnēhālpasrāvayōrvātakr̥tatvācca| sarṣapasnēhayuktēnēti sarṣapasnēhādhikēna tilatailēna; ‘miśrakōktēna mayūrādiśōdhanadravyasiddhēna’ iti śēṣaḥ||57||-
Adhikarana 42 (58-61) · Śloka 61
tailēnāśudhyamānānāṁ śōdhanīyāṁ rasakriyām ||58|| vraṇānāṁ sthiramāṁsānāṁ kuryāddravyairudīritaiḥ | kaṣāyē vidhivattēṣāṁ kr̥tē cādhiśrayēt punaḥ ||59|| surāṣṭrajāṁ sakāsīsāṁ dadyāccāpi manaḥśilām | haritālaṁ ca matimāṁstatastāmavacārayēt ||60|| mātuluṅgarasōpētāṁ sakṣaudrāmatimarditām | vraṇēṣu dattvā tāṁ tiṣṭhēttrīṁstrīṁśca divasān param ||61||
तैलेनाशुध्यमानानां शोधनीयां रसक्रियाम् ||५८|| व्रणानां स्थिरमांसानां कुर्याद्द्रव्यैरुदीरितैः | कषाये विधिवत्तेषां कृते चाधिश्रयेत् पुनः ||५९|| सुराष्ट्रजां सकासीसां दद्याच्चापि मनःशिलाम् | हरितालं च मतिमांस्ततस्तामवचारयेत् ||६०|| मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रामतिमर्दिताम् | व्रणेषु दत्त्वा तां तिष्ठेत्त्रींस्त्रींश्च दिवसान् परम् ||६१||
🔊 Audio coming soon
dravyairudīritairiti miśrakōktaiḥ śālasārādibhirdravyaiḥ| kalpanāmāha- kaṣāyē vidhivattēṣāmiti|- tēṣāṁ śālasārādīnāṁ vidhivatkr̥tē kaṣāyē dravyāpēkṣayā ṣōḍaśaguṇōdakē'ṣṭabhāgāvaśiṣṭē, aṣṭaguṇōdakē caturbhāgāvaśiṣṭē vā| adhiśrayēt punariti pūtaṁ kaṣāyaṁ punaradhiśrayēt pacēdityarthaḥ| surāṣṭrajādīni cūrṇitāni mātrayā śēṣakaṣāyapādē kaṣāyasya punaḥpākāt phāṇitībhāvē satyāvapēt| surāṣṭrajāṁ tuvaramr̥ttikām| tatastāmavacārayēditi tatō'nantaraṁ rasakriyāṁ samavacārayēt prayōjayēt| atimarditāmauṣadhānāmēkībhāvārtham| mātuluṅgamadhumātrā tu saṁskāramātraiva| trīṁstrīṁśca divasān paramiti paramityavadhāraṇē, trīṁstrīnēva divasān tiṣṭhēnnādhikaṁ, vraṇavastvavadāraṇabhayāt||58-61||-
Adhikarana 43 (62) · Śloka 62
mēdōjuṣṭānagambhīrān durgandhāṁścūrṇaśōdhanaiḥ | upācarēt bhiṣak prājñaḥ ślakṣṇaiḥ śōdhanavartijaiḥ ||62||
मेदोजुष्टानगम्भीरान् दुर्गन्धांश्चूर्णशोधनैः | उपाचरेत् भिषक् प्राज्ञः श्लक्ष्णैः शोधनवर्तिजैः ||६२||
🔊 Audio coming soon
agambhīrān uttānān; ‘gambhīrān mēdasā juṣṭān’ ityēkē paṭhanti, tannēcchati gayī| cūrṇaśōdhanaiḥ kāsīsādibhiḥ| śōdhanavartijaiḥ ajagandhādibhiḥ||62||
Adhikarana 44 (63) · Śloka 63
śuddhalakṣaṇayuktānāṁ kaṣāyaṁ rōpaṇaṁ hitam | tatra kāryaṁ yathōddiṣṭairdravyairvaidyēna jānatā ||63||
शुद्धलक्षणयुक्तानां कषायं रोपणं हितम् | तत्र कार्यं यथोद्दिष्टैर्द्रव्यैर्वैद्येन जानता ||६३||
🔊 Audio coming soon
aśuddhavraṇasya śōdhanāni saptakaṣāyādīni saviṣayaprayōgāṇi nirdiśya śuddhasya tānyēva rōpaṇāni nirdiśannāha- śuddhalakṣaṇayuktānāmityādi| śuddhavraṇalakṣaṇāni “tribhirdōṣairanākrānta” (sū. 23) ityādīni, “jihvātalābha” ityādīni vā cōktāni| yathōddiṣṭairvaṭādibhiḥ||63||
Adhikarana 45 (64) · Śloka 64
avēdanānāṁ śuddhānāṁ gambhīrāṇāṁ tathaiva ca | hitā rōpaṇavartyaṅgakr̥tā rōpaṇavartayaḥ ||64||
अवेदनानां शुद्धानां गम्भीराणां तथैव च | हिता रोपणवर्त्यङ्गकृता रोपणवर्तयः ||६४||
🔊 Audio coming soon
avēdanānāṁ sarvathā vēdanāhīnānāmityarthaḥ; anyē avēdanānāmalpavēdanānāmityāhuḥ| rōpaṇavartyaṅgakr̥tā iti rōpaṇavartyaṅgāni sōmāmr̥tāśvagandhākākōlyādīni; taiḥ kr̥tā rōpaṇavartayō hitāḥ||64||
Adhikarana 46 (65-69) · Śloka 70
apētapūtimāṁsānāṁ māṁsasthānāmarōhatām | kalkaḥ saṁrōhaṇaḥ kāryastilajō madhusaṁyutaḥ ||65|| sa mādhuryāttathauṣṇyācca snēhāccānilanāśanaḥ | kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittahr̥t ||66|| auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphē hitaḥ | śōdhayēdrōpayēccāpi yuktaḥ śōdhanarōpaṇaiḥ ||67|| nimbapatramadhubhyāṁ tu yuktaḥ saṁśōdhanaḥ smr̥taḥ | pūrvābhyāṁ sarpiṣā cāpi yuktaścāpyuparōpaṇaḥ ||68|| tilavadyavakalkaṁ tu kēcidāhurmanīṣiṇaḥ | śamayēdavidagdhaṁ ca vidagdhamapi pācayēt ||69|| pakvaṁ bhinatti bhinnaṁ ca śōdhayēdrōpayēttathā |70|
अपेतपूतिमांसानां मांसस्थानामरोहताम् | कल्कः संरोहणः कार्यस्तिलजो मधुसंयुतः ||६५|| स माधुर्यात्तथौष्ण्याच्च स्नेहाच्चानिलनाशनः | कषायभावान्माधुर्यात्तिक्तत्वाच्चापि पित्तहृत् ||६६|| औष्ण्यात् कषायभावाच्च तिक्तत्वाच्च कफे हितः | शोधयेद्रोपयेच्चापि युक्तः शोधनरोपणैः ||६७|| निम्बपत्रमधुभ्यां तु युक्तः संशोधनः स्मृतः | पूर्वाभ्यां सर्पिषा चापि युक्तश्चाप्युपरोपणः ||६८|| तिलवद्यवकल्कं तु केचिदाहुर्मनीषिणः | शमयेदविदग्धं च विदग्धमपि पाचयेत् ||६९|| पक्वं भिनत्ति भिन्नं च शोधयेद्रोपयेत्तथा |७०|
🔊 Audio coming soon
apētapūtimāṁsānāmiti nirgataśaṭitamāṁsānām| māṁsasthānāṁ māṁsamātrasthitānāmityarthaḥ| kalkō miśrakādhyāyē kathitaḥ, sa tu “samaṅgā sōmasaralā” (sū. 37) ityādiḥ| viśēṣārthamatrāpi kalkaṁ nirdiśannāha- tilajō madhusaṁyuta iti| tilakalkasya tridōṣaharatvamāha- sa ityādi|- sa iti tilakalkaḥ| tilakalkasya tiktakaṣāyatvē uṣṇatvē snigdhatvē madhuratvē ca satyapi kathaṁ na vātādiprakōpakatvam? ucyatē- sva(pra)bhāvādāmalakavat| asyaiva tilakalkasya yōgavāhitvaṁ saviśēṣaṁ darśayannāha- śōdhayēdityādi| aśuddhān śōdhayēt, rōpayēccētyayamarthaścakārēṇa jñēyaḥ| kēna śōdhanēna yuktaḥ śōdhayēdityāha- nimbapatramadhubhyāmityādi| madhusaṁyuta ityanēnaiva labdhē punariha madhugrahaṇaṁ kēvalasyaiva tilakalkasya prāguktā mādhuryādayō'vagantavyāḥ, na madhuyuktasyēti jñāpayati| kēna rōpaṇēna śōdhanēna yuktō vraṇāñ śōdhayēdrōpayēccētyāha- pūrvābhyāmityādi|- pūrvābhyāṁ nimbapatramadhubhyāmityarthaḥ| yuktaścāpyuparōpaṇa ityapiśabdō bhinnakramē; tēna nimbapatramadhughr̥tayuktaḥ śuddhyatō vraṇasya śōdhanō rōpaṇō'pi, tilakalkasya yōgavāhitvādityarthaḥ| anyē tu ‘yuktaḥ saṁrōpaṇō bhavēt’ iti paṭhanti; tē tu pūrvōktaṁ cakārārthaṁ na manyantē, kiñca nimbapatramadhughr̥tayuktasya tilakalkasya rōpaṇatvamēvāṅgīkurvanti na śōdhanatvam| idānīmanyamapi kalkaṁ sarvāvasthāsu sarvavraṇayōgitvēna saviśēṣamēkīyamatēna nirdiśannāha- tilavadityādi|- tilavattilasadr̥śō yavakalkō'pi tridōṣaghna ityanēna prakārēṇa kēcidēkīyavacanaṁ vyākhyānayanti; jējjaṭagayadāsau tvanyathā, yathā- tilā vidyantē'sminniti tilavān, tilavāṁścāsau yavakalkaśca tilavadyavakalkaḥ, taṁ tilavadyavakalkaṁ kēcidāhuriti| sarvāvasthāsu sarvaśārīravraṇayōgyatvamāha- śamayēdavidagdhaṁ cētyādi| ētēna tilayuktaḥ kalkaḥ pañcānāmupakramāṇāṁ vimlāpanapācanapāṭanaśōdhanarōpaṇānāmarthaṁ karōtītyuktaṁ; tilakalkastu rōpaṇaśōdhanakaraṇēnōpakramadvayārthakaraḥ, tadubhayakaraṇēnōpakramatrayārthakarō vā, ata ēvānayōḥ kalkayōrbhēdaḥ| rōpayēccēti cakārēṇa tilakalkatilavadyavakalkayōrapi vraṇavaikr̥tyāpahatvaṁ bhavatīti samuccīyatē||65-69||-
Adhikarana 47 (70) · Śloka 71
pittaraktaviṣāgantūn gambhīrānapi ca vraṇān ||70|| rōpayēdrōpaṇīyēna kṣīrasiddhēna sarpiṣā |71|
पित्तरक्तविषागन्तून् गम्भीरानपि च व्रणान् ||७०|| रोपयेद्रोपणीयेन क्षीरसिद्धेन सर्पिषा |७१|
🔊 Audio coming soon
śastrādyabhighātanimittā vraṇāḥ saptāhādarvāgēva adōṣōpaplutā āgantavaḥ| rōpaṇīyēnēti miśrakōditēna “pr̥thakparṇyātmaguptā ca” (sū. 37) ityādinā||70||-
Adhikarana 48 (71) · Śloka 72
kaphavātābhibhūtānāṁ vraṇānāṁ matimān bhiṣak ||71|| kārayēdrōpaṇaṁ tailaṁ bhēṣajaistadyathōditaiḥ |72|
कफवाताभिभूतानां व्रणानां मतिमान् भिषक् ||७१|| कारयेद्रोपणं तैलं भेषजैस्तद्यथोदितैः |७२|
🔊 Audio coming soon
yathōditairiti miśrakōktaiḥ kālānusāryāguruprabhr̥tibhiḥ||71||-
Adhikarana 49 (72) · Śloka 73
abandhyānāṁ calasthānāṁ śuddhānāṁ ca praduṣyatām ||72|| dviharidrāyutāṁ kuryādrōpaṇārthāṁ rasakriyām |73|
अबन्ध्यानां चलस्थानां शुद्धानां च प्रदुष्यताम् ||७२|| द्विहरिद्रायुतां कुर्याद्रोपणार्थां रसक्रियाम् |७३|
🔊 Audio coming soon
abandhyāḥ pittaraktaviṣābhighātajādayaḥ| calasthānāmiti calāścēṣṭāvantaḥ sandhayaḥ, tatrasthāścalasthāḥ, śuddhānāṁ ca praduṣyatāṁ punarityarthaḥ| ‘śuddhānāṁ cā'prarōhatām’ iti sudhīrābhiprāyēṇa kēcit paṭhanti| tatra calasthānatvādinā hētunā'prarōhatāmiti draṣṭavyam| asyāḥ kalpanā- nyagrōdhādivargasya triphalāyāśca dravyāpēkṣayā'ṣṭaguṇē caturguṇē vā'mbhasyaṣṭabhāgāvaśiṣṭē caturbhāgāvaśiṣṭē vā kaṣāyaṁ punaradhisr̥tya phāṇitībhāvē'vaśiṣṭakaṣāyapādamātrayā haridrādvayacūrṇaṁ prakṣipya sumarditāṁ madhuyutāṁ rasakriyāmavacārayēt| atra śōdhanarasakriyāvat kālāvadhirnāstyēva, yāvadvraṇarōpaṇamēva kāryēti||72||-
Adhikarana 50 (73) · Śloka 74
samānāṁ sthiramāṁsānāṁ tvaksthānāṁ rōpaṇaṁ bhiṣak ||73|| cūrṇaṁ vidadhyānmatimān prāksthānōktō vidhiryathā |74|
समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां रोपणं भिषक् ||७३|| चूर्णं विदध्यान्मतिमान् प्राक्स्थानोक्तो विधिर्यथा |७४|
🔊 Audio coming soon
samānāmityādi| sthiramāṁsānām amr̥dumāṁsānām| prāksthānōktō vidhiryathēti prāksthānē sūtrasthānē uktō vidhiryēna prakārēṇa, sa ca prakāraḥ “kiṁśukastriphalā rōdhraṁ” (sū. 37) ityādinā nirdiṣṭa ityarthaḥ||73||-
Adhikarana 51 (74) · Śloka 75
śōdhanō rōpaṇaścaiva vidhiryō'yaṁ prakīrtitaḥ ||74|| sarvavraṇānāṁ sāmānyēnōktō dōṣāviśēṣataḥ |75|
शोधनो रोपणश्चैव विधिर्योऽयं प्रकीर्तितः ||७४|| सर्वव्रणानां सामान्येनोक्तो दोषाविशेषतः |७५|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kaṣāyādibhēdēna pratyēkaṁ saptavidhasya śōdhanasya rōpaṇasya ca sarvavraṇaviṣayatvaṁ darśayannāha- śōdhana ityādi| atra sudhīraḥ- ēṣa sarvavraṇānāṁ śārīrāgantūnāṁ sāmānyēnōktō vidhiḥ| kasmāt? dōṣāviśēṣataḥ; aviśiṣṭā hi vātapittaślēṣmāṇō dūṣakāḥ śārīrāṇāmāgantūnāṁ ca vraṇānām; uktaṁ ca- “kālāntarēṇa dōṣōpaplavaviśēṣācchārīravat pratikāra” iti; ‘dōṣaviśēṣata’ iti pāṭhē dōṣaviśēṣatō dōṣabhēdāt; śēṣaṁ samam| kēcittu- sāmānyēnōktō vidhistilanimbakalkādiḥ, tathā dōṣaviśēṣataścōkta ādyē dvē pañcamūlyāvityādi, iti luptanirdiṣṭaṁ cakāraṁ varṇayanti| gayī tu- sarvavraṇānāṁ vidradhyādyaśēṣavraṇānāmayamēva vidhiruktaḥ; kutaḥ? yatō vraṇasāmānyōktaḥ, sa ca vidhirdōṣaviśēṣata iti dōṣaviśēṣamapēkṣya kārya iti vyākhyānayati||74||-
Adhikarana 52 (75) · Śloka 76
ēṣa āgamasiddhatvāttathaiva phaladarśanāt ||75|| mantravat samprayōktavyō na mīmāṁsyaḥ kathañcana |76|
एष आगमसिद्धत्वात्तथैव फलदर्शनात् ||७५|| मन्त्रवत् सम्प्रयोक्तव्यो न मीमांस्यः कथञ्चन |७६|
🔊 Audio coming soon
ēṣaḥ śōdhanarōpaṇavidhiḥ| āgamasiddhatvāditi āgamaḥ śāstraṁ, tēna siddhatvāt prasiddhatvādityarthaḥ| phaladarśanāt ārōgyadarśanāt| na mīmāṁsyō na vicārya ityarthaḥ||75||-
Adhikarana 53 (76) · Śloka 77
svabuddhyā cāpi vibhajēt kaṣāyādiṣu saptasu ||76|| bhēṣajāni yathāyōgaṁ yānyuktāni purā mayā |77|
स्वबुद्ध्या चापि विभजेत् कषायादिषु सप्तसु ||७६|| भेषजानि यथायोगं यान्युक्तानि पुरा मया |७७|
🔊 Audio coming soon
āgamōktayōgaviṣayiṇīmamīmāṁsāṁ nirdiśya, anirdiṣṭayōgaviṣayiṇīṁ mīmāṁsāmēva kathayannāha- svabuddhyētyādi| kaṣāyādiṣu saptasu kaṣāyavartikalkasarpistailarasakriyācūrṇēṣu||76||-
Adhikarana 54 (77-79) · Śloka 80
ādyē dvē pañcamūlyau tu gaṇō yaścānilāpahaḥ ||77|| sa vātaduṣṭē dātavyaḥ kaṣāyādiṣu saptasu | nyagrōdhādirgaṇō yastu kākōlyādiśca yaḥ smr̥taḥ ||78|| tau pittaduṣṭē dātavyau kaṣāyādiṣu saptasu | āragvadhādistu gaṇō yaścōṣṇaḥ parikīrtitaḥ ||79|| tau dēyau kaphaduṣṭē tu, saṁsr̥ṣṭē saṁyutā gaṇāḥ |80|
आद्ये द्वे पञ्चमूल्यौ तु गणो यश्चानिलापहः ||७७|| स वातदुष्टे दातव्यः कषायादिषु सप्तसु | न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यः स्मृतः ||७८|| तौ पित्तदुष्टे दातव्यौ कषायादिषु सप्तसु | आरग्वधादिस्तु गणो यश्चोष्णः परिकीर्तितः ||७९|| तौ देयौ कफदुष्टे तु, संसृष्टे संयुता गणाः |८०|
🔊 Audio coming soon
uṣṇa uṣṇavīryō muṣkakādiḥ surasādirvā ślēṣmaghnaḥ| saṁsr̥ṣṭē saṁyutā gaṇāḥ| ayaṁ granthaḥ sarvō'pi śōdhanarōpaṇaviṣayaḥ||77-79||-
Adhikarana 55 (80) · Śloka 81
vātātmakānugrarujān sāsrāvānapi ca vraṇān ||80|| sakṣaumayavasarpirbhirdhūpanāṅgaiśca dhūpayēt |81|
वातात्मकानुग्ररुजान् सास्रावानपि च व्रणान् ||८०|| सक्षौमयवसर्पिर्भिर्धूपनाङ्गैश्च धूपयेत् |८१|
🔊 Audio coming soon
dhūpanaviṣayamāha- vātātmakānityādi| ugrarujān sāsrāvāniti padadvayēna vātakaphātmakatvamuktam| sakṣaumētyādi kṣaumamatasīvastram| dhūpanāṅgāni “śrīvēṣṭakē sarjarasē” (sū. 37) ityādīni||80||-
Adhikarana 56 (81-82) · Śloka 83
pariśuṣkālpamāṁsānāṁ gambhīrāṇāṁ tathaiva ca ||81|| kuryādutsādanīyāni sarpīṁṣyālēpanāni ca | māṁsāśināṁ ca māṁsāni bhakṣayēdvidhivannaraḥ ||82|| viśuddhamanasastasya māṁsaṁ māṁsēna vardhatē |83|
परिशुष्काल्पमांसानां गम्भीराणां तथैव च ||८१|| कुर्यादुत्सादनीयानि सर्पींष्यालेपनानि च | मांसाशिनां च मांसानि भक्षयेद्विधिवन्नरः ||८२|| विशुद्धमनसस्तस्य मांसं मांसेन वर्धते |८३|
🔊 Audio coming soon
utsādanaviṣayamāha- pariśuṣkētyādi| pariśuṣkālpamāṁsānāṁ vātātmakānām| gambhīrāṇāṁ raktapittātmakānām| prayōgē utsādanīyānīti apāmārgāśvagandhādīni utsādanadravyāṇītyarthaḥ| ētaiḥ sarpiḥsaṁskāra ālēpanaṁ ca kartavyam| utsādanaṁ nimnavraṇasyōnnatikaraṇam| ābhyantaramutsādanamāha- māṁsāśināmityādi|- vyāghrādīnāmityarthaḥ| viśuddhamanasaḥ śōkakrōdhādyanabhibhūtamanasa ityarthaḥ; jējjaṭastu vyāghrādīnāṁ māṁsāni chadmōpahitāni , ēvaṁ viśuddhamanasa iti vyākhyānayati||81-82||-
Adhikarana 57 (83) · Śloka 84
utsannamr̥dumāṁsānāṁ vraṇānāmavasādanam ||83|| kuryāddravyairyathōddiṣṭaiścūrṇitairmadhunā saha |84|
उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम् ||८३|| कुर्याद्द्रव्यैर्यथोद्दिष्टैश्चूर्णितैर्मधुना सह |८४|
🔊 Audio coming soon
avasādanaviṣayamāha- utsannētyādi| utsannamr̥dumāṁsānāmiti utsannamuddhr̥taṁ mr̥du māṁsaṁ yēṣāṁ tē tathā| avasādanam unnatavraṇasya nimnatvakaraṇam| yathōddiṣṭairdravyaiḥ kāsīsādibhiḥ||83||-
Adhikarana 58 (84-85) · Śloka 86
kaṭhinānāmamāṁsānāṁ duṣṭānāṁ mātariśvanā ||84|| mr̥dvī kriyā vidhātavyā śōṇitaṁ cāpi mōkṣayēt | vātaghnauṣadhasaṁyuktān snēhān sēkāṁśca kārayēt ||85|| mr̥dutvamāśurōhaṁ ca gāḍhō bandhaḥ karōti hi |86|
कठिनानाममांसानां दुष्टानां मातरिश्वना ||८४|| मृद्वी क्रिया विधातव्या शोणितं चापि मोक्षयेत् | वातघ्नौषधसंयुक्तान् स्नेहान् सेकांश्च कारयेत् ||८५|| मृदुत्वमाशुरोहं च गाढो बन्धः करोति हि |८६|
🔊 Audio coming soon
mr̥dukarmaviṣayamāha- kaṭhinānāmityādi| amāṁsānām alpamāṁsānām| mātariśvanā vāyunā| mr̥dvī kriyā madhurasnigdhakōṣṇalavaṇairantarbahiśca kriyamāṇairlēpādibhiḥ | śōṇitamityādi tatra raktānugatē mātariśvani raktamōkṣaṇaṁ, kaphānugatē snēhān sēkāṁścēti | mr̥dutvamityādi| gāḍhō bandhaḥ kiṁ karōtītyāha- mr̥dutvamāśurōhaṁ ca||84-85||-
Adhikarana 59 (86-87) · Śloka 87
vraṇēṣu mr̥dumāṁsēṣu dāruṇīkaraṇaṁ hitam | dhavapriyaṅgvaśōkānāṁ rōhiṇyāśca tvacastathā ||86|| triphalādhātakīpuṣparōdhrasarjarasān samān | kr̥tvā sūkṣmāṇi cūrṇāni vraṇaṁ tairavacūrṇayēt ||87||
व्रणेषु मृदुमांसेषु दारुणीकरणं हितम् | धवप्रियङ्ग्वशोकानां रोहिण्याश्च त्वचस्तथा ||८६|| त्रिफलाधातकीपुष्परोध्रसर्जरसान् समान् | कृत्वा सूक्ष्माणि चूर्णानि व्रणं तैरवचूर्णयेत् ||८७||
🔊 Audio coming soon
dāruṇakarmaviṣayamāha- vraṇēṣvityādi| dāruṇīkaraṇaṁ kaṭhinīkaraṇam| rōhiṇyāḥ kaṭphalasya ||86-87||
Adhikarana 60 (88) · Śloka 88
utsannamāṁsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṁścirōtthitān | tathaiva khalu duḥśōdhyāñ śōdhayēt kṣārakarmaṇā ||88||
उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान् | तथैव खलु दुःशोध्याञ् शोधयेत् क्षारकर्मणा ||८८||
🔊 Audio coming soon
kṣāraviṣayamāha- utsannamāṁsānityādi||88||
Adhikarana 61 (89) · Śloka 89
sravatō'śmabhavānmūtraṁ yē cānyē raktavāhinaḥ | niḥśēṣacchinnasandhīṁśca sādhayēdagnikarmaṇā ||89||
स्रवतोऽश्मभवान्मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः | निःशेषच्छिन्नसन्धींश्च साधयेदग्निकर्मणा ||८९||
🔊 Audio coming soon
agnikarmaviṣayamāha- sravata ityādi| aśmabhavān aśmarīnirharaṇacchēdasambhavān vraṇānagnikarmaṇā sādhayēditi sambandhaḥ| kiṁviśiṣṭān vraṇān? mūtraṁ sravataḥ; yadyapi tē vraṇā mūtrasrāviṇastathā'pi sadyōvraṇē mūtraṁ yāvattāvattē'dahanīyāḥ, saptāhādūrdhvaṁ punaryadā vraṇānāmasandhānēna mūtraṁ svamārgaṁ na pratipadyatē tadaivāgninā dahēt||89||
Adhikarana 62 (89-93) · Śloka 94
durūḍhatvāttu śuklānāṁ kr̥ṣṇakarma hitaṁ bhavēt | bhallātakān vāsayēttu kṣīrē prāṅmūtrabhāvitān | tatō dvidhācchēdayitvā lauhē kumbhē nidhāpayēt ||90|| kumbhē'nyasmin nikhātē tu taṁ kumbhamatha yōjayēt | mukhaṁ mukhēna sandhāya gōmayairdāhayēttataḥ ||91|| yaḥ snēhaścyavatē tasmādgrāhayēttaṁ śanairbhiṣak | grāmyānūpaśaphān dagdhvā sūkṣmacūrṇāni kārayēt ||92|| tailēnānēna saṁsr̥ṣṭaṁ śuklamālēpayēdvraṇam | bhallātakavidhānēna sārasnēhāṁstu kārayēt ||93|| yē ca kēcit phalasnēhā vidhānaṁ tēṣu pūrvavat |94|
दुरूढत्वात्तु शुक्लानां कृष्णकर्म हितं भवेत् | भल्लातकान् वासयेत्तु क्षीरे प्राङ्मूत्रभावितान् | ततो द्विधाच्छेदयित्वा लौहे कुम्भे निधापयेत् ||९०|| कुम्भेऽन्यस्मिन् निखाते तु तं कुम्भमथ योजयेत् | मुखं मुखेन सन्धाय गोमयैर्दाहयेत्ततः ||९१|| यः स्नेहश्च्यवते तस्माद्ग्राहयेत्तं शनैर्भिषक् | ग्राम्यानूपशफान् दग्ध्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ||९२|| तैलेनानेन संसृष्टं शुक्लमालेपयेद्व्रणम् | भल्लातकविधानेन सारस्नेहांस्तु कारयेत् ||९३|| ये च केचित् फलस्नेहा विधानं तेषु पूर्ववत् |९४|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ rūḍhasyaiva vraṇasya vikr̥tasya prakr̥tibhāvārthaṁ paścātkarmārambhaḥ , tatra pūrvaṁ śuklasyaiva kr̥ṣṇīkaraṇamāha- durūḍhatvādityādi| prāk pūrvaṁ saptāhaṁ gavyamūtrabhāvitān bhallātakān gavyakṣīrē vāsayēt sthāpayēt, atra kālasyānuktatvādvakṣyamāṇarōhiṇīphalakṣīravāsanavat saptarātramēva vāsanaṁ kāryam| kumbhē'nyasminnityādi| anyasmin kumbhē nikhātē taṁ kumbhaṁ yōjayēd yatra kumbhē bhallātakāni nikṣipyantē; kathaṁ yōjayēdityāha- mukhaṁ mukhēnētyādi| tamapi kumbhaṁ nirantaracchidritāpidhānaṁ kr̥tvā yōjayēt; anyathā'nāvr̥tamukhāduparigatakumbhādbhallātakāni bhraśyantē| grāmyānūpaśaphāniti grāmyā aśvādayaḥ, ānūpā mahiṣādayaḥ, śaphān khurān| kr̥ṣṇīkaraṇē snēhānaparānapi nirdiśannāha- bhallātakētyādi| yē ca kēcit piṇḍitakabibhītakādisnēhāstēṣāmapyētadēva bhallātakasnēhaniṣpādanavadvidhānaṁ, tēṣu madhyē yē kr̥ṣṇīkaraṇārthāstēṣāṁ grāmyādiśaphadāhabhasmacūrṇamiśrāṇāmavacāraṇamiti bhāvaḥ||89-93||
Adhikarana 63 (94-98) · Śloka 99
durūḍhatvāttu kr̥ṣṇānāṁ pāṇḍukarma hitaṁ bhavēt ||94|| saptarātraṁ sthitaṁ kṣīrē chāgalē rōhiṇīphalam | tēnaiva piṣṭaṁ suślakṣṇaṁ savarṇakaraṇaṁ hitam ||95|| navaṁ kapālikācūrṇaṁ vaidulaṁ sarjanāma ca | kāsīsaṁ madhukaṁ caiva kṣaudrayuktaṁ pralēpayēt ||96|| kapitthamuddhr̥tē māṁsē mūtrēṇājēna pūrayēt | kāsīsaṁ rōcanāṁ tutthaṁ haritālaṁ manaḥśilām ||97|| vēṇunirlēkhanaṁ cāpi prapunnāḍarasāñjanam | adhastādarjunasyaitanmāsaṁ bhūmau nidhāpayēt ||98|| māsādūrdhvaṁ tatastēna kr̥ṣṇamālēpayēdvraṇam |99|
दुरूढत्वात्तु कृष्णानां पाण्डुकर्म हितं भवेत् ||९४|| सप्तरात्रं स्थितं क्षीरे छागले रोहिणीफलम् | तेनैव पिष्टं सुश्लक्ष्णं सवर्णकरणं हितम् ||९५|| नवं कपालिकाचूर्णं वैदुलं सर्जनाम च | कासीसं मधुकं चैव क्षौद्रयुक्तं प्रलेपयेत् ||९६|| कपित्थमुद्धृते मांसे मूत्रेणाजेन पूरयेत् | कासीसं रोचनां तुत्थं हरितालं मनःशिलाम् ||९७|| वेणुनिर्लेखनं चापि प्रपुन्नाडरसाञ्जनम् | अधस्तादर्जुनस्यैतन्मासं भूमौ निधापयेत् ||९८|| मासादूर्ध्वं ततस्तेन कृष्णमालेपयेद्व्रणम् |९९|
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kr̥ṣṇānāṁ pāṇḍukarmaṇā savarṇīkaraṇamāha- durūḍhatvādityādi| gayī tu ‘chāgalē’ ityatra ‘bārkarē’ iti paṭhati, tatra barkarī taruṇacchāgī, tasyā idaṁ bārkaram; anyē tu vr̥ddhavatsāyāḥ kṣīraṁ baṣkayaṇīkṣīraṁ vā bārkaramāhuḥ; tatra na śāstralōkaprasiddhiriti gayī| rōhiṇīphalamiti rōhiṇī harītakībhēdastatphalam; anyē tu kaṭutumbīphalamāhuḥ; kaṭukāphalamiti pāṭhāntaram | tēnaiva kṣīrēṇētyarthaḥ| yōgāntaramāha- navamityādi| kapālikā śarāvakarparikā taccūrṇaṁ navaṁ, sā punarāpākōddhr̥taiva navā kapālikā bhavati; anyē tu navaṁ pralēpanamāhuḥ, tatra navamaparyuṣitamityarthaḥ| vidulō vētasastadbhavaṁ vaidulaṁ, ‘mūlaṁ’ iti śēṣaḥ| sarjanāma ca sarjavr̥kṣamūlam| yōgāntaramāha- kapitthamuddhr̥tē māṁsa ityādi| māṁsamatra ābhyantarō giraḥ, tamuddhr̥tya ājamūtrēṇa kāsīsādibhiśca kapitthaṁ pūrayēt| vēṇunirlēkhanaṁ vaṁśatakṣaṇaṁ vaṁśatvagityarthaḥ| arjunaḥ kakubhaḥ, tasyādhastalē nidhāpayēt sthāpayēt ||94-98||-
Adhikarana 64 (99-100) · Śloka 100
kukkuṭāṇḍakapālāni katakaṁ madhukaṁ samam ||99|| tathā samudramaṇḍūkī maṇicūrṇaṁ ca dāpayēt | guṭikā mūtrapiṣṭāstā vraṇānāṁ pratisāraṇam ||100||
कुक्कुटाण्डकपालानि कतकं मधुकं समम् ||९९|| तथा समुद्रमण्डूकी मणिचूर्णं च दापयेत् | गुटिका मूत्रपिष्टास्ता व्रणानां प्रतिसारणम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
tayōrēva śuklakr̥ṣṇavraṇayōḥ svaprayōgairavaśiṣṭaśuklatvakārṣṇyayōḥ savarṇakaraṇaṁ nirdiśannāha- kukkuṭāṇḍētyādi| samudramaṇḍūkī jalaśuktiḥ, maṇicūrṇāni sphaṭikādicūrṇāni; śrībrahmadēvastu samudramaṇḍūkīṁ muktāśuktimāha, jējjaṭācāryēṇa chēdyarōgapratiṣēdhē vyākhyātatvānmaṇicūrṇaṁ mauktikacūrṇamiti| pratisāraṇaṁ gharṣaṇam| asya tu sāvarṇyamēva karmēti kr̥ṣṇapāṇḍukarmabhyāmasya bhēdaḥ; nēdamupakramāntaraṁ, śuklakr̥ṣṇakarmaṇōrēva śēṣatvāt, atō na saṅkhyātirēkaḥ||99-100||
Adhikarana 65 (101-103) · Śloka 103
hastidantamasīṁ kr̥tvā mukhyaṁ caiva rasāñjanam | rōmāṇyētēna jāyantē lēpātpāṇitalēṣvapi ||101|| catuṣpadānāṁ tvagrōmakhuraśr̥ṅgāsthibhasmanā | tailāktā cūrṇitā bhūmirbhavēdrōmavatī punaḥ ||102|| kāsīsaṁ naktamālasya pallavāṁścaiva saṁharēt | kapittharasapiṣṭāni rōmasañjananaṁ param ||103||
हस्तिदन्तमसीं कृत्वा मुख्यं चैव रसाञ्जनम् | रोमाण्येतेन जायन्ते लेपात्पाणितलेष्वपि ||१०१|| चतुष्पदानां त्वग्रोमखुरशृङ्गास्थिभस्मना | तैलाक्ता चूर्णिता भूमिर्भवेद्रोमवती पुनः ||१०२|| कासीसं नक्तमालस्य पल्लवांश्चैव संहरेत् | कपित्थरसपिष्टानि रोमसञ्जननं परम् ||१०३||
🔊 Audio coming soon
rōmasañjananamāha- hastidantētyādi| mukhyaṁ śrēṣṭhamityarthaḥ| ētēna hastidantamasīrasāñjanēna, ‘ajākṣīrasahitēna’ iti vākyaśēṣaḥ| pāṇitalaṁ hastatalam| ayaṁ yōgaḥ kēśaśātē sati bahuśō dr̥ṣṭapratyayaḥ| catuṣpadānāmityādi catuṣpadā aśvagōmahiṣādayaḥ| tailāktā cūrṇitā pūrvaṁ tailābhyaktā paścāccūrṇitā tvagrōmādibhasmacūrṇasaṁyuktā rōmavatī bhavēdityarthaḥ| kāsīsamityādi| naktamālasya pallavāḥ karañjasya kōmalapatrāṇītyarthaḥ ||101-103||
Adhikarana 66 (104-108) · Śloka 108
rōmākīrṇō vraṇō yastu na samyaguparōhati | kṣurakartarisandaṁśaistasya rōmāṇi nirharēt ||104|| (śaṅkhacūrṇasya bhāgau dvau haritālaṁ ca bhāgikam | śuktēna saha piṣṭāni lōmaśātanamuttamam) ||105|| tailaṁ bhallātakasyātha snuhīkṣīraṁ tathaiva ca | pragr̥hyaikatra matimān rōmaśātanamuttamam ||106|| kadalīdīrghavr̥ntābhyāṁ bhasmālaṁ lavaṇaṁ śamībījaṁ śītōdapiṣṭaṁ vā rōmaśātanamācarēt ||107|| āgāragōdhikāpucchaṁ rambhā''laṁ bījamaiṅgudam | dagdhvā tadbhasmatailāmbu sūryapakvaṁ kacāntakr̥t ||108||
रोमाकीर्णो व्रणो यस्तु न सम्यगुपरोहति | क्षुरकर्तरिसन्दंशैस्तस्य रोमाणि निर्हरेत् ||१०४|| (शङ्खचूर्णस्य भागौ द्वौ हरितालं च भागिकम् | शुक्तेन सह पिष्टानि लोमशातनमुत्तमम्) ||१०५|| तैलं भल्लातकस्याथ स्नुहीक्षीरं तथैव च | प्रगृह्यैकत्र मतिमान् रोमशातनमुत्तमम् ||१०६|| कदलीदीर्घवृन्ताभ्यां भस्मालं लवणं शमीबीजं शीतोदपिष्टं वा रोमशातनमाचरेत् ||१०७|| आगारगोधिकापुच्छं रम्भाऽऽलं बीजमैङ्गुदम् | दग्ध्वा तद्भस्मतैलाम्बु सूर्यपक्वं कचान्तकृत् ||१०८||
🔊 Audio coming soon
rōmaśātanamāha- rōmākīrṇa ityādi| kartarī śmaśrukartanādyupayuktaṁ śastram| sandaṁśō nāsālōmāpahō yantrabhēdaḥ, nāsāvō(chō)ṭikēti lōkē| auṣadhakr̥taṁ lōmaśātanamāha- tailamityādi| dīrghavr̥ntaḥ śyōnākaḥ| ālaṁ haritālam| ślōkārdhagatamapi śamībījamiti samastapadam| tatra raktaphalā śamī pralēpē bhakṣaṇē ca kēśaghnīti vr̥ddhavaidyā vadanti| śītōdapiṣṭamiti ētat sarvaṁ śītajalapiṣṭamityarthaḥ| āgāragōdhikā gr̥hagōdhikā ‘brāhmaṇī’ iti lōkē| rambhā kadalī| ālaṁ haritālam | bījamaiṅgudaṁ iṅgudīvr̥kṣabījam| kacāntakr̥t kēśavināśakārītyarthaḥ| atra gayī tu ‘tailaṁ bhallātakasya’ ityādi sarvaṁ pāṭhāntaraṁ kr̥tvā ‘kōśātakībhiḥ’ ityādi paṭhati; taccābhāvānna likhitam||104-108||
Adhikarana 67 (109) · Śloka 109
vātaduṣṭō vraṇō yastu rūkṣaścātyarthavēdanaḥ | adhaḥkāyē viśēṣēṇa tatra bastirvidhīyatē ||109||
वातदुष्टो व्रणो यस्तु रूक्षश्चात्यर्थवेदनः | अधःकाये विशेषेण तत्र बस्तिर्विधीयते ||१०९||
🔊 Audio coming soon
bastiviṣayamāha- vātaduṣṭētyādi| bastiratra nirūhaḥ snaihikaścaḥ||109||
Adhikarana 68 (110) · Śloka 110
mūtrāghātē mūtradōṣē śukradōṣē'śmarīvraṇē | tathaivārtavadōṣē ca bastirapyuttarō hitaḥ ||110||
मूत्राघाते मूत्रदोषे शुक्रदोषेऽश्मरीव्रणे | तथैवार्तवदोषे च बस्तिरप्युत्तरो हितः ||११०||
🔊 Audio coming soon
uttarabastiviṣayamāha- mūtrāghātē ityādi| mūtrāghātādayō yadā vraṇanimittā bhavanti tadōttarabastividhānam||110||
Adhikarana 69 (111) · Śloka 111
yasmācchudhyati bandhēna vraṇō yāti ca mārdavam | rōhatyapi ca niḥśaṅkastasmādbandhō vidhīyatē ||111||
यस्माच्छुध्यति बन्धेन व्रणो याति च मार्दवम् | रोहत्यपि च निःशङ्कस्तस्माद्बन्धो विधीयते ||१११||
🔊 Audio coming soon
vraṇasya bandhakaraṇē hētumāha- yasmādityādi| niḥśaṅkaḥ nirgatā śaṅkā nirghātamakṣikādipatanānāṁ yatra saḥ; ‘niḥsaṅgaḥ’ iti kēcit paṭhanti, tatra nirgatō'bhighātahētōḥ saṅgaḥ sambandhō yasyētyarthaḥ| ālēpavidhau bandhyābandhyasyōktatvādviṣayō'sya prayōgaścōktaḥ| atra kēcid yasmācchudhyatītyataḥ prāk “aduṣṭiḥ samavartmatvaṁ vēdanōpaśamaḥ sukham| ālēpanādyaiḥ śōphasya sādhubandhādvidhīyatē”- iti paṭhanti; sa tu pāṭhō nibandhakārairna dhr̥taḥ, ityasmābhirna likhitō na vyākhyātaśca||111||
Adhikarana 70 (112-118) · Śloka 118
sthirāṇāmalpamāṁsānāṁ raukṣyādanuparōhatām | patradānaṁ bhavēt kāryaṁ yathādōṣaṁ yathartu ca ||112|| ēraṇḍabhūrjapūtīkaharidrāṇāṁ tu vātajē | patramāśvabalaṁ yacca kāśmarīpatramēva ca ||113|| patrāṇi kṣīravr̥kṣāṇāmaudakāni tathaiva ca | dūṣitē raktapittābhyāṁ vraṇē dadyādvicakṣaṇaḥ ||114|| pāṭhāmūrvāguḍūcīnāṁ kākamācīharidrayōḥ | patraṁ ca śukanāsāyā yōjayēt kaphajē vraṇē ||115|| akarkaśamavicchinnamajīrṇaṁ sukumārakam | ajantujagdhaṁ mr̥du ca patraṁ guṇavaducyatē ||116|| snēhamauṣadhasāraṁ ca paṭṭḥ patrāntarīkr̥taḥ | nādattē yattataḥ patraṁ lēpasyōpari dāpayēt ||117|| śaityauṣṇyajananārthāya snēhasaṅgrahaṇāya ca | dattauṣadhēṣu dātavyaṁ patraṁ vaidyēna jānatā ||118||
स्थिराणामल्पमांसानां रौक्ष्यादनुपरोहताम् | पत्रदानं भवेत् कार्यं यथादोषं यथर्तु च ||११२|| एरण्डभूर्जपूतीकहरिद्राणां तु वातजे | पत्रमाश्वबलं यच्च काश्मरीपत्रमेव च ||११३|| पत्राणि क्षीरवृक्षाणामौदकानि तथैव च | दूषिते रक्तपित्ताभ्यां व्रणे दद्याद्विचक्षणः ||११४|| पाठामूर्वागुडूचीनां काकमाचीहरिद्रयोः | पत्रं च शुकनासाया योजयेत् कफजे व्रणे ||११५|| अकर्कशमविच्छिन्नमजीर्णं सुकुमारकम् | अजन्तुजग्धं मृदु च पत्रं गुणवदुच्यते ||११६|| स्नेहमौषधसारं च पट्टः पत्रान्तरीकृतः | नादत्ते यत्ततः पत्रं लेपस्योपरि दापयेत् ||११७|| शैत्यौष्ण्यजननार्थाय स्नेहसङ्ग्रहणाय च | दत्तौषधेषु दातव्यं पत्रं वैद्येन जानता ||११८||
🔊 Audio coming soon
patradānaviṣayamāha- sthirāṇāmityādi| dōṣaviśēṣēṇa patraviśēṣamāha- ēraṇḍētyādi| sugamam| patramāśvabalamiti aśvabalā upōdakī tasyā idamāśvabalaṁ, brahmadēvastu aśvabalā yavanabhūmau mēthikākārabījā bhavatītyāha| kṣīravr̥kṣāvaṭādayaḥ| audakāni padmakumudādīni| kaphajē patradānamāha- pāṭhā mūrvētyādi| mūrvā dhanurguṇōpayuktō latābhēdaḥ| śukanāsā carmakāravaṭaḥ ‘kupyaka’ iti kānyakubjē, ‘carmakārajambūpalāsikā’ iti mālavīyā vadanti| ajīrṇaṁ navam| sukumārakaṁ tanu| ajantujagdhaṁ na kr̥mibhakṣitam| mr̥du kōmalam| patradānasya prayōjanamāha- snēhamityādi| tatastasmāllēpasyōpari patraṁ dāpayēditi sambandhaḥ| yat yasmāt kāraṇāt paṭṭō vraṇabandhanadravyaṁ; nādattē naiva gr̥hṇāti; kiṁviśiṣṭaḥ paṭṭaḥ? patrāntarīkr̥taḥ patrēṇāntarīkr̥tō vyavadhāpitaḥ | kiṁ nādattē? snēhaṁ śatadhautaghr̥tādikam| na kēvalaṁ snēham, auṣadhasāraṁ ca; auṣadhasya sāraṁ vīryam| anyē tu “snēhamauṣadhasāraṁ ca paṭṭavastrāntarīkr̥tam| na dūṣayati yat patraṁ tallēpōpari dāpayēt”- iti paṭhanti| aparamapi patradānaprayōjanamāha- śaityauṣṇyētyādi| pittaraktavraṇē śaityaṁ karaṇīyaṁ, vātakaphavraṇē auṣṇyaṁ, tadarthaṁ patram| dattauṣadhēṣu ‘vraṇēṣu’ iti śēṣaḥ||112-118||
Adhikarana 71 (119-122) · Śloka 122
makṣikā vraṇamāgatya niḥkṣipanti yadā kr̥mīn | śvayathurbhakṣitē taistu jāyatē bhr̥śadāruṇaḥ ||119|| tīvrā rujō vicitrāśca raktāsrāvaśca jāyatē | surasādirhitastatra dhāvanē pūraṇē tathā ||120|| saptaparṇakarañjārkanimbarājādanatvacaḥ | hitā gōmūtrapiṣṭāśca sēkaḥ kṣārōdakēna vā ||121|| pracchādya māṁsapēśyā vā kr̥mīnapaharēdvraṇāt | viṁśatiṁ kr̥mijātīstu vakṣyāmyupari bhāgaśaḥ ||122||
मक्षिका व्रणमागत्य निःक्षिपन्ति यदा कृमीन् | श्वयथुर्भक्षिते तैस्तु जायते भृशदारुणः ||११९|| तीव्रा रुजो विचित्राश्च रक्तास्रावश्च जायते | सुरसादिर्हितस्तत्र धावने पूरणे तथा ||१२०|| सप्तपर्णकरञ्जार्कनिम्बराजादनत्वचः | हिता गोमूत्रपिष्टाश्च सेकः क्षारोदकेन वा ||१२१|| प्रच्छाद्य मांसपेश्या वा कृमीनपहरेद्व्रणात् | विंशतिं कृमिजातीस्तु वक्ष्याम्युपरि भागशः ||१२२||
🔊 Audio coming soon
kr̥mighnaviṣayamāha- makṣikētyādi| bhakṣitē ‘vraṇē’ iti śēṣaḥ| taiḥ kr̥mibhiḥ| bhr̥śadāruṇaḥ atyarthaṁ kaṣṭakārī| vicitrāḥ tōdadāhakaṇḍvādinānārūpā ruja ityarthaḥ| dhāvanē prakṣālanē| saptaparṇakarañjētyādayō ‘hitā’ iti śēṣaḥ| sēkaḥ pariṣēkaḥ| pracchādya ‘vraṇam’ iti śēṣaḥ| māṁsapēśyā māṁsakhaṇḍēna| vakṣyāmyuparīti uparyuttaratantrē kr̥mipratiṣēdhīyē (u. 54) ityarthaḥ||119-122||
Adhikarana 72 (123) · Śloka 123
dīrghakālāturāṇāṁ tu kr̥śānāṁ vraṇaśōṣiṇām | br̥ṁhaṇīyō vidhiḥ sarvaḥ kāyāgniṁ parirakṣatā ||123||
दीर्घकालातुराणां तु कृशानां व्रणशोषिणाम् | बृंहणीयो विधिः सर्वः कायाग्निं परिरक्षता ||१२३||
🔊 Audio coming soon
br̥ṁhaṇaviṣayamāha- dīrghētyādi| br̥ṁhaṇīyō dēhōpacayakarō vidhiḥ kāryaḥ| ‘kāryō'gniṁ parirakṣatā’ iti kartavyē yat kāyagrahaṇaṁ taddēhagatakārśyadōṣasātmyādyanuktagrahaṇārtham| ‘kāryō'gniṁ parirakṣatā’ iti kēcit paṭhanti||123||
Adhikarana 73 (124) · Śloka 124
viṣajuṣṭasya vijñānaṁ viṣaniścayamēva ca | cikitsitaṁ ca vakṣyāmi kalpēṣu pratibhāgaśaḥ ||124||
विषजुष्टस्य विज्ञानं विषनिश्चयमेव च | चिकित्सितं च वक्ष्यामि कल्पेषु प्रतिभागशः ||१२४||
🔊 Audio coming soon
viṣaghnaṁ nirdiśannāha- viṣajuṣṭasyētyādi| viṣajuṣṭasya ‘annapānādēḥ’ iti śēṣaḥ| vijñānaṁ lakṣaṇamityarthaḥ| viṣaniścayaṁ sthāvarajaṅgamādiviṣasya samyagjñānam| pratibhāgaśaḥ pratyēkamityarthaḥ||124||
Adhikarana 74 (125) · Śloka 125
kaṇḍūmantaḥ saśōphāśca yē ca jatrūpari vraṇāḥ | śirōvirēcanaṁ tēṣu vidadhyātkuśalō bhiṣak ||125||
कण्डूमन्तः सशोफाश्च ये च जत्रूपरि व्रणाः | शिरोविरेचनं तेषु विदध्यात्कुशलो भिषक् ||१२५||
🔊 Audio coming soon
śirōvirēcanaviṣayamāha- kaṇḍūmanta ityādi|- jatru vakṣōṁ'sayōḥ sandhiḥ| śirōvirēcanaṁ nasyabhēdaḥ||125||
Adhikarana 75 (126) · Śloka 126
rujāvantō'nilāviṣṭā rūkṣā yē cōrdhvajatrujāḥ | vraṇēṣu tēṣu kartavyaṁ nasyaṁ vaidyēna jānatā ||126||
रुजावन्तोऽनिलाविष्टा रूक्षा ये चोर्ध्वजत्रुजाः | व्रणेषु तेषु कर्तव्यं नस्यं वैद्येन जानता ||१२६||
🔊 Audio coming soon
nasyaviṣayamāha- rujāvanta ityādi| nasyaṁ snaihikamēva||126||
Adhikarana 76 (127-128) · Śloka 128
dōṣapracyāvanārthāya rujādāhakṣayāya ca | jihvādantasamutthasya haraṇārthaṁ malasya ca ||127|| śōdhanō rōpaṇaścaiva vraṇasya mukhajasya vai | uṣṇō vā yadi vā śītaḥ kavalagraha iṣyatē ||128||
दोषप्रच्यावनार्थाय रुजादाहक्षयाय च | जिह्वादन्तसमुत्थस्य हरणार्थं मलस्य च ||१२७|| शोधनो रोपणश्चैव व्रणस्य मुखजस्य वै | उष्णो वा यदि वा शीतः कवलग्रह इष्यते ||१२८||
🔊 Audio coming soon
kavalagrahaviṣayamāha- dōṣētyādi| dōṣapracyāvanārthāyēti dōṣapracyāvanaṁ triphalādrākṣādikaṣāyādibhiḥ| śōdhanaḥ śōdhanadravyakr̥taḥ| rōpaṇō rōpaṇadravyakr̥taḥ| uṣṇō vātakaphajē vraṇē, raktapittajē śītaḥ||127-128||
Adhikarana 77 (129) · Śloka 129
ūrdhvajatrugatān rōgān vraṇāṁśca kaphavātajān | śōphasrāvarujāyuktān dhūmapānairupācarēt ||129||
ऊर्ध्वजत्रुगतान् रोगान् व्रणांश्च कफवातजान् | शोफस्रावरुजायुक्तान् धूमपानैरुपाचरेत् ||१२९||
🔊 Audio coming soon
dhūmaviṣayamāha- ūrdhvētyādi| dhūmapānairiti śōphasrāvarujāpahadravyāṇāmityarthaḥ||129||
Adhikarana 78 (130) · Śloka 130
kṣatōṣmaṇō nigrahārthaṁ sandhānārthaṁ tathaiva ca | sadyōvraṇēṣvāyatēṣu kṣaudrasarpirvidhīyatē ||130||
क्षतोष्मणो निग्रहार्थं सन्धानार्थं तथैव च | सद्योव्रणेष्वायतेषु क्षौद्रसर्पिर्विधीयते ||१३०||
🔊 Audio coming soon
madhusarpirviṣayamāha- kṣatōṣmaṇa ityādi| sandhānaṁ ghātaviśēṣāddvidhābhūtasyāvayavasyaikabhāvaḥ||130||
Adhikarana 79 (131) · Śloka 131
avagāḍhāstvaṇumukhā yē vraṇāḥ śalyapīḍitāḥ | nivr̥ttahastōddharaṇā yantraṁ tēṣu vidhīyatē ||131||
अवगाढास्त्वणुमुखा ये व्रणाः शल्यपीडिताः | निवृत्तहस्तोद्धरणा यन्त्रं तेषु विधीयते ||१३१||
🔊 Audio coming soon
yantraviṣayamāha- avagāḍhā ityādi| avagāḍhā gambhīrāḥ| nivr̥ttahastōddharaṇā hastēnākraṣṭumaśakyāḥ||131||
Adhikarana 80 (132) · Śloka 132
laghumātrō laghuścaiva snigdha uṣṇō'gnidīpanaḥ | sarvavraṇibhyō dēyastu sadā''hārō vijānatā ||132||
लघुमात्रो लघुश्चैव स्निग्ध उष्णोऽग्निदीपनः | सर्वव्रणिभ्यो देयस्तु सदाऽऽहारो विजानता ||१३२||
🔊 Audio coming soon
āhāraviṣayamāha- laghumātra ityādi| laghumātrō mātrayā laghurityarthaḥ| laghuriti raktaśālijāṅgalamāṁsādirdravyalaghuḥ, agnidīpana iti yāvad dēyaḥ| gavyaghr̥tādirayamāhārō vraṇitōpāsanīyōktō'pi punarupakramaprasaṅgēnēhōkta iti na paunaruktyam||132||
Adhikarana 81 (133) · Śloka 133
niśācarēbhyō rakṣyastu nityamēva kṣatāturaḥ | rakṣāvidhānairuddiṣṭairyamaiḥ saniyamaistathā ||133||
निशाचरेभ्यो रक्ष्यस्तु नित्यमेव क्षतातुरः | रक्षाविधानैरुद्दिष्टैर्यमैः सनियमैस्तथा ||१३३||
🔊 Audio coming soon
rakṣāvidhānamāha- niśācarēbhya ityādi| nityamēvēti divārātramapītyarthaḥ| rakṣāvidhānairuddiṣṭairiti guggulvādidhūpādibhiḥ, mantraiścāyurvēdavihitaiḥ| yamaiḥ saniyamairiti pañca yamā niyamāśca pañca| uktaṁ ca- “ahiṁsā satyamastēyaṁ brahmacaryaṁ tathaiva ca| vyavahāranivr̥ttiśca yamāḥ pañca prakīrtitāḥ|| akrōdhō guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam| apramādaśca pañcaitē niyamāḥ parikīrtitāḥ”- iti| ēvaṁ yathāviṣayaṁ yathākramaṁ ṣaṣṭirupakramā uktāḥ||133||
Adhikarana 82 (134) · Śloka 134
ṣaṇmūlō'ṣṭaparigrāhī pañcalakṣaṇalakṣitaḥ | ṣaṣṭyā vidhānairnirdiṣṭaiścaturbhiḥ sādhyatē vraṇaḥ ||134||
षण्मूलोऽष्टपरिग्राही पञ्चलक्षणलक्षितः | षष्ट्या विधानैर्निर्दिष्टैश्चतुर्भिः साध्यते व्रणः ||१३४||
🔊 Audio coming soon
atha vraṇaḥ katimūlaḥ, katyadhiṣṭhānaḥ, katilakṣaṇalakṣitaḥ, katibhirauṣadhaiḥ, kiyadbhiśca padārthaiḥ sādhyata ityāha- ṣaṇmūla ityādi| ṣaṇmūla iti vātapittakaphaśōṇitasannipātāgantavaḥ ṣaḍēva mūlaṁ kāraṇāni yasya sa ṣaṇmūlaḥ; saṁsargaḥ pr̥thagarthavaśādatra sannipātēnāvaruddhaḥ, yasmāt samētya sambhūya dvayōrbahūnāṁ vā nipātaḥ sannipātaḥ; saṅghātaḥ, saṁyōgaḥ, saṁhitībhāvaḥ, saṁślēṣaḥ, samavāyaḥ, sambandhaḥ, sannipāta ityanarthāntaram| tvaṅmāṁsasirāsnāyusandhyasthikōṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni parigr̥hṇātītyaṣṭaparigrāhī; parigrahō'dhiṣṭhānam, āśraya ityarthaḥ| pañcalakṣaṇalakṣita iti pañcānāṁ vātapittakaphasannipātāgantūnāṁ lakṣaṇāni tairlakṣitaḥ; raktajasya na pr̥thaglakṣaṇamasti ‘pittavadraktajaḥ’ (iti vacanāt); ēvaṁ tarhyāgantōrapi pr̥thaglakṣaṇaṁ nāsti, yadāha- ‘pittaraktalakṣaṇa āgantuḥ’ iti; tarhyanyathaiva pañcalakṣaṇalakṣitatvaṁ vyākhyāyatē- gandhavarṇāsrāvavēdanākr̥tibhirlakṣaṇairlakṣita iti| ṣaṣṭyā vidhānairnirdiṣṭairiti ṣaṣṭisaṅkhyairvidhānaiḥ pūrvamuddiṣṭaiḥ kr̥tvā| caturbhiḥ sādhyatē caturbhirvaidyāturaparicārakauṣadhairityarthaḥ| brahmadēvastu ‘ṣaṣṭyupakramanirdiṣṭa’ iti paṭhati; ṣaṣṭirupakramā nirdiṣṭā yasyēti ca vyākhyānayati||134||
Adhikarana 83 (135) · Śloka 135
yō'lpauṣadhakr̥tō yōgō bahugranthabhayānmayā | dravyāṇāṁ tatsamānānāṁ tatrāvāpō na duṣyati ||135||
योऽल्पौषधकृतो योगो बहुग्रन्थभयान्मया | द्रव्याणां तत्समानानां तत्रावापो न दुष्यति ||१३५||
🔊 Audio coming soon
idānīmalpauṣadhēṣu śōdhanarōpaṇādiyōgēṣvāvāpaviṣayamūhabījaṁ nirdiśannāha- ya ityādi| tatsamānānāmiti tēṣāṁ śōdhanarōpaṇadravyāṇāṁ rasaguṇavīryavipākaiḥ samānāni tulyāni dravyāṇi tatsamānāni, tēṣāmāvāpō nikṣēpaḥ| tatra tasminnalpauṣadhē yōgē na duṣyati| ‘alpagranthaṁ mr̥gayatā yōgō yō'lpauṣadhaiḥ kr̥ta’ iti kēcit paṭhanti; tatra mr̥gayatā anvēṣayatā granthakārēṇētyarthaḥ||135||
Adhikarana 84 (136) · Śloka 136
prasaṅgābhihitō yō vā bahudurlabhabhēṣajaḥ | yathōpapatti tatrāpi kāryamēva cikitsitam ||136||
प्रसङ्गाभिहितो यो वा बहुदुर्लभभेषजः | यथोपपत्ति तत्रापि कार्यमेव चिकित्सितम् ||१३६||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ yathālābhamauṣadhaprayōgamāha- prasaṅgētyādi| prasaṅgābhihitō yō bahubhēṣajō durlabhabhēṣajō vā, tatra yathōpapatti yathālābhaṁ cikitsitaṁ bhēṣajaṁ kāryam| prasaṅgābhihitō yathā- “piṇḍītakatrayaṁ rōdhraṁ pūrvaṁ yē ca prakīrtitāḥ| vargāstrayaḥ pralēpē tē śōphē sarvakr̥tē hitāḥ”- iti; atra hi vātapittakaphaśōthōktauṣadhagaṇatrayaṁ prakaraṇasamānatvāt sannipātōktamauṣadhaṁ prasaṅgābhihitaṁ; tatra yathālābhaṁ bhēṣajānāṁ cikitsitaṁ kāryam| bahubhēṣajō yathā- “ādyē dvē pañcamūlyau tu gaṇō yaścānilāpahaḥ- ” iti; atra bhadradārvādigaṇasya bahubhēṣajatvādyathālābhamēva cikitsitaṁ kāryam| durlabhabhēṣajō yathā- kiñcidēva bhēṣajaṁ kvaciddēśakālādau durlabhaṁ; tatra yathālābhaṁ cikitsitaṁ kāryamiti||136||
Adhikarana 85 (137) · Śloka 137
gaṇōktamapi yaddravyaṁ bhavēdvyādhāvayaugikam | taduddharēdyaugikaṁ tu prakṣipēdapyakīrtitam ||137||
गणोक्तमपि यद्द्रव्यं भवेद्व्याधावयौगिकम् | तदुद्धरेद्यौगिकं तु प्रक्षिपेदप्यकीर्तितम् ||१३७||
🔊 Audio coming soon
ēkatraiva vyādhau yaugikasyānuktasyāpi grahaṇamayaugikasya parityāgaṁ cōpadarśayannāha- gaṇōktamityādi||137||
Adhikarana 86 (138-139) · Śloka 139
upadravāstu vividhā vraṇasya vraṇitasya ca | tatra gandhādayaḥ pañca vraṇasyōpadravāḥ smr̥tāḥ ||138|| jvarātisārau mūrcchā ca hikkā cchardirarōcakaḥ | śvāsakāsāvipākāśca tr̥ṣṇā ca vraṇitasya tu ||139||
उपद्रवास्तु विविधा व्रणस्य व्रणितस्य च | तत्र गन्धादयः पञ्च व्रणस्योपद्रवाः स्मृताः ||१३८|| ज्वरातिसारौ मूर्च्छा च हिक्का च्छर्दिररोचकः | श्वासकासाविपाकाश्च तृष्णा च व्रणितस्य तु ||१३९||
🔊 Audio coming soon
idānīmupadravānāha- upadravā ityādi| mūrcchā cēti cakārēṇānuktānāmapi visarpādīnāṁ samuccayaḥ||138-139||
Adhikarana 87 (140) · Śloka 140
vraṇakriyāsvēvamāsu vyāsēnōktāsvapi kriyām | bhūyō'pyupari vakṣyāmi sadyōvraṇacikitsitē ||140||
व्रणक्रियास्वेवमासु व्यासेनोक्तास्वपि क्रियाम् | भूयोऽप्युपरि वक्ष्यामि सद्योव्रणचिकित्सिते ||१४०||
🔊 Audio coming soon
idānīmanāgatāvēkṣaṇaṁ nirdiśannāha- vraṇētyādi| ēvamanēna prakārēṇa pūrvōktēna, āsu imāsu vraṇakriyāsu, vyāsēna vistarēṇōktāsvapi, bhūyō'pi punarapi, upari sadyōvraṇacikitsitē, kriyāṁ vakṣyāmi| gayī tu “vraṇakriyāsvimāsvēva saṅkṣēpōktāsviha kriyām”- iti paṭhati; tatra vraṇakriyāsvimāsu iha saṅkṣēpēṇōktāsu, upari vistarataḥ kriyāṁ vakṣyāmītyarthaḥ||140||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē dvivraṇīyacikitsitaṁ nāma prathamō'dhyāyaḥ ||1||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने द्विव्रणीयचिकित्सितं नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē prathamō'dhyāyaḥ||1||