Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
athātō mahāvātavyādhicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
dvividhaṁ vātaśōṇitamuttānamavagāḍhaṁ cētyēkē bhāṣantē; tattu na samyak, taddhi kuṣṭhavaduttānaṁ bhūtvā kālāntarēṇāvagāḍhībhavati, tasmānna dvividham ||3||
View original
अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||
pratijñā'nantaraṁ tantrāntarōktadvaividhyanirākaraṇamāha- dvividhamityādi| uttānaṁ tvaṅmāṁsāśrayam, avagāḍhamantarāśrayam||1-3||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyōrgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṁ śōṇitaṁ mārgamāvr̥tya vātēna sahaikībhūtaṁ yugapadvātaraktanimittāṁ vēdanāṁ janayatīti vātaraktam |
tattu pūrvaṁ hastapādayōravasthānaṁ kr̥tvā paścāddēhaṁ vyāpnōti |
tasya pūrvarūpāṇitōdadāhakaṇḍūśōphastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalōtpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhr̥tiṣu, tatrāpratikāriṇō'pacāriṇaśca rōgō vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇamuktaṁ; tatrāpratikāriṇō vaikalyaṁ bhavati ||4||
View original
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् |
तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति |
तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||
tasyēdānīṁ samprāptipūrvikāṁ niruktiṁ nirdiśannāha- tatrētyādi| balavadvigrahādayō vraṇapraśnōktāḥ, gurūṣṇādhyaśanādayaśca tatrēvōktāḥ| yugapat ēkakālam| tasyētyādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlam| tatra balavadvigrahādibhirityārabhya yāvadapacāriṇaścētyatra granthasyārthō nidānaparipaṭhitō'pi vātaraktasya duḥsādhyatvajñāpanāyātrāpi paṭhanīyaḥ| tatrētyādi| tatrēti pūrvarūpē| apacāriṇaḥ ayathārthakāriṇaḥ| rōgō vyaktataraḥ vikāraḥ prakaṭō bhavatītyarthaḥ| tatrēti rōgavyaktau| vaikalyaṁ vikalatā| ētēnāsādhyatvamuktam||4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
bhavati cātra- prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyāhāravihāriṇām |
sthūlānāṁ sukhināṁ cāpi vātaraktaṁ prakupyati ||5||
View original
भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||
idānīṁ viśēṣēṇa vātaśōṇitāśrayaṁ nirdiśannāha- prāyaśa ityādi| asukumārāṇāmasthūlānāṁ duḥkhitānāṁ ca prāyēṇa vyāyāmāśrayatvāt, vyāyāmēna mithyāhāravihārayōrapyadōṣatvādalpadōṣatvādvā vikārāsambhavaḥ||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
tatra prāṇamāṁsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārōcakāvipākavisaraṇasaṅkōcanairanupadrutaṁ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṁ cōpakramēt ||6||
View original
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||
kīdr̥śa upakramyastadāha- tatrētyādi| balavantamiti upacayaśaktilakṣaṇōbhayabalayuktaṁ; prāṇamāṁsakṣayaśabdēnōbhayalakṣaṇasya nivr̥ttiviṣayatvādēva pravr̥ttiviṣayamapyubhayalakṣaṇamēva balam||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
tatra, ādāvēva bahuvātarūkṣamlānāṅgādr̥tē mārgāvaraṇādduṣṭaśōṇitamasakr̥dalpālpamavasiñcēdvātakōpabhayāt |
tatō vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṁsr̥ṣṭabhaktaṁ vātaprabalē purāṇaghr̥taṁ pāyayēt |
ajākṣīraṁ vā'rdhatailaṁ madhukākṣayayuktaṁ, śr̥gālavinnāsiddhaṁ vā śarkarāmadhumadhuraṁ, śuṇṭhīśr̥ṅgāṭakakaśērukasiddhaṁ vā, śyāmārāsnāsuṣavīśr̥gālavinnāpīluśatāvarīśvadaṁṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṁ vā |
dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhēna payasā madhukamēṣaśr̥ṅgīśvadaṁṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṁ tailaṁ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta, śatāvarīmayūrakakiṇihyajamōdāmadhukakṣīravidārībalātibalātr̥ṇapañcamūlīkvāthasiddhaṁ vā kākōlyādiprativāpaṁ, balātailaṁ śatapākaṁ vēti |
vātaharamūlasiddhēna ca payasā pariṣēcanamamlairvā kurvīta |
yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhirvā pradēhaḥ kāryaḥ |
tatra cūrṇitēṣu yavagōdhūmatilamudgamāṣēṣu pratyēkaśaḥ kākōlīkṣīrakākōlījīvakarṣabhakabalātibalābisamr̥ṇālaśr̥gālavinnāmēṣaśr̥ṅgī- priyālaśarkarākaśērukasurabhivacākalkamiśrēṣūpanāhārthaṁ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ, snaihikaphalasārōtkārikā vā, cūrṇitēṣu yavagōdhūmatilamudvamāṣēṣu matsyapiśitavēśavārō vā, bilvapēśikātagaradēvadārusaralārāsnāharēṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghr̥tamiśraṁ madhuśigrumūlamālēpastilakalkō vēti vātaprabalē ||7||
View original
तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् |
ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् |
अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा |
द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति |
वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत |
यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः |
तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||
tatra dōṣadūṣyayōḥ pūrvaṁ dūṣyacikitsitamēva nirdiśannāha- tatrētyādi| bahuvātatvēna hētunā rūkṣamasnigdhaṁ, mlānaṁ śuṣyadaṅgaṁ, yasya dēhinastasmādr̥tē ityarthaḥ| mārgāvaraṇaṁ mārgāvarōdhanaṁ, tasmādduṣṭaśōṇitaṁ prakupitarudhiram| asakr̥t anēkavārān| avasiñcēt srāvayēdityarthaḥ| dōṣacikitsitamāha- tatō vamanādibhirityādi| ādiśabdādvirēcanāsthāpanānuvāsanādibhirupakramaiścikitsādhikārōktaiḥ| upapādya yōjayitvā| pratisaṁsr̥ṣṭabhaktamiti pratisaṁsr̥ṣṭaṁ pēyādikramēṇa tya(yu)ktaṁ bhaktaṁ yasya puruṣasyētyarthaḥ| vātaprabalē vātaraktē| purāṇaghr̥taṁ kālēnaiva pakvam| tatra pāṇigataṁ vātaraktamūrdhvagatadōṣēṇa, pādagataṁ vātaraktamadhōgatēna dōṣēṇa bhavati; tatra pāṇigatē kaphapittānubandhē vamanavirēcanē, tatraiva jīrṇaghr̥tapānaṁ; pādagatē vātānubandhē āsthāpanapūrvakamanuvāsanam| tatraikaṁ śuddhidinam, annasaṁsarjanadināni ṣaṭ, aṣṭamē snēhāṅgabhōjanaṁ, navamē purāṇaghr̥tapānamiti| ajākṣīramardhatailaṁ yaṣṭimadhukarṣayuktaṁ; tadēva pr̥śniparṇyādisiddhaṁ, śuṇṭhyādisiddhaṁ, śyāmādisiddhaṁ vā, ityēvaṁ caturṣu yōgēṣvajākṣīramardhatailamabhisambadhyatē; tatrārdhatailamiti ajākṣīrasya bhāgadvayaṁ tailasyaika ityarthaḥ| śr̥gālavinnā pr̥śniparṇī, tayā siddhaṁ kṣīrapākakalpanayā| śyāmā trivr̥dviśēṣaḥ, ‘vr̥ddhadāruka’ ityanyē| rāsnā surasā | suṣavī pānīyavallī| purāṇaghr̥tatailaṁ nirdiśya pakvatailaṁ nirdiśannāha- dvipañcamūlītyādi| dvipañcamūlīṁ kaṣāyakalpēna vipācya pādaśēṣēṇa tēnāṣṭaguṇēna kṣīraṁ sādhayēt, kṣīraśēṣamavatārya tēna madhukādikalkayuktaṁ tailaṁ sādhayēditi| surabhiḥ rāsnā| prativāpaḥ prakṣēpaḥ| pānādiṣvityādiśabdādabhyaṅgapariṣēkādayaḥ| śatāvarītyādi ‘siddhaṁ tailam’ iti śēṣaḥ| mayūrakō'pāmārgaḥ| kṣīravidārī dīrghakandā bhr̥śaṁ madhurā| tr̥ṇapañcamūlī “kuśakāśanaladarbhakāṇḍēkṣukā” (sū. 38) iti tr̥ṇasañjñā| śatapākamiti balākvāthakalkābhyāṁ śataśaḥ kr̥tvā vipācya prayōjyaṁ; śrījējjaṭastu balātailaṁ mūḍhagarbhōktamāha, śatapākaṁ tu sahasrapākatulyamēvāha| ētē ca yōgā dōṣādīnavēkṣya yathāvasthaṁ yōjyāḥ| antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanaṁ nirdiśannāha- vātaharētyādi| vātaharaṁ daśamūlam| amlairiti surāsauvīrakatuṣōdakādibhiḥ| pradēhaḥ pralēpaḥ| tatrētyādi tatra cūrṇitēṣu yavādiṣu pañcasu pratyēkaṁ kākōlyādivacāntakalkamiśrēṣūpanāhārthaṁ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ| tē tu nātidravā nātisāndrāḥ pradēhayōgyā yōjyāḥ| payasā saṁskr̥tāḥ pāyasāḥ| yadyapi sarpirādīni saṁskārakatvēnōpanyastāni tathā'pi paya ēva pradhānamiti tadvyapadēśaḥ| snaihikaphalāni tilairaṇḍātasībibhītakādīni, tēṣāṁ yathāsambhavaṁ sārō majjā| atrānuktamapi kṣīraṁ snēhaphalakalkapākaniṣpattayē kalpanīyam| utkārikā lapsikā| cūrṇitēṣvityādi| piśitavēśavāraḥ māṁsamayō vēśavāraḥ khāniṣkāparaparyāyaḥ| anyē tu ‘nalamīnamatsyāmiṣavēśavārō vā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- nalamīnō rōhitabhēdaḥ, pāmarēṣu ‘miukva’ iti prasiddhaḥ, tīrabhuktau tu janāstaṁ tilapittamāhuḥ; tadgrahaṇaṁ viśēṣārthaṁ, matsyaśabdēna tu sarvē ēva gr̥hyantē| anyē tu ‘ānūpamatsyāmiṣavēśavāraiḥ’ iti paṭhanti, āmiṣaśabdēnānūpamāṁsamāhuḥ| tathā ca vātaraktē carakaḥ- “audakaprasahānūpavēśavārāḥ susaṁskr̥tāḥ| jīvanīyauṣadhasnēhayuktāḥ syurupanāhanē” (ca. ci. 29)- iti| ‘vicitramatsyapiśitavēśavārō vā’ iti kvacit | bilvētyādi bilvapēśikādi pēṣyaṁ, surādi tasya pēṣaṇāya dravadravyaṁ; bilvapēśikā bālabilvagiraḥ, saralā trivr̥t| mātuluṅgētyādi| mātuluṅgādibhiḥ saha śōbhāñjanakamūlaṁ sasaindhavamālēpaḥ| tilakalkō vēti tilānāṁ mātuluṅgādirasapiṣṭānāṁ pūrvavadēvālēpa ityēkē, kēvala ēva tilakalka ityanyē||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
pittaprabalē drākṣārēvatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṁ śarkarāmadhumadhuraṁ pāyayēt, śatāvarīmadhukapaṭōlatriphalākaṭurōhiṇīkaṣāyaṁ , guḍūcīkaṣāyaṁ vā, pittajvaraharaṁ vā candanādikaṣāyaṁ śarkarāmadhumadhuraṁ, madhuratiktakaṣāyasiddhaṁ vā sarpiḥ; bisamr̥ṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyēṇārdhakṣīrēṇa pariṣēkaḥ, kṣīrēkṣurasairmadhukaśarkarātaṇḍulōdakairvā drākṣēkṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhēna vā sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghr̥tēna vā, kākōlyādikalkakaṣāyavipakvēna vā sarpiṣā; śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśr̥ṅgāṭakagalōḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhr̥tibhirdhānyāmlapiṣṭaiḥ pradēhō ghr̥tamiśraḥ, vātaprabalē'pyēṣa sukhōṣṇaḥ pradēhaḥ kāryaḥ ||8||
View original
पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||
