Skip to content

5. mahāvātavyādhicikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

athātō mahāvātavyādhicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2|| dvividhaṁ vātaśōṇitamuttānamavagāḍhaṁ cētyēkē bhāṣantē; tattu na samyak, taddhi kuṣṭhavaduttānaṁ bhūtvā kālāntarēṇāvagāḍhībhavati, tasmānna dvividham ||3||

View original

अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२|| द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते; तत्तु न सम्यक्, तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति, तस्मान्न द्विविधम् ||३||

Meaning of the śloka

Now the treatment of major vata disorders will be explained, as taught by the revered Dhanvantari. Some authorities divide vata-shonita into a superficial and a deep form, but the text rejects this as inaccurate: like kushtha, it first remains superficial and later becomes deep, so it is not two separate diseases.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pratijñā'nantaraṁ tantrāntarōktadvaividhyanirākaraṇamāha- dvividhamityādi| uttānaṁ tvaṅmāṁsāśrayam, avagāḍhamantarāśrayam||1-3||

Meaning of the commentary

The commentary explicitly rejects the twofold classification given in another treatise. Uttana is located in skin and flesh, while avagadha is situated internally.

Key terms

vAtashoNita (vata-shonita)
A classical disorder involving vata and blood.
uttAna (uttana)
Superficial, situated in skin and flesh.
avagADha (avagadha)
Deep or internally situated.
kuShTha (kushtha)
A broad classical category of skin disease used here as an analogy.

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyōrgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṁ śōṇitaṁ mārgamāvr̥tya vātēna sahaikībhūtaṁ yugapadvātaraktanimittāṁ vēdanāṁ janayatīti vātaraktam | tattu pūrvaṁ hastapādayōravasthānaṁ kr̥tvā paścāddēhaṁ vyāpnōti | tasya pūrvarūpāṇitōdadāhakaṇḍūśōphastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalōtpattiścākasmāt pāṇipādatalāṅguligulphamaṇibandhaprabhr̥tiṣu, tatrāpratikāriṇō'pacāriṇaśca rōgō vyaktataraḥ, tasya lakṣaṇamuktaṁ; tatrāpratikāriṇō vaikalyaṁ bhavati ||4||

View original

तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शोणितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् | तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति | तस्य पूर्वरूपाणितोददाहकण्डूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलाङ्गुलिगुल्फमणिबन्धप्रभृतिषु, तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः, तस्य लक्षणमुक्तं; तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति ||४||

Meaning of the śloka

The text says that vata aggravated by strenuous struggle and related causes joins with disturbed blood produced by habitual heavy, hot, and excessive eating. The blood obstructs vata's pathway, and together they cause the pain called vata-rakta. It first settles in the hands and feet and later spreads through the body. Premonitory signs include pricking, burning, itching, swelling, stiffness, rough skin, pulsation in vessels and fibrous structures, weakness of the thighs, and sudden dusky-red patches on the palms, soles, fingers, ankles, wrists, and related sites. Without appropriate care, or with unsuitable conduct, the disease becomes manifest and may produce disability.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tasyēdānīṁ samprāptipūrvikāṁ niruktiṁ nirdiśannāha- tatrētyādi| balavadvigrahādayō vraṇapraśnōktāḥ, gurūṣṇādhyaśanādayaśca tatrēvōktāḥ| yugapat ēkakālam| tasyētyādi| maṇibandhaḥ pāṇimūlam| tatra balavadvigrahādibhirityārabhya yāvadapacāriṇaścētyatra granthasyārthō nidānaparipaṭhitō'pi vātaraktasya duḥsādhyatvajñāpanāyātrāpi paṭhanīyaḥ| tatrētyādi| tatrēti pūrvarūpē| apacāriṇaḥ ayathārthakāriṇaḥ| rōgō vyaktataraḥ vikāraḥ prakaṭō bhavatītyarthaḥ| tatrēti rōgavyaktau| vaikalyaṁ vikalatā| ētēnāsādhyatvamuktam||4||

Meaning of the commentary

The causal factors are cross-referenced to the earlier wound discussion. Yugapat means simultaneously, and manibandha is the wrist or root of the hand. Although the causal account also appears in Nidanasthana, it is repeated to show the disorder's difficulty of treatment. In the premonitory stage, unsuitable conduct makes the disorder clearer; once manifest, disability is said to indicate incurability.

Key terms

mArgAvaraNa (marga-avarana)
Obstruction of vata's pathway.
vAtarakta (vata-rakta)
The named classical disorder produced by association of vata and disturbed blood.
pUrvarUpa (purvarupa)
Premonitory sign.
vaikalya
Loss or impairment of function.

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

bhavati cātra- prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyāhāravihāriṇām | sthūlānāṁ sukhināṁ cāpi vātaraktaṁ prakupyati ||5||

View original

भवति चात्र- प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् | स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति ||५||

Meaning of the śloka

The verse says vata-rakta most often becomes aggravated in delicate, well-nourished people who follow unsuitable diet and conduct, particularly those described as stout and accustomed to comfort.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

idānīṁ viśēṣēṇa vātaśōṇitāśrayaṁ nirdiśannāha- prāyaśa ityādi| asukumārāṇāmasthūlānāṁ duḥkhitānāṁ ca prāyēṇa vyāyāmāśrayatvāt, vyāyāmēna mithyāhāravihārayōrapyadōṣatvādalpadōṣatvādvā vikārāsambhavaḥ||5||

Meaning of the commentary

The commentary reasons that people who are not delicate or stout, or who live with hardship, usually exercise; exercise is said to reduce or remove the harmful effect of unsuitable diet and conduct and therefore make the disorder less likely.

Key terms

sukumAra (sukumara)
Delicate or accustomed to comfort.
mithyAhAravihAra (mithya-ahara-vihara)
Diet and conduct regarded as unsuitable.
vAtarakta (vata-rakta)
A classical vata-and-blood disorder.