pittānubandhasya cikitsāṁ nirdiśannāha- pittētyādi| ārēvatakaḥ kiramālakaḥ| payasā arkapuṣpī, kṣīravidārikētyanyē| śatāvarītyādi| madhurāṇi kākōlyādīni, tiktāni paṭōlādīni, kaṣāyāṇi triphalādīni, tēṣāṁ kaṣāyakalkābhyāṁ siddhaṁ ghr̥taṁ pāyayēdityarthaḥ| bisētyādi| bisaṁ bhiṣaṇṭakamiti lōkē, mr̥ṇālaṁ padmanālaṁ, bhadraśriyaṁ śuklacandanam| pariṣēkaḥ sarvatō dhārāsēcanam| kṣīrētyādi| kṣīrēkṣurasābhyāmēkō yōgaḥ, madhukādibhirdvitīyō yōgaḥ, drākṣādikaṣāyamiśrairmastvādibhistr̥tīyaḥ| jīvanīyētyādi| kākōlyādikaṣāyakalkavipakvēna sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghr̥tēna vā'bhyaṅga ityarthaḥ| śālītyādi| vañjulō vētasaḥ, galōḍyaṁ padmabījaṁ, gaurī haridrā, śaivalaṁ śaivālam| dhānyāmlaṁ kāñjikam| ayaṁ ca pradēhaḥ śītō'bahulaśca kartavyaḥ (vātaprabalē'pyēṣa pradēhaḥ sukhōṣṇaḥ kāryaḥ ) ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
raktaprabalē'pyēvaṁ, bahuśaśca śōṇitamavasēcayēt, śītatamāśca pradēhāḥ kāryā iti ||9||
View original
रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||
pittaprabalacikitsitamuktamanyatrāpyatidiśannāha- raktētyādi||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ślēṣmaprabalē tvāmalakaharidrākaṣāyaṁ madhumadhuraṁ pāyayēt, triphalākaṣāyaṁ vā ; madhukaśr̥ṅgavēraharītakītiktarōhiṇīkalkaṁ vā sakṣaudraṁ, mūtratōyayōranyatarēṇa guḍaharītakīṁ vā bhakṣayēt; tailamūtrakṣārōdakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣēkaḥ, āragvadhādikaṣāyairvōṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṁ vā ghr̥tamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni ślēṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradēhaḥ; śvētasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālasēlukapitthakalkaḥ, madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyōṣatiktāpr̥thakparṇībr̥hatīkalka ityētēṣāṁ pañca pradēhāḥ sukhōṣṇāḥ kṣārōdakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pr̥śniparṇī br̥hatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||10||
View original
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||
rōhiṇīkalkamityatrāpi cūrṇamityēkē, tat sakṣaudram| mūtratōyayōranyatarēṇa guḍaharītakīṁ vā bhakṣayēt| tailētyādi tailādibhiḥ kōṣṇaiḥ pariṣēkaḥ| āragvadhādītyādi ‘pariṣēka’ iti śēṣaḥ| mastvityādi| pratyēkaṁ mastvādibhiścaturbhirghr̥tasamairmadhukādibhistribhiḥ pādakalkaiḥ pakvēna sarpiṣā'bhyaṅgaḥ| tilētyādi| ślēṣmātakaḥ śēluḥ ‘lisōḍā’ iti lōkē| aparān pañca pradēhānāha- śvētētyādi| prathama ēkāṅgaḥ, dvitīyō dvyaṅgaḥ, tr̥tīyastryaṅgaḥ, caturthō dvyaṅgaḥ, pañcamaḥ ṣaḍaṅga iti| aparamēkaṁ pradēhamāha- śāliparṇītyādi| tarpaṇamiśrā yavaśaktuyutāḥ||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
saṁsargē sannipātē ca kriyāpathamuktaṁ miśraṁ kuryāt ||11||
View original
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||
anubandhabhūtadōṣadvayatrayajanmanō vātaśōṇitasya cikitsitaṁ darśayannāha- saṁsarga ityādi| tatra saṁsargē dvayōrdvayōrdōṣayōrmiśrīkr̥tya, sannipātē tu trayāṇāmapyētē cōpakramāḥ||11||
Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13
sarvēṣu ca guḍaharītakīmāsēvēta; pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivr̥ddhyā daśābhivr̥ddhyā vā pibēt kṣīraudanāhārō daśarātraṁ, bhūyaścāpakarṣayēt, ēvaṁ yāvat pañca daśa vēti; tadētat pippalīvardhamānakaṁ vātaśōṇitaviṣamajvarārōcakapāṇḍurōgaplīhōdarārśaḥkāsaśvāsaśōphaśōṣāgnisādahr̥drōgōdarāṇyapahanti; jīvanīyapratīvāpaṁ sarpiḥ payasā pācayitvā'bhyajyāt; sahāsahadēvācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśērupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradēhō ghr̥tamaṇḍayuktaḥ, sairēyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalkō vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ, gōkṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalkō vā; madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṁ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarvēṣu ca purāṇaghr̥tamāmalakarasavipakvaṁ vā pānārthē; jīvanīyasiddhaṁ pariṣēkārthē, kākōlyādikvāthakalkasiddhaṁ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṁ vā, kāravēllakakvāthamātrasiddhaṁ vā; balātailaṁ vā pariṣēkāvagāhabastibhōjanēṣu; śāliṣaṣṭikayavagōdhūmānnamanavaṁ bhuñjīta payasā jāṅgalarasēna vā mudgayūṣēṇa vā'namlēna; śōṇitamōkṣaṁ cābhīkṣṇaṁ kurvīta; ucchritadōṣē ca vamanavirēcanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam ||12||
(paṭōlatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākr̥tam |
kvāthaṁ pītvā jayatyāśu vātaśōṇitajāṁ rujam ) ||13||
View original
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२||
(पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् |
क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||
śuddhadēhasya sāmānyaṁ cikitsitaṁ rōgamātrapratyanīkaṁ nirdiśannāha- sarvēṣvityādi| pippalīvardhamānakē ‘tryabhivr̥ddhyā, saptābhivr̥ddhyā vā’ iti kvacitpāṭhaḥ, sa tu nātiprasiddhaḥ| sahētyādi| sahā māṣaparṇī, sahadēvā gāṅgērukīti prasiddhā, mūrvā cōrasnāyuḥ, priyālaścāraḥ, ghr̥tamaṇḍō ghr̥tasyōpariryacchō bhāgaḥ| sairēyakētyādi sairēyaḥ kaṇṭaśēluvākaḥ, suṣavī pānīyavallī| madhūcchiṣṭētyādi| kṣīramatra caturguṇam| piṇḍatailamiti aparīsrutaṁ kiṭṭayuktaṁ; kēcit piṇḍatailē śatāvarītyadhīyatē| sarvēṣvityādi sarvēṣu pañcasvapi vātaraktēṣu ēka- tridōṣajēṣu, prayōgaprabhāvō'yam| kākōlyādikvāthakalkamātrasiddhaṁ “ghr̥tam’ iti śēṣaḥ| kāravēllakakvāthamātrasiddhaṁ vā ‘ghr̥tam’ iti śēṣaḥ| balētyādi balātailaṁ mūḍhagarbhōktam| śālītyādi| payasā pittōttarē, jāṅgalarasēna vātōttarē, mudgarasēna kaphōttarē; sātmyāpēkṣayā vā| śōṇitētyādi| abhīkṣṇam anavaratam| snigdhādibhirnirjitē vātē niścitē tu śōṇitāvaraṇē puruṣavyādhibalakālamavalōkya kurvīta| vamanētyādi vamanādikaṁ yadyapi sāmānyēnōktaṁ, tathā'pi kaphōtkaṭē vamanaṁ, virēcanaṁ pittaraktōtkaṭē, anuvāsanāsthāpanakarmaṇī vātōtkaṭē ca kartavyē||12-13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
bhavanti cātra- ēvamādyaiḥ kriyāyōgairacirōtpatitaṁ sukham |
vātāsr̥k sādhyatē vaidyairyāpyatē tu cirōtthitam ||14||
View original
भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् |
वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||
ēvamādyaiḥ ēvamprakāraiḥ| kriyāyōgaiḥ upāyaiḥ| acirōtpatitam alpakālōtpannam||14||
Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16
upanāhaparīṣēkapradēhābhyañjanāni ca |
śaraṇānyapravātāni manōjñāni mahānti ca ||15||
mr̥dugaṇḍōpadhānāni śayanāni sukhāni ca |
vātaraktē praśasyantē mr̥dusaṁvāhanāni ca ||16||
View original
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च |
शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५||
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च |
वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||
kriyāyōgānuktānanuktāṁśca saṅgrahārthaṁ nirdiśannāha- upanāhētyādi| śaraṇāni gr̥hāṇi| apravātāni nivātāni| manōjñāni harṣadāni| mahānti viśālāni| gaṇḍōpadhānāni gallamasū(sta)rikādīni; gaṇḍapadēna mastakādīnāmapyupadhānāni bōdhyāni| sukhāni cēti cakārānmr̥dūni ca| saṁvāhanāni karamardanāni||15-16||
Adhikarana 13 (17) · Śloka 17
vyāyāmaṁ maithunaṁ kōpamuṣṇāmlalavaṇāśanam |
divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṁ vivarjayēt ||17||
View original
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् |
दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||
āhārācāraṁ niṣiddhaṁ darśayannāha- vyāyāmamityādi| vyāyāmamaithunē kāyakarmaṇī, kōpō mānasaṁ karma| uṣṇam uṣṇavīryaṁ; tēnānūpamāṁsaṁ madhuratiktaṁ kākamācyādi kaṭu ca yatkiñciduṣṇavīryaṁ tadgr̥hyatē| amlalavaṇē tu viśēṣārthaṁ pr̥thagēva paṭhitē| abhiṣyandi dōṣadhātumalasrōtasāṁ klēdaprāptijananam||17||
Adhikarana 14 (18) · Śloka 18
apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhamēḍhramasvēdanamavēpanamapralāpinamakhaṭvāpātinamabahirāyāminaṁ cōpakramēt |
tatra prāgēva snēhābhyaktaṁ svinnaśarīramavapīḍanēna tīkṣṇēnōpakramēta śiraḥśuddhyarthaṁ; anantaraṁ vidārigandhādikvāthamāṁsarasakṣīradadhipakvaṁ sarpiracchaṁ pāyayēt, tathā hi nātimātraṁ vāyuḥ prasarati; tatō bhadradārvādivātaghnagaṇamāhr̥tya sayavakōlakulatthaṁ sānūpaudakamāṁsaṁ pañcavargamēkataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahōnmiśrya sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacēnmadhurakapratīvāpaṁ, tadētattraivr̥tamapatānakināṁ pariṣēkāvagāhābhyaṅgapānabhōjanānuvāsananasyēṣu vidadhyāt; yathōktaiśca svēdavidhānaiḥ svēdayēt, balīyasi vātē sukhōṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇē kūpē nidadhyādāmukhāt, taptāyāṁ vā rathakāracullyāṁ taptāyāṁ vā śilāyāṁ surāpariṣiktāyāṁ palāśadalacchannāyāṁ śāyayēt, kr̥śarāvēśavārapāyasairvā svēdayēt |
mūlakōrubūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṁ tailamapatānakināṁ pariṣēkādiṣūpayōjyam |
abhuktavatā pītamamlaṁ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṁ hanti; tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā |
ētacchuddhavātāpatānakavidhānamuktaṁ, saṁsr̥ṣṭē saṁsr̥ṣṭaṁ kartavyam |
vēgāntarēṣu cāvapīḍaṁ dadyāt; tāmracūḍakarkaṭakr̥ṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāścāsēvēta, kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni, yavakōlakulatthamūlakadadhighr̥tatailasiddhā vā yavāgūḥ; snēhavirēcanāsthāpanānuvāsanaiścainaṁ daśarātrāhr̥tavēgamupakramēta ; vātavyādhicikitsitaṁ cāvēkṣēta; rakṣākarma ca kuryāditi ||18||
View original
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् |
मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् |
अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा |
एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् |
वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||
apatānakacikitsāmāha- apatānakinamityādi| asrastākṣam anatipatitanayanam | apralāpinaṁ nāsambaddhabhāṣiṇam| akhaṭvāpātinaṁ khaṭvāyā na patatīti akhaṭvāpātinam; ayamarthaḥ- apatānakavēgēna patannēva pāṇibhyāṁ bhūtalamavalambatē, hastapādadvayēna khaṭvāpādakalpēna patanaśīlaḥ khaṭvāpātī, naitādr̥gvidha ityarthaḥ| abahirāyāminam apaścānmukhagāminam| śirōvirēcanadravyāṇi piṣṭvā avapīḍya dīyata ityavapīḍaḥ| śuddhavātāpatānakē'pyatra śirōvirēcanaṁ vāyōḥ kaphasthānagatatvēna sadyaḥ sañjñāprabōdhārtham| anantaramiti śirōvirēcanasyōrdhvamityarthaḥ| ghr̥taṁ ca vidārigandhādikvāthādibhiścaturbhirdravairvidārigandhādikalkapādikaṁ sādhanīyamiti| pānārhaṁ ghr̥tamuktvā sarvakāryōpayōginaṁ mahāsnēhamāha- bhadrētyādi| bhadradārvādiḥ bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇētyādiḥ| bhadradārvādiyavakōlādyānūpaudakapañcavargakvāthasya kāñjikakṣīrayōśca pratyēkaṁ catvārō bhāgā ityēkē; gayadāsastvatra kṣīraṁ snēhasamaṁ manyatē| ānūpaudakamāṁsaṁ pañcavargamiti kūlacarāḥ, plavāḥ, kōśasthāḥ, pādinō, matsyāścēti jējjaṭaḥ; gayadāsastu ‘sānūpaudakamāṁsavargam’ ityēvaṁ pāṭhaṁ manyatē; sānūpaudakamityanēna parēṣāṁ pañcānāmapi vargāṇāṁ grahaṇāt| amlāni surāsauvīrakadhānyāmlādīni| sarpirvipacēt tailavasāmajjabhiḥ saha, tailādi pratyēkaṁ ghr̥tatulyaṁ dattvā| madhurakaprativāpaṁ kākōlyādikalkaprakṣēpam| traivr̥tamiti sarpiṣō'tra tribhirvr̥tatvāt traivr̥tam| svēdavidhānairiti svēdāvacāraṇīyābhihitaiḥ| nidadhyāt sthāpayēt; ūṣmasvēdō'yam| rathakārō lōhakāraḥ| kr̥śarētyādi ayamupanāhasvēdaḥ| urubūkaḥ śuklairaṇḍaḥ, sphūrjakaḥ phaṇijjakākāraḥ prāyaśaḥ pāriyātrē bhavati, arjakaḥ kuṭhērakaḥ, śaṅkhinī yavatiktābhēdaḥ; mūlakādīnāṁ snēhacaturguṇēna rasēna siddhaṁ; mūlakādipādakalkamakalkaṁ vā paktvā sukhōṣṇaṁ pariṣēkē dravasvēdē ityarthaḥ; ādiśabdādabhyaṅgādiṣu| maricavacāyuktamiti alpavacāmaricam| saṁsr̥ṣṭē saṁsr̥ṣṭaṁ kartavyamiti anubandhabhūtayōḥ pittakaphayōḥ saṁsargamupalabhya pittakaphaharaṁ saṁsr̥ṣṭaṁ tadēva kartavyaṁ; jējjaṭastu saṁsr̥ṣṭē vātaraktavaccikitsā kartavyētyāha| vēgāntarēṣu vēgōparamēṣu| tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ, kr̥ṣṇamatsyaḥ kulīramatsyākārō'śalkaḥ| tāmracūḍādivasā pānē; taduktaṁ vr̥ddhavāgbhaṭē- “kukkuṭakulīraśiśumāravarāhavasāḥ pāyayēt”- (a. saṁ. ci. 23) iti||18||
Adhikarana 15 (19) · Śloka 19
pakṣāghātōpadrutamamlānagātraṁ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṁ cōpakramēt |
tatra prāgēva snēhasvēdōpapannaṁ mr̥dunā śōdhanēna saṁśōdhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣēpakavidhānēnōpacarēt; vaiśēṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirōbastiḥ , aṇutailamabhyaṅgārthē, sālvaṇamupanāhārthē, balātailamanuvāsanārthē; ēvamatandritastrīṁścaturō vā māsān kriyāpathamupasēvēta ||19||
View original
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् |
तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||
pakṣāghātacikitsitamāha- pakṣāghātētyādi| amlānagātram ahīnagātram| sarujamiti saha rujayā vartatē yaḥ saḥ tam| yasya tu pakṣārdhamacētanamavēdanaṁ ca sō'sādhyaḥ, yadā tu punarīṣatkarmaṇyamīṣaccētanaṁ ca tadā kr̥cchrasādhyaḥ| yathākālaṁ kālasyānatikramēṇa; tadyathā- vāntasya pakṣādvirēcanaṁ, viriktasya saptarātrādanuvāsanam, anuvāsitasya snēhalakṣaṇē satyāsthāpanam, āsthāpitasya sadyaḥ punaranuvāsanamiti| ākṣēpakavidhānēna apatānakavidhānēnētyarthaḥ, ākṣēpakāpatānakayōrēkaviṣayatvāt| vaiśēṣikamityādi| mastiṣkyaḥ śirōbastiviśēṣaḥ, sa ca snēhāktapicuplōtādidhāraṇēna yōjanīyaḥ| ēvamityādi| atandritaḥ analasaḥ||19||
Adhikarana 16 (20) · Śloka 20
manyāstambhē'pyētadēva vidhānaṁ, viśēṣatō vātaślēṣmaharairnasyai rūkṣasvēdaiścōpacarēt ||20||
View original
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||
atra manyāstambhacikitsitaṁ kaiścidadhīyatē- manyāstambhē ityādi||20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
apatantrakāturaṁ nāpatarpayēt, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣēvēta, vātaślēṣmōparuddhōcchvāsaṁ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmōkṣayēt, tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavētasapathyālavaṇatrayaṁ yavakvāthēna pātuṁ prayacchēt, pathyāśatārdhē sauvarcaladvipalē caturguṇē payasi sarpiḥ prasthaṁ siddhaṁ; vātaślēṣmāpanucca karma kuryāt ||21||
View original
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||
apatantracikitsitamapi kaiścidabhidhīyatē- apatantrakāturamityādi| tumburvādicūrṇākṣaṁ yavakvāthapaladvayēna prayacchēt| pathyāśatārdha iti pathyāphalānāṁ śatārdhē sarpiḥprasthaṁ siddhaṁ pātuṁ prayacchēditi sambandhaḥ| na kēvalamētaddhr̥tamēva pātuṁ prayacchēdityāha- vātaślēṣmētyādi|- vātaṁ ślēṣmāṇaṁ ca yat karma nudati hanti tacca kuryāt||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
arditāturaṁ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṁ ca vātavyādhividhānēnōpacarēt, vaiśēṣikaiśca mastiṣkyaśirōbastinasyadhūmōpanāhasnēhanāḍīsvēdādibhiḥ; tataḥ satr̥ṇaṁ mahāpañcamūlaṁ kākōlyādiṁ vidārigandhādimaudakānūpamāṁsaṁ tathaivaudakakandāṁścāhr̥tya dviguṇōdakē kṣīradrōṇē niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya tailaprasthēnōnmiśrya punaragnāvadhiśrayēt, tatastailaṁ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt, tatra yaḥ snēha uttiṣṭhēttamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṁ vipacēt, ētat kṣīratailamarditāturāṇāṁ pānābhyaṅgādiṣūpayōjyaṁ, tailahīnaṁ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti ||22||
View original
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||
arditacikitsāmāha- arditāturamityādi| nasyadhūmāvatra snēhanau| tata ityādi| “kuśakāśanaladarbhakāṇḍēkṣukā” (sū. 38)| iti tr̥ṇasañjñam| mahāpañcamūlaṁ bilvādi| audakamāṁsaṁ matsyakarkaṭakaśiśumāraprabhr̥tīnām; ānūpaṁ māṁsaṁ pradhānakalpanayā varāhādīnām| audakāḥ kandāḥ kaśēruśr̥ṅgāṭakaśālūkādayaḥ| anyē- “ānūpamāṁsānyaudakān kandāṁśca saṁhr̥tya”- iti paṭhanti| sarvadravyāṇāṁ samabhāgānāmāḍhakaṁ kṣīradrōṇēna jaladvidrōṇasahitēna vipacēt| tailaprasthēnēti tailaprasthēna dvātriṁśatpalātmakēna| kṣīrānugataṁ kṣīrēṇa sahaikāvayavībhūtam| madhurauṣadhāni kākōlyādīni, sahā māṣaparṇī, kṣīraṁ caturguṇam| kēcinmadhurauṣadhasahāsthānē pūrvōktakvāthyadravyāṇāmēva pādikaṁ kalkaṁ prakṣipanti, na tu madhurakādīni||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
gr̥dhrasīviśvācīkrōṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhukabādhiryadhamanīgatavātarōgēṣu yathōktaṁ yathōddēśaṁ ca sirāvyadhaṁ kuryāt, anyatrāvabāhukāt; vātavyādhicikitsitaṁ cāvēkṣēta ||23||
View original
गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||
gr̥dhrasyādīnāṁ cikitsāvidhānamāha- gr̥dhrasītyādi| vātavyādhicikitsitaṁ cēti cakārēṇa krōṣṭukaśīrṣakavātaśōṇitacikitsāvēkṣaṇaṁ ca| dhātukṣayanimittavātakōpajanitō'vabāhukaḥ, atō'nyātrāvabāhukāditi vākyēna sirāvyadhō niṣidhyatē| gayī tu, anyatrāvabāhukād vātavyādhicikitsitamavēkṣētēti sambadhnāti; tathāhi vātavyādhicikitsitē yat snēhasvēdādikaṁ tadavabāhukē kaphasthānasambhavatvēna kaphāvr̥tavātajē viruddhaṁ, tatra hi svēdanasyādikaṁ vidhēyaṁ rūkṣamēvaḥ, na tu ‘sirāvyadhaṁ kuryādanyatrāvabāhukāt’ iti sambandhaḥ, yatōṁ'saśōṣē'vabāhukē ca sirāmōkṣasya sirāvyadhavidhānē cōktatvāt| gr̥dhrasyādiṣu vātavyādhicikitsitē kr̥tē paścācchōṇitāvaraṇaṁ niścitya sirāvyadhō vidhēya iti||23||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
karṇaśūlē tu śr̥ṅgavērarasaṁ tailamadhusaṁsr̥ṣṭaṁ saindhavōpahitaṁ sukhōṣṇaṁ karṇē dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā, mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṁ tailaṁ, śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṁ vā; nāḍīsvēdaiśca svēdayēt, vātavyādhicikitsāṁ cāvēkṣēta; bhūyaścōttarē vakṣyāmaḥ ||24||
View original
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||
karṇaśūlacikitsāmāha- karṇaśūla ityādi| śr̥ṅgavērarasam ārdrakarasam| śuktaṁ cukram| nāḍītyādi nalādiśuṣiranāḍīsvēdaḥ| vātavyādhicikitsāṁ cēti cakārēṇa pittaraktāvaraṇē tu vātaraktacikitsitamanuktaṁ samuccinōti| bhūyaścētyādi| karṇarōgēṣūttaratantrē punarapi vadiṣyāmaḥ||24||
Adhikarana 21 (25) · Śloka 25
tūnīpratūnyōḥ snēhalavaṇamuṣṇōdakēna pāyayēt, pippalyādicūrṇaṁ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṁ vā sarpiḥ, bastibhiścainamupakramēt ||25||
View original
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||
tūnīpratūnīcikitsāmāha- tūnītyādi| sāmānyabastigrahaṇāttrividhabastyavabōdhaḥ||25||
Adhikarana 22 (26) · Śloka 26
ādhmānē tvapatarpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa )phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhirupācarēt; laṅghanānantaraṁ cānnakālē dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni |
pratyādhmānē chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt ||26||
View original
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि |
प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||
ādhmānacikitsāmāha- ādhmāna ityādi| pācanīyāni pañcakōlādīni| pratyādhmānacikitsāmāha- pratyādhmāna ityādi||26||
Adhikarana 23 (27) · Śloka 27
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayōrgulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti ||27||
View original
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||
aṣṭhīlācikitsāmāha- aṣṭhīlētyādi||27||
Adhikarana 24 (28) · Śloka 28
hiṅgutrikaṭuvacājamōdādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacala- svarjikāpippalīmūlāmlavētasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgāmlēna bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayēt, tataḥ prātarēkaikāṁ vātavikārī bhakṣayēt, ēṣa yōgaḥ kāsaśvāsagulmōdarārōcakahr̥drōgādhmānapārśvōdarabastiśūlānāhamūtrakr̥cchraplīhārśastūnīpratūnīrapahanti ||28||
View original
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||
hiṅgvādimutpādayati- hiṅgvityādinā| ajagandhā ‘bōvayikā’ iti; gayī tu ‘ajagandhā kṣētrayavānī’ ityāha| mātuluṅgāmlaḥ bījapūrakarasaḥ| ētaccūrṇaṁ guṭikā ca, paratantrapratyayāt; hiṅgvādiguṭikā vātagulmināṁ kr̥tē dviguṇakṣārahiṅgvamlavētasāḥ kāryāḥ, uktaṁ ca- “yaccūrṇaṁ guṭikā yāśca kartavyā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavētasāstā hitā” iti||28||
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
bhavanti cātra- kēvalō dōṣayuktō vā dhātubhirvā''vr̥tō'nilaḥ |
vijñēyō lakṣaṇōhābhyāṁ cikitsyaścāvirōdhataḥ ||29||
View original
भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः |
विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||
śuddhavātacikitsāmabhidhāya saṁsr̥ṣṭāvr̥tasya cikitsāmāha- bhavantītyādi| kēvalō dōṣādyasaṁsr̥ṣṭaḥ| atra hi saṁyuktasyaiva cikitsāvidhirucyatē na tu kēvalasya, uktatvāt ‘avirōdhataḥ’ iti vacanācca; na hi kēvalasya vāyōścikitsāyāṁ virōdhō'sti, ēkamukhyatvāt| dōṣairvātapittakaphairyuktō dōṣayuktaḥ; anēna saṁyōgamātramabhihitaṁ, nāvarakatvam| dhātavō rasaraktamāṁsamēdōmajjaśukrāṇi svēdaviṇmūtrāṇi vātapittakaphāścōcyantē, tēṣāmapi śarīradhārakatvāt; tairāvr̥taḥ| tasya dvividhasyāpi vijñānōpāyaṁ darśayannāha- lakṣaṇōhābhyāmiti|- vātasya lakṣaṇaṁ tōdādikaṁ kr̥ṣṇāruṇatvaṁ kampādikaṁ ca; pittasya cōṣādipītādidāhādikaṁ; kaphasya kaṇḍvādiśuklādiprasēkādikam| ūhaḥ punaraśrutasya parikalpanā| nanu, pittakaphābhyāṁ dhātubhiścāmūtrairāvaraṇaṁ yujyatē, kathaṁ vātēnētyāha- prāṇādīnāṁ pañcānāṁ vāyūnāṁ parasparamāvāryāvarakabhēdēna viṁśatirāvaraṇāni carakācāryēṇōktāni| tathā ca- “mārutānāṁ tu pañcānāmanyōnyāvaraṇaṁ śr̥ṇu| liṅgaṁ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṁ mayā'nagha|| prāṇō vr̥ṇōtyudānādyān prāṇaṁ vr̥ṇvanti tē'pi ca| udānādyāstathā'nyōnyaṁ sarva ēva yathākramam|| viṁśatyāvaraṇānyētānyulbaṇānāṁ parasparam| mārutānāṁ tu pañcānāṁ tāni samyak pratarkayēt” (ca. ci. 28) iti; gayadāsēnāpyuktaṁ- “aṣṭāvādyē dvitīyē ṣaṭ tr̥tīyē ca catuṣṭayam| dvē caturthē'nilē'pyēvaṁ pañcadhā''vr̥tiviṁśatiḥ”- iti| āvaraṇēṣu vātānāṁ prāṇōdānayōrēva gurutaramāvaraṇaṁ draṣṭavyaṁ, dhātvāvaraṇēṣu mēdōvr̥tavātasya| tatrōrdhvaṁ gacchannudānaḥ prāṇō vā'pānasyādhōgāminō gatinirōdhaṁ kurvannāvaraka ityucyatē; athavā dvayōrmārutayōrabhimukhamabhisarpatōrbalavatā durbalō'bhibhūtaḥ pratyāvr̥ttaḥ san ‘āvr̥taḥ’ ityucyatē||29||
Adhikarana 26 (30) · Śloka 30
rujāvantaṁ ghanaṁ śītaṁ śōphaṁ mēdōyutō'nilaḥ |
karōti yasya taṁ vaidyaḥ śōthavat samupācarēt ||30||
View original
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः |
करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||
mēdōvr̥tavātasya lakṣaṇaṁ cikitsitaṁ ca nirdiśannāha- rujāvantamityādi| śōphamiti apakvaśōpham||30||
Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33
kaphamēdōvr̥tō vāyuryadōrū pratipadyatē |
tadā'ṅgamardastaimitya rōmaharṣarujājvaraiḥ ||31||
nidrayā cārditau stabdhau śītalāvapracētanau |
gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyatē ||32||
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē |33|
View original
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते |
तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१||
निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ |
गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२||
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|
mēdōvr̥tavātaprasaṅgēna sthānaviśēṣāśrayaṁ kaphamēdōvr̥taṁ vātaṁ nirdiśannāha- kaphētyādi| asthirau akaṭhinau| na svāviva ca manyatē anyasyēva manyatē, sparśājñānāt parakīyāviva||31-32||-
Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36
snēhavarjaṁ pibēttatra cūrṇaṁ ṣaḍdharaṇaṁ naraḥ ||33||
hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kr̥tam |
lihyādvā traiphalaṁ cūrṇaṁ kṣaudrēṇa kaṭukānvitam ||34||
mūtrairvā guggulaṁ śrēṣṭhaṁ pibēdvā'pi śilājatu |
tatō hanti kaphākrāntaṁ samēdaskaṁ prabhañjanam ||35||
hr̥drōgamaruciṁ gulmaṁ tathā'bhyantaravidradhim |36|
View original
स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३||
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् |
लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४||
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु |
ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५||
हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|
tasya cikitsāmāha- snēhētyādi| snēhavarjaṁ catuḥsnēharahitaṁ, kaphamēdasōratirūkṣaṇīyatvāt; anyadapi kṣīramāṁsavarjaṁ snigdhaṁ varjanīyamēva| pippalyādigaṇaiḥ kr̥taṁ ‘cūrṇam’ iti śēṣaḥ| prabhañjanaṁ vātamityarthaḥ||33-35||-
Adhikarana 29 (36) · Śloka 37
sakṣāramūtrasvēdāṁśca rūkṣāṇyutsādanāni ca ||36||
kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |37|
View original
सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६||
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|
abhyantaracikitsāmupadiśya bahirāśrayāmupadiśati- sakṣārētyādi| utsādanāni udvartanāni sayavakṣāragōmūtrāṇi| dihyāt lēpayēt, karañjaphalaśvētasarṣapairgōmūtrapiṣṭairuṣṇaiḥ||36||-
Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38
bhōjyāḥ purāṇaśyāmākakōdravōddālaśālayaḥ ||37||
śuṣkamūlakayūṣēṇa paṭōlasya rasēna vā |
jāṅgalairaghr̥tairmāṁsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ ||38||
View original
भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७||
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा |
जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||
uddāla āraṇyakōdravaḥ| aghr̥tairghr̥tarahitaiḥ| sarṣapatailaṁ punaruṣṇatvāt kaphamēdōharatvācca dēyamapīti na pratiṣiddhaṁ na vihitaṁ ca| alavaṇairlavaṇarahitaiḥ śākaiḥ; tadarthaṁ tu yavakṣārādikṣārāṇāṁ raukṣyēṇa kaphamēdōharatvādavacāraṇam||37-38||
Adhikarana 31 (39) · Śloka 39
yadā syātāṁ parikṣīṇē bhūyiṣṭhē kaphamēdasī |
tadā snēhādikaṁ karma punaratrāvacārayēt ||39||
View original
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी |
तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||
avasthāyāṁ snēhāvacāraṇasya pratiprasavaṁ nirdiśannāha- yadētyādi| parikṣīṇē sarvataḥ kṣīṇē||39||
Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45
sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇōṣṇaḥ kaṭukō rasē |
kaṭupākaḥ sarō hr̥dyō gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||40||
sa navō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ |
taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut ||41||
saugandhyāt pūtikōṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ |
taṁ prātastriphalādārvīpaṭōlakuśavāribhiḥ ||42||
pibēdāvāpya vā mūtraiḥ kṣārairuṣṇōdakēna vā |
jīrṇē yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjānō hanti māsataḥ ||43||
gulmaṁ mēhamudāvartamudaraṁ sabhagandaram |
kr̥mikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṁ granthimēva ca ||44||
nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṁśca saḥ |
kōṣṭhasandhyasthigaṁ vāyuṁ vr̥kṣamindrāśaniryathā ||45||
View original
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे |
कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०||
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः |
तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१||
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः |
तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२||
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा |
जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३||
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् |
कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४||
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः |
कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||
asmādanantaramūrustambhasyōpayōgārhatvādguggulukalpamāha- sugandhirityādi| sūkṣmamārgāvagāhitvāt sūkṣmaḥ| atra triphalādārvīpaṭōlaiḥ tribhirdravyairēkō yōgaḥ, kuśēnēti dvitīyaḥ| vāriśabdō'tra kvāthē vartatē, tarhi dvivacanamēva kathaṁ na dattaṁ? satyaṁ, bahuvacanāccaturbhirapi dravyairanyō yōgō mantavya iti| kṣārairiti kṣārōdakaiḥ; ‘kṣīraiḥ’ ityanyē paṭhanti| pānaṁ bhōjanaṁ ca vātapittakapharōgāpēkṣayā prakr̥tyapēkṣayā sātmyāpēkṣayā vā| sugandhirityādi pāṭhaṁ jējjaṭācāryō'nārṣaṁ varṇayati, gayadāsēna vyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ||40-45||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē mahāvātavyādhicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ ||5||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē pañcamō'dhyāyaḥ||5||