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

tatra prāṇamāṁsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārōcakāvipākavisaraṇasaṅkōcanairanupadrutaṁ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṁ cōpakramēt ||6||

View original

तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरणसङ्कोचनैरनुपद्रुतं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् ||६||

Meaning of the śloka

The text recommends undertaking treatment only when the person is strong, self-controlled, and has adequate resources, and is not complicated by depletion of vitality or flesh, thirst, fever, fainting, breathlessness, cough, stiffness, loss of appetite, indigestion, spreading of the disorder, or contracture.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kīdr̥śa upakramyastadāha- tatrētyādi| balavantamiti upacayaśaktilakṣaṇōbhayabalayuktaṁ; prāṇamāṁsakṣayaśabdēnōbhayalakṣaṇasya nivr̥ttiviṣayatvādēva pravr̥ttiviṣayamapyubhayalakṣaṇamēva balam||6||

Meaning of the commentary

Strength includes both bodily build and functional capacity. The compound describing loss of prana and flesh excludes both forms of strength, so the eligible person is expected to possess both.

Key terms

prANakShaya (prana-kshaya)
Loss of vitality.
mAMsakShaya (mamsa-kshaya)
Loss or wasting of flesh.
upadrava
A serious complication.
Atmavat (atmavat)
Self-controlled or able to follow care.

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

tatra, ādāvēva bahuvātarūkṣamlānāṅgādr̥tē mārgāvaraṇādduṣṭaśōṇitamasakr̥dalpālpamavasiñcēdvātakōpabhayāt | tatō vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṁsr̥ṣṭabhaktaṁ vātaprabalē purāṇaghr̥taṁ pāyayēt | ajākṣīraṁ vā'rdhatailaṁ madhukākṣayayuktaṁ, śr̥gālavinnāsiddhaṁ vā śarkarāmadhumadhuraṁ, śuṇṭhīśr̥ṅgāṭakakaśērukasiddhaṁ vā, śyāmārāsnāsuṣavīśr̥gālavinnāpīluśatāvarīśvadaṁṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṁ vā | dvipañcamūlīkvāthāṣṭaguṇasiddhēna payasā madhukamēṣaśr̥ṅgīśvadaṁṣṭrāsaralabhadradāruvacāsurabhikalkapratīvāpaṁ tailaṁ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta, śatāvarīmayūrakakiṇihyajamōdāmadhukakṣīravidārībalātibalātr̥ṇapañcamūlīkvāthasiddhaṁ vā kākōlyādiprativāpaṁ, balātailaṁ śatapākaṁ vēti | vātaharamūlasiddhēna ca payasā pariṣēcanamamlairvā kurvīta | yavamadhukairaṇḍatilavarṣābhūbhirvā pradēhaḥ kāryaḥ | tatra cūrṇitēṣu yavagōdhūmatilamudgamāṣēṣu pratyēkaśaḥ kākōlīkṣīrakākōlījīvakarṣabhakabalātibalābisamr̥ṇālaśr̥gālavinnāmēṣaśr̥ṅgī- priyālaśarkarākaśērukasurabhivacākalkamiśrēṣūpanāhārthaṁ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ, snaihikaphalasārōtkārikā vā, cūrṇitēṣu yavagōdhūmatilamudvamāṣēṣu matsyapiśitavēśavārō vā, bilvapēśikātagaradēvadārusaralārāsnāharēṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ, mātuluṅgāmlasaindhavaghr̥tamiśraṁ madhuśigrumūlamālēpastilakalkō vēti vātaprabalē ||7||

View original

तत्र, आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणाद्दुष्टशोणितमसकृदल्पाल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् | ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् | अजाक्षीरं वाऽर्धतैलं मधुकाक्षययुक्तं, शृगालविन्नासिद्धं वा शर्करामधुमधुरं, शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा, श्यामारास्नासुषवीशृगालविन्नापीलुशतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा | द्विपञ्चमूलीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्रदारुवचासुरभिकल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत, शतावरीमयूरककिणिह्यजमोदामधुकक्षीरविदारीबलातिबलातृणपञ्चमूलीक्वाथसिद्धं वा काकोल्यादिप्रतिवापं, बलातैलं शतपाकं वेति | वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परिषेचनमम्लैर्वा कुर्वीत | यवमधुकैरण्डतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः | तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकबलातिबलाबिसमृणालशृगालविन्नामेषशृङ्गी- प्रियालशर्कराकशेरुकसुरभिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः, स्नैहिकफलसारोत्कारिका वा, चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्वमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा, बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारास्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः, मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले ||७||

Meaning of the śloka

When vata predominates, the text first advises repeated small bloodletting for blood believed to obstruct the pathway, except in a very dry and wasted person with marked vata. It then gives an extensive regimen: emesis, purgation, cleansing and oil enemas, graded diet, old ghee, goat milk mixed with oil and various herbs, several medicated oils, milk or sour-liquid pouring, herbal pastes, rich poultices prepared from grains, fats, milk, fish or meat, and other compound applications.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tatra dōṣadūṣyayōḥ pūrvaṁ dūṣyacikitsitamēva nirdiśannāha- tatrētyādi| bahuvātatvēna hētunā rūkṣamasnigdhaṁ, mlānaṁ śuṣyadaṅgaṁ, yasya dēhinastasmādr̥tē ityarthaḥ| mārgāvaraṇaṁ mārgāvarōdhanaṁ, tasmādduṣṭaśōṇitaṁ prakupitarudhiram| asakr̥t anēkavārān| avasiñcēt srāvayēdityarthaḥ| dōṣacikitsitamāha- tatō vamanādibhirityādi| ādiśabdādvirēcanāsthāpanānuvāsanādibhirupakramaiścikitsādhikārōktaiḥ| upapādya yōjayitvā| pratisaṁsr̥ṣṭabhaktamiti pratisaṁsr̥ṣṭaṁ pēyādikramēṇa tya(yu)ktaṁ bhaktaṁ yasya puruṣasyētyarthaḥ| vātaprabalē vātaraktē| purāṇaghr̥taṁ kālēnaiva pakvam| tatra pāṇigataṁ vātaraktamūrdhvagatadōṣēṇa, pādagataṁ vātaraktamadhōgatēna dōṣēṇa bhavati; tatra pāṇigatē kaphapittānubandhē vamanavirēcanē, tatraiva jīrṇaghr̥tapānaṁ; pādagatē vātānubandhē āsthāpanapūrvakamanuvāsanam| tatraikaṁ śuddhidinam, annasaṁsarjanadināni ṣaṭ, aṣṭamē snēhāṅgabhōjanaṁ, navamē purāṇaghr̥tapānamiti| ajākṣīramardhatailaṁ yaṣṭimadhukarṣayuktaṁ; tadēva pr̥śniparṇyādisiddhaṁ, śuṇṭhyādisiddhaṁ, śyāmādisiddhaṁ vā, ityēvaṁ caturṣu yōgēṣvajākṣīramardhatailamabhisambadhyatē; tatrārdhatailamiti ajākṣīrasya bhāgadvayaṁ tailasyaika ityarthaḥ| śr̥gālavinnā pr̥śniparṇī, tayā siddhaṁ kṣīrapākakalpanayā| śyāmā trivr̥dviśēṣaḥ, ‘vr̥ddhadāruka’ ityanyē| rāsnā surasā | suṣavī pānīyavallī| purāṇaghr̥tatailaṁ nirdiśya pakvatailaṁ nirdiśannāha- dvipañcamūlītyādi| dvipañcamūlīṁ kaṣāyakalpēna vipācya pādaśēṣēṇa tēnāṣṭaguṇēna kṣīraṁ sādhayēt, kṣīraśēṣamavatārya tēna madhukādikalkayuktaṁ tailaṁ sādhayēditi| surabhiḥ rāsnā| prativāpaḥ prakṣēpaḥ| pānādiṣvityādiśabdādabhyaṅgapariṣēkādayaḥ| śatāvarītyādi ‘siddhaṁ tailam’ iti śēṣaḥ| mayūrakō'pāmārgaḥ| kṣīravidārī dīrghakandā bhr̥śaṁ madhurā| tr̥ṇapañcamūlī “kuśakāśanaladarbhakāṇḍēkṣukā” (sū. 38) iti tr̥ṇasañjñā| śatapākamiti balākvāthakalkābhyāṁ śataśaḥ kr̥tvā vipācya prayōjyaṁ; śrījējjaṭastu balātailaṁ mūḍhagarbhōktamāha, śatapākaṁ tu sahasrapākatulyamēvāha| ētē ca yōgā dōṣādīnavēkṣya yathāvasthaṁ yōjyāḥ| antaḥparimārjanamabhidhāya bahiḥparimārjanaṁ nirdiśannāha- vātaharētyādi| vātaharaṁ daśamūlam| amlairiti surāsauvīrakatuṣōdakādibhiḥ| pradēhaḥ pralēpaḥ| tatrētyādi tatra cūrṇitēṣu yavādiṣu pañcasu pratyēkaṁ kākōlyādivacāntakalkamiśrēṣūpanāhārthaṁ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ| tē tu nātidravā nātisāndrāḥ pradēhayōgyā yōjyāḥ| payasā saṁskr̥tāḥ pāyasāḥ| yadyapi sarpirādīni saṁskārakatvēnōpanyastāni tathā'pi paya ēva pradhānamiti tadvyapadēśaḥ| snaihikaphalāni tilairaṇḍātasībibhītakādīni, tēṣāṁ yathāsambhavaṁ sārō majjā| atrānuktamapi kṣīraṁ snēhaphalakalkapākaniṣpattayē kalpanīyam| utkārikā lapsikā| cūrṇitēṣvityādi| piśitavēśavāraḥ māṁsamayō vēśavāraḥ khāniṣkāparaparyāyaḥ| anyē tu ‘nalamīnamatsyāmiṣavēśavārō vā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- nalamīnō rōhitabhēdaḥ, pāmarēṣu ‘miukva’ iti prasiddhaḥ, tīrabhuktau tu janāstaṁ tilapittamāhuḥ; tadgrahaṇaṁ viśēṣārthaṁ, matsyaśabdēna tu sarvē ēva gr̥hyantē| anyē tu ‘ānūpamatsyāmiṣavēśavāraiḥ’ iti paṭhanti, āmiṣaśabdēnānūpamāṁsamāhuḥ| tathā ca vātaraktē carakaḥ- “audakaprasahānūpavēśavārāḥ susaṁskr̥tāḥ| jīvanīyauṣadhasnēhayuktāḥ syurupanāhanē” (ca. ci. 29)- iti| ‘vicitramatsyapiśitavēśavārō vā’ iti kvacit | bilvētyādi bilvapēśikādi pēṣyaṁ, surādi tasya pēṣaṇāya dravadravyaṁ; bilvapēśikā bālabilvagiraḥ, saralā trivr̥t| mātuluṅgētyādi| mātuluṅgādibhiḥ saha śōbhāñjanakamūlaṁ sasaindhavamālēpaḥ| tilakalkō vēti tilānāṁ mātuluṅgādirasapiṣṭānāṁ pūrvavadēvālēpa ityēkē, kēvala ēva tilakalka ityanyē||7||

Meaning of the commentary

The initial focus is treatment of blood as the affected tissue, followed by treatment of dosha. Blood is let repeatedly in small amounts to avoid aggravating vata. Vamana and related measures include purgation, asthapana, and anuvasana. The sequence differs by site: hand disease is linked with upward dosha and kapha-pitta, while foot disease is linked with downward dosha and vata. The commentary supplies a nine-day sequence before old ghee. Goat milk with half as much oil applies across four alternative herb preparations. It gives detailed identities, decoction reductions, and uses of medicated oils internally and externally. Five grain-based payasa poultices are neither too liquid nor too thick. Several manuscript variants concern fish or marsh-animal meat in another poultice, and sesame paste may mean sesame ground with citron juice and other ingredients or sesame alone.

Key terms

mArgAvaraNa (marga-avarana)
Obstruction of a pathway, here by disturbed blood.
avasi~jcana (avasinchana)
Letting or draining blood.
AsthApana (asthapana)
A decoction-type enema.
anuvAsana (anuvasana)
An oil-based enema.
upanAha (upanaha)
A warm poultice.

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

pittaprabalē drākṣārēvatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṁ śarkarāmadhumadhuraṁ pāyayēt, śatāvarīmadhukapaṭōlatriphalākaṭurōhiṇīkaṣāyaṁ , guḍūcīkaṣāyaṁ vā, pittajvaraharaṁ vā candanādikaṣāyaṁ śarkarāmadhumadhuraṁ, madhuratiktakaṣāyasiddhaṁ vā sarpiḥ; bisamr̥ṇālabhadraśriyapadmakakaṣāyēṇārdhakṣīrēṇa pariṣēkaḥ, kṣīrēkṣurasairmadhukaśarkarātaṇḍulōdakairvā drākṣēkṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥ; jīvanīyasiddhēna vā sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghr̥tēna vā, kākōlyādikalkakaṣāyavipakvēna vā sarpiṣā; śāliṣaṣṭikanalavañjulatālīsaśr̥ṅgāṭakagalōḍyagaurīgairikaśaivalapadmakapadmapatraprabhr̥tibhirdhānyāmlapiṣṭaiḥ pradēhō ghr̥tamiśraḥ, vātaprabalē'pyēṣa sukhōṣṇaḥ pradēhaḥ kāryaḥ ||8||

View original

पित्तप्रबले द्राक्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधुमधुरं पाययेत्, शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं , गुडूचीकषायं वा, पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं, मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः; बिसमृणालभद्रश्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः, क्षीरेक्षुरसैर्मधुकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्राक्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैः; जीवनीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः, शतधौतघृतेन वा, काकोल्यादिकल्ककषायविपक्वेन वा सर्पिषा; शालिषष्टिकनलवञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौरीगैरिकशैवलपद्मकपद्मपत्रप्रभृतिभिर्धान्याम्लपिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः, वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः ||८||

Meaning of the śloka

When pitta predominates, the text lists sweetened decoctions of grapes and other plants, Shatavari-based or Guduchi decoctions, a Chandana group preparation used for pitta fever, and ghee prepared with sweet, bitter, and astringent substances. It also prescribes cool pouring with lotus rhizome and related decoctions, milk, sugarcane juice, licorice, rice water, whey, alcohol, or fermented grain liquid; massage with medicated or repeatedly washed ghee; and a cool, thick herbal paste mixed with ghee. If vata predominates as well, that paste is mildly warm.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pittānubandhasya cikitsāṁ nirdiśannāha- pittētyādi| ārēvatakaḥ kiramālakaḥ| payasā arkapuṣpī, kṣīravidārikētyanyē| śatāvarītyādi| madhurāṇi kākōlyādīni, tiktāni paṭōlādīni, kaṣāyāṇi triphalādīni, tēṣāṁ kaṣāyakalkābhyāṁ siddhaṁ ghr̥taṁ pāyayēdityarthaḥ| bisētyādi| bisaṁ bhiṣaṇṭakamiti lōkē, mr̥ṇālaṁ padmanālaṁ, bhadraśriyaṁ śuklacandanam| pariṣēkaḥ sarvatō dhārāsēcanam| kṣīrētyādi| kṣīrēkṣurasābhyāmēkō yōgaḥ, madhukādibhirdvitīyō yōgaḥ, drākṣādikaṣāyamiśrairmastvādibhistr̥tīyaḥ| jīvanīyētyādi| kākōlyādikaṣāyakalkavipakvēna sarpiṣā'bhyaṅgaḥ, śatadhautaghr̥tēna vā'bhyaṅga ityarthaḥ| śālītyādi| vañjulō vētasaḥ, galōḍyaṁ padmabījaṁ, gaurī haridrā, śaivalaṁ śaivālam| dhānyāmlaṁ kāñjikam| ayaṁ ca pradēhaḥ śītō'bahulaśca kartavyaḥ (vātaprabalē'pyēṣa pradēhaḥ sukhōṣṇaḥ kāryaḥ ) ||8||

Meaning of the commentary

Arevata is kiramalaka; payasya is identified as arkapushpi, though others call it kshiravidari. Sweet, bitter, and astringent groups are cooked into ghee. Bisa and mrinala are lotus parts, bhadrashri is white sandalwood, and parisheka is pouring from all sides. The commentary distinguishes three sets of pouring liquids and alternative massage ghees. In the paste, vanjula is vetasa, galodya is lotus seed, gauri is haridra, and dhanyamla is kanjika. It should be cool and thick, or mildly warm when vata is strong.

Key terms

pittaprabala (pitta-prabala)
A presentation considered dominated by pitta.
pariSheka (parisheka)
Pouring liquid over the body or affected area.
shatadhautaghRuta (shata-dhauta-ghrita)
Ghee said to have been washed one hundred times.
payasyA (payasya)
A plant identified differently as arkapushpi or kshiravidari.

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

raktaprabalē'pyēvaṁ, bahuśaśca śōṇitamavasēcayēt, śītatamāśca pradēhāḥ kāryā iti ||9||

View original

रक्तप्रबलेऽप्येवं, बहुशश्च शोणितमवसेचयेत्, शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति ||९||

Meaning of the śloka

When blood predominates, the text extends the same regimen used for pitta, adds repeated bloodletting, and calls for the coldest topical pastes.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pittaprabalacikitsitamuktamanyatrāpyatidiśannāha- raktētyādi||9||

Meaning of the commentary

The commentary simply extends the pitta-predominant treatment to this blood-predominant presentation.

Key terms

raktaprabala (rakta-prabala)
A presentation considered dominated by blood.
shoNitAvasecana (shonita-avasecana)
Letting or draining blood.
pradeha
A thick external paste.

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ślēṣmaprabalē tvāmalakaharidrākaṣāyaṁ madhumadhuraṁ pāyayēt, triphalākaṣāyaṁ vā ; madhukaśr̥ṅgavēraharītakītiktarōhiṇīkalkaṁ vā sakṣaudraṁ, mūtratōyayōranyatarēṇa guḍaharītakīṁ vā bhakṣayēt; tailamūtrakṣārōdakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pariṣēkaḥ, āragvadhādikaṣāyairvōṣṇaiḥ; mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṁ vā ghr̥tamabhyaṅgaḥ; tilasarṣapātasīyavacūrṇāni ślēṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradēhaḥ; śvētasarṣapakalkaḥ, tilāśvagandhākalkaḥ, priyālasēlukapitthakalkaḥ, madhuśigrupunarnavākalkaḥ, vyōṣatiktāpr̥thakparṇībr̥hatīkalka ityētēṣāṁ pañca pradēhāḥ sukhōṣṇāḥ kṣārōdakapiṣṭāḥ, śāliparṇī pr̥śniparṇī br̥hatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ ||10||

View original

श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्राकषायं मधुमधुरं पाययेत्, त्रिफलाकषायं वा ; मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं, मूत्रतोययोरन्यतरेण गुडहरीतकीं वा भक्षयेत्; तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परिषेकः, आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः; मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः; तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः; श्वेतसर्षपकल्कः, तिलाश्वगन्धाकल्कः, प्रियालसेलुकपित्थकल्कः, मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः, व्योषतिक्तापृथक्पर्णीबृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः, शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः ||१०||

Meaning of the śloka

When kapha predominates, the text gives several oral decoctions, herbal pastes with honey, and jaggery-haritaki with water or urine. It prescribes warm pouring with oil, urine, alkaline water, alcohol, sour fermented liquids, or kapha-reducing decoctions; massage with compound ghee; and multiple mildly warm pastes made from seeds and herbs, ground with alkali-water, urine, milk, or barley flour.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

rōhiṇīkalkamityatrāpi cūrṇamityēkē, tat sakṣaudram| mūtratōyayōranyatarēṇa guḍaharītakīṁ vā bhakṣayēt| tailētyādi tailādibhiḥ kōṣṇaiḥ pariṣēkaḥ| āragvadhādītyādi ‘pariṣēka’ iti śēṣaḥ| mastvityādi| pratyēkaṁ mastvādibhiścaturbhirghr̥tasamairmadhukādibhistribhiḥ pādakalkaiḥ pakvēna sarpiṣā'bhyaṅgaḥ| tilētyādi| ślēṣmātakaḥ śēluḥ ‘lisōḍā’ iti lōkē| aparān pañca pradēhānāha- śvētētyādi| prathama ēkāṅgaḥ, dvitīyō dvyaṅgaḥ, tr̥tīyastryaṅgaḥ, caturthō dvyaṅgaḥ, pañcamaḥ ṣaḍaṅga iti| aparamēkaṁ pradēhamāha- śāliparṇītyādi| tarpaṇamiśrā yavaśaktuyutāḥ||10||

Meaning of the commentary

Some understand tikta-rohini as powder rather than paste, still combined with honey. The jaggery-haritaki may be taken with either urine or water. The ghee for massage is cooked with equal quantities of whey, urine, alcohol, and sour liquid and quarter-quantities of the three herbs. Shleshmataka is shelu. The commentary counts the ingredients in five successive pastes and adds a further paste of shaliparni, prishniparni, and the two brihatis ground with milk and mixed with barley flour.

Key terms

shleShmaprabala (shleshma-prabala)
A presentation considered dominated by kapha.
kShArodaka (ksharodaka)
Alkaline water.
mastu
Whey or the watery part of curd.
tarpaNa (tarpana)
Barley flour in this preparation, according to the commentary.

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

saṁsargē sannipātē ca kriyāpathamuktaṁ miśraṁ kuryāt ||11||

View original

संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात् ||११||

Meaning of the śloka

When two or three doshas are associated, the text directs combining the corresponding treatment approaches already described.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

anubandhabhūtadōṣadvayatrayajanmanō vātaśōṇitasya cikitsitaṁ darśayannāha- saṁsarga ityādi| tatra saṁsargē dvayōrdvayōrdōṣayōrmiśrīkr̥tya, sannipātē tu trayāṇāmapyētē cōpakramāḥ||11||

Meaning of the commentary

Samsarga means a disorder arising from pairs of associated doshas, for which two treatment sets are combined. Sannipata means involvement of all three, for which all three sets are combined.

Key terms

saMsarga (samsarga)
Association of two doshas.
sannipAta (sannipata)
Combined involvement of all three doshas.
mishrakriyA (mishra-kriya)
A combined treatment approach.

Adhikarana 10 (12-13) · Śloka 13

sarvēṣu ca guḍaharītakīmāsēvēta; pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhivr̥ddhyā daśābhivr̥ddhyā vā pibēt kṣīraudanāhārō daśarātraṁ, bhūyaścāpakarṣayēt, ēvaṁ yāvat pañca daśa vēti; tadētat pippalīvardhamānakaṁ vātaśōṇitaviṣamajvarārōcakapāṇḍurōgaplīhōdarārśaḥkāsaśvāsaśōphaśōṣāgnisādahr̥drōgōdarāṇyapahanti; jīvanīyapratīvāpaṁ sarpiḥ payasā pācayitvā'bhyajyāt; sahāsahadēvācandanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśērupadmakamadhukaśatapuṣpāvidārīkuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradēhō ghr̥tamaṇḍayuktaḥ, sairēyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavīkalkō vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ, gōkṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalkō vā; madhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṁ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ; sarvēṣu ca purāṇaghr̥tamāmalakarasavipakvaṁ vā pānārthē; jīvanīyasiddhaṁ pariṣēkārthē, kākōlyādikvāthakalkasiddhaṁ vā; suṣavīkvāthakalkasiddhaṁ vā, kāravēllakakvāthamātrasiddhaṁ vā; balātailaṁ vā pariṣēkāvagāhabastibhōjanēṣu; śāliṣaṣṭikayavagōdhūmānnamanavaṁ bhuñjīta payasā jāṅgalarasēna vā mudgayūṣēṇa vā'namlēna; śōṇitamōkṣaṁ cābhīkṣṇaṁ kurvīta; ucchritadōṣē ca vamanavirēcanāsthāpanānuvāsanakarma kartavyam ||12|| (paṭōlatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākr̥tam | kvāthaṁ pītvā jayatyāśu vātaśōṇitajāṁ rujam ) ||13||

View original

सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत; पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभिवृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं, भूयश्चापकर्षयेत्, एवं यावत् पञ्च दश वेति; तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्वरारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रोगोदराण्यपहन्ति; जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात्; सहासहदेवाचन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरुपद्मकमधुकशतपुष्पाविदारीकुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः, सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवीकल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः, गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा; मधूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः; सर्वेषु च पुराणघृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे; जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे, काकोल्यादिक्वाथकल्कसिद्धं वा; सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा, कारवेल्लकक्वाथमात्रसिद्धं वा; बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु; शालिषष्टिकयवगोधूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन; शोणितमोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत; उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचनास्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम् ||१२|| (पटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् | क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम् ) ||१३||

Meaning of the śloka

For all forms, the text gives a broad regimen including jaggery-haritaki, an escalating then decreasing course of pippali with milk and rice, several herbal-ghee and milk pastes, pinda oil massage, old or amalaki-prepared ghee, medicated pouring, Bala oil for pouring, immersion, enema, and food, a diet of old grains with milk, jangala meat soup, or unsoured mudga soup, repeated bloodletting, and, when doshas are elevated, emesis, purgation, cleansing enema, and oil enema. It attributes relief of many disorders to the escalating pippali course and adds a decoction of patola, triphala, abhira, guduchi, and katuka for pain from vata-shonita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śuddhadēhasya sāmānyaṁ cikitsitaṁ rōgamātrapratyanīkaṁ nirdiśannāha- sarvēṣvityādi| pippalīvardhamānakē ‘tryabhivr̥ddhyā, saptābhivr̥ddhyā vā’ iti kvacitpāṭhaḥ, sa tu nātiprasiddhaḥ| sahētyādi| sahā māṣaparṇī, sahadēvā gāṅgērukīti prasiddhā, mūrvā cōrasnāyuḥ, priyālaścāraḥ, ghr̥tamaṇḍō ghr̥tasyōpariryacchō bhāgaḥ| sairēyakētyādi sairēyaḥ kaṇṭaśēluvākaḥ, suṣavī pānīyavallī| madhūcchiṣṭētyādi| kṣīramatra caturguṇam| piṇḍatailamiti aparīsrutaṁ kiṭṭayuktaṁ; kēcit piṇḍatailē śatāvarītyadhīyatē| sarvēṣvityādi sarvēṣu pañcasvapi vātaraktēṣu ēka- tridōṣajēṣu, prayōgaprabhāvō'yam| kākōlyādikvāthakalkamātrasiddhaṁ “ghr̥tam’ iti śēṣaḥ| kāravēllakakvāthamātrasiddhaṁ vā ‘ghr̥tam’ iti śēṣaḥ| balētyādi balātailaṁ mūḍhagarbhōktam| śālītyādi| payasā pittōttarē, jāṅgalarasēna vātōttarē, mudgarasēna kaphōttarē; sātmyāpēkṣayā vā| śōṇitētyādi| abhīkṣṇam anavaratam| snigdhādibhirnirjitē vātē niścitē tu śōṇitāvaraṇē puruṣavyādhibalakālamavalōkya kurvīta| vamanētyādi vamanādikaṁ yadyapi sāmānyēnōktaṁ, tathā'pi kaphōtkaṭē vamanaṁ, virēcanaṁ pittaraktōtkaṭē, anuvāsanāsthāpanakarmaṇī vātōtkaṭē ca kartavyē||12-13||

Meaning of the commentary

This is general disease-directed treatment after bodily cleansing. Some manuscripts increase pippali by three or seven rather than five or ten, but that reading is uncommon. The commentary identifies numerous plants and explains pinda oil as unfiltered oil containing sediment; some add Shatavari. Old or amalaki ghee is applied across the five single and combined forms by the formulation's claimed special effect. Foods are selected by dominant dosha or habituation. Repeated bloodletting is reserved, within the text's logic, for confirmed obstruction by blood after vata has been calmed and after assessing patient, disease, strength, and season. Emesis is assigned to strong kapha, purgation to strong pitta-blood, and the two enemas to strong vata.

Key terms

pippalIvardhamAnaka (pippali-vardhamanaka)
A course in which the quantity of pippali is increased and then reduced.
piNDataila (pinda-taila)
An unfiltered medicated oil containing sediment.
shoNitamokSha (shonita-moksha)
Bloodletting.
ucchritadoSha (ucchrita-dosha)
Marked elevation of a dosha.

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

bhavanti cātra- ēvamādyaiḥ kriyāyōgairacirōtpatitaṁ sukham | vātāsr̥k sādhyatē vaidyairyāpyatē tu cirōtthitam ||14||

View original

भवन्ति चात्र- एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् | वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम् ||१४||

Meaning of the śloka

The text says recently developed vata-asrik is treated readily by measures of the kinds just described, whereas a longstanding case can only be managed or controlled.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ēvamādyaiḥ ēvamprakāraiḥ| kriyāyōgaiḥ upāyaiḥ| acirōtpatitam alpakālōtpannam||14||

Meaning of the commentary

'Such measures' means procedures of the kinds previously listed. Acirotpatita means arisen only a short time ago.

Key terms

vAtAsRuk (vata-asrik)
Another expression for the classical vata-and-blood disorder.
acirotpatita
Recently arisen.
yApya (yapya)
Manageable or controllable rather than curable.

Adhikarana 12 (15-16) · Śloka 16

upanāhaparīṣēkapradēhābhyañjanāni ca | śaraṇānyapravātāni manōjñāni mahānti ca ||15|| mr̥dugaṇḍōpadhānāni śayanāni sukhāni ca | vātaraktē praśasyantē mr̥dusaṁvāhanāni ca ||16||

View original

उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च | शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च ||१५|| मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च | वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च ||१६||

Meaning of the śloka

For vatarakta, the text recommends poultices, irrigation, pastes, massage, large pleasant dwellings protected from wind, comfortable soft beds and pillows, and gentle rubbing.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

kriyāyōgānuktānanuktāṁśca saṅgrahārthaṁ nirdiśannāha- upanāhētyādi| śaraṇāni gr̥hāṇi| apravātāni nivātāni| manōjñāni harṣadāni| mahānti viśālāni| gaṇḍōpadhānāni gallamasū(sta)rikādīni; gaṇḍapadēna mastakādīnāmapyupadhānāni bōdhyāni| sukhāni cēti cakārānmr̥dūni ca| saṁvāhanāni karamardanāni||15-16||

Meaning of the commentary

This gathers both previously stated and additional measures. Sharana means a house; apravata means sheltered from wind; manojna means pleasing; and mahat means spacious. Gandopadhana includes cushions for the cheek or neck and, by extension, supports for the head and other parts. Samvahana means gentle rubbing with the hands.

Key terms

vAtarakta (vatarakta)
A classical disorder involving vata and rakta.
upanAha (upanaha)
A medicinal poultice or enclosing application.
pradeha
A topical paste.
gaNDopadhAna (gandopadhana)
A soft cushion or support for cheek, neck, head, or another part.
saMvAhana (samvahana)
Gentle hand rubbing or comforting touch.

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

vyāyāmaṁ maithunaṁ kōpamuṣṇāmlalavaṇāśanam | divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṁ vivarjayēt ||17||

View original

व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् | दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत् ||१७||

Meaning of the śloka

The text advises avoiding exercise, sexual activity, anger, foods considered heating, sour or salty foods, daytime sleep, and heavy or abhishyandi foods.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

āhārācāraṁ niṣiddhaṁ darśayannāha- vyāyāmamityādi| vyāyāmamaithunē kāyakarmaṇī, kōpō mānasaṁ karma| uṣṇam uṣṇavīryaṁ; tēnānūpamāṁsaṁ madhuratiktaṁ kākamācyādi kaṭu ca yatkiñciduṣṇavīryaṁ tadgr̥hyatē| amlalavaṇē tu viśēṣārthaṁ pr̥thagēva paṭhitē| abhiṣyandi dōṣadhātumalasrōtasāṁ klēdaprāptijananam||17||

Meaning of the commentary

Exercise and sexual activity are bodily actions, while anger is mental. Ushna means heating in potency and therefore includes any such food, including certain marsh meats and pungent substances, whereas sour and salty are listed separately for emphasis. Abhishyandi food is defined as producing excessive moisture or obstruction in doshas, tissues, wastes, and channels.

Key terms

uShNa (ushna)
Heating in classical potency, not merely warm in temperature.
abhiShyandi (abhishyandi)
Considered to promote moisture, heaviness, or obstruction in bodily channels.
guru anna
Food considered heavy to digest.
divAsvapna (divasvapna)
Sleeping during the day.

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhamēḍhramasvēdanamavēpanamapralāpinamakhaṭvāpātinamabahirāyāminaṁ cōpakramēt | tatra prāgēva snēhābhyaktaṁ svinnaśarīramavapīḍanēna tīkṣṇēnōpakramēta śiraḥśuddhyarthaṁ; anantaraṁ vidārigandhādikvāthamāṁsarasakṣīradadhipakvaṁ sarpiracchaṁ pāyayēt, tathā hi nātimātraṁ vāyuḥ prasarati; tatō bhadradārvādivātaghnagaṇamāhr̥tya sayavakōlakulatthaṁ sānūpaudakamāṁsaṁ pañcavargamēkataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahōnmiśrya sarpistailavasāmajjabhiḥ saha vipacēnmadhurakapratīvāpaṁ, tadētattraivr̥tamapatānakināṁ pariṣēkāvagāhābhyaṅgapānabhōjanānuvāsananasyēṣu vidadhyāt; yathōktaiśca svēdavidhānaiḥ svēdayēt, balīyasi vātē sukhōṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇē kūpē nidadhyādāmukhāt, taptāyāṁ vā rathakāracullyāṁ taptāyāṁ vā śilāyāṁ surāpariṣiktāyāṁ palāśadalacchannāyāṁ śāyayēt, kr̥śarāvēśavārapāyasairvā svēdayēt | mūlakōrubūsphūrjārjakārkasaptalāśaṅkhinīsvarasasiddhaṁ tailamapatānakināṁ pariṣēkādiṣūpayōjyam | abhuktavatā pītamamlaṁ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṁ hanti; tailasarpirvasākṣaudrāṇi vā | ētacchuddhavātāpatānakavidhānamuktaṁ, saṁsr̥ṣṭē saṁsr̥ṣṭaṁ kartavyam | vēgāntarēṣu cāvapīḍaṁ dadyāt; tāmracūḍakarkaṭakr̥ṣṇamatsyaśiśumāravarāhavasāścāsēvēta, kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni, yavakōlakulatthamūlakadadhighr̥tatailasiddhā vā yavāgūḥ; snēhavirēcanāsthāpanānuvāsanaiścainaṁ daśarātrāhr̥tavēgamupakramēta ; vātavyādhicikitsitaṁ cāvēkṣēta; rakṣākarma ca kuryāditi ||18||

View original

अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वापातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् | तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरमवपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुद्ध्यर्थं; अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमांसरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत्, तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति; ततो भद्रदार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमेकतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्जभिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं, तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहाभ्यङ्गपानभोजनानुवासननस्येषु विदध्यात्; यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत्, बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात्, तप्तायां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत्, कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् | मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्तलाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् | अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति; तैलसर्पिर्वसाक्षौद्राणि वा | एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं, संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् | वेगान्तरेषु चावपीडं दद्यात्; ताम्रचूडकर्कटकृष्णमत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत, क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि, यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धा वा यवागूः; स्नेहविरेचनास्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेत ; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत; रक्षाकर्म च कुर्यादिति ||१८||

Meaning of the śloka

For a selected person with apatanaka who lacks several grave signs—drooping eyes, distorted brows, rigid genitalia, absence of sweating, tremor, delirium, collapse onto a cot, and backward arching—the text gives an extensive regimen. It begins with oiling and sudation, then strong nasal cleansing, medicated ghee, a complex preparation of herbs, grains, sour liquids, milk, fats, meat and sweet drugs for irrigation, immersion, massage, drinking, food, enemas, and nasal use. It also describes intense heating methods, poultice sudation, additional herbal oil, sour curd with pepper and vacha, fats and honey, repeated nasal dosing between attacks, animal fats, medicated milk and gruel, purgation and enemas after ten days without an attack, related vata treatment, and protective rites.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

apatānakacikitsāmāha- apatānakinamityādi| asrastākṣam anatipatitanayanam | apralāpinaṁ nāsambaddhabhāṣiṇam| akhaṭvāpātinaṁ khaṭvāyā na patatīti akhaṭvāpātinam; ayamarthaḥ- apatānakavēgēna patannēva pāṇibhyāṁ bhūtalamavalambatē, hastapādadvayēna khaṭvāpādakalpēna patanaśīlaḥ khaṭvāpātī, naitādr̥gvidha ityarthaḥ| abahirāyāminam apaścānmukhagāminam| śirōvirēcanadravyāṇi piṣṭvā avapīḍya dīyata ityavapīḍaḥ| śuddhavātāpatānakē'pyatra śirōvirēcanaṁ vāyōḥ kaphasthānagatatvēna sadyaḥ sañjñāprabōdhārtham| anantaramiti śirōvirēcanasyōrdhvamityarthaḥ| ghr̥taṁ ca vidārigandhādikvāthādibhiścaturbhirdravairvidārigandhādikalkapādikaṁ sādhanīyamiti| pānārhaṁ ghr̥tamuktvā sarvakāryōpayōginaṁ mahāsnēhamāha- bhadrētyādi| bhadradārvādiḥ bhadradārukuṣṭhaharidrāvaruṇētyādiḥ| bhadradārvādiyavakōlādyānūpaudakapañcavargakvāthasya kāñjikakṣīrayōśca pratyēkaṁ catvārō bhāgā ityēkē; gayadāsastvatra kṣīraṁ snēhasamaṁ manyatē| ānūpaudakamāṁsaṁ pañcavargamiti kūlacarāḥ, plavāḥ, kōśasthāḥ, pādinō, matsyāścēti jējjaṭaḥ; gayadāsastu ‘sānūpaudakamāṁsavargam’ ityēvaṁ pāṭhaṁ manyatē; sānūpaudakamityanēna parēṣāṁ pañcānāmapi vargāṇāṁ grahaṇāt| amlāni surāsauvīrakadhānyāmlādīni| sarpirvipacēt tailavasāmajjabhiḥ saha, tailādi pratyēkaṁ ghr̥tatulyaṁ dattvā| madhurakaprativāpaṁ kākōlyādikalkaprakṣēpam| traivr̥tamiti sarpiṣō'tra tribhirvr̥tatvāt traivr̥tam| svēdavidhānairiti svēdāvacāraṇīyābhihitaiḥ| nidadhyāt sthāpayēt; ūṣmasvēdō'yam| rathakārō lōhakāraḥ| kr̥śarētyādi ayamupanāhasvēdaḥ| urubūkaḥ śuklairaṇḍaḥ, sphūrjakaḥ phaṇijjakākāraḥ prāyaśaḥ pāriyātrē bhavati, arjakaḥ kuṭhērakaḥ, śaṅkhinī yavatiktābhēdaḥ; mūlakādīnāṁ snēhacaturguṇēna rasēna siddhaṁ; mūlakādipādakalkamakalkaṁ vā paktvā sukhōṣṇaṁ pariṣēkē dravasvēdē ityarthaḥ; ādiśabdādabhyaṅgādiṣu| maricavacāyuktamiti alpavacāmaricam| saṁsr̥ṣṭē saṁsr̥ṣṭaṁ kartavyamiti anubandhabhūtayōḥ pittakaphayōḥ saṁsargamupalabhya pittakaphaharaṁ saṁsr̥ṣṭaṁ tadēva kartavyaṁ; jējjaṭastu saṁsr̥ṣṭē vātaraktavaccikitsā kartavyētyāha| vēgāntarēṣu vēgōparamēṣu| tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ, kr̥ṣṇamatsyaḥ kulīramatsyākārō'śalkaḥ| tāmracūḍādivasā pānē; taduktaṁ vr̥ddhavāgbhaṭē- “kukkuṭakulīraśiśumāravarāhavasāḥ pāyayēt”- (a. saṁ. ci. 23) iti||18||

Meaning of the commentary

The commentary explains the selection signs and defines avapida as expressed juice of ground nasal-cleansing drugs, used here to awaken awareness because vata occupies a kapha site. It details several competing proportions for the multi-fat preparation and variant readings for its animal-meat groups. Traivrita means ghee combined with oil, animal fat, and marrow. Heating includes a pit filled with warm husk, chaff, and dung or lying on a heated artisan's hearth or stone sprinkled with sura and covered with leaves. Ingredient identifications and preparation methods are supplied for the additional oil. When pitta or kapha is associated, their opposing measures are combined; Jejjata instead applies the vatarakta method. Animal fats named include rooster, crab-like fish, dolphin or crocodilian aquatic animal, and boar.

Key terms

apatAnaka (apatanaka)
A severe classical vata disorder characterized by episodic spasmodic features.
avapIDa (avapida)
A forcefully expressed nasal preparation from ground drugs.
traivRuta (traivrita)
A compound of ghee with oil, animal fat, and marrow.
UShmasveda (ushmasveda)
Intense steam or heat sudation.
vegAntara (vegantara)
The interval between acute attacks.
rakShAkarma (rakshakarma)
Protective ritual measures.

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

pakṣāghātōpadrutamamlānagātraṁ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṁ cōpakramēt | tatra prāgēva snēhasvēdōpapannaṁ mr̥dunā śōdhanēna saṁśōdhyānuvāsyāsthāpya ca yathākālamākṣēpakavidhānēnōpacarēt; vaiśēṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirōbastiḥ , aṇutailamabhyaṅgārthē, sālvaṇamupanāhārthē, balātailamanuvāsanārthē; ēvamatandritastrīṁścaturō vā māsān kriyāpathamupasēvēta ||19||

View original

पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् | तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाकालमाक्षेपकविधानेनोपचरेत्; वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः , अणुतैलमभ्यङ्गार्थे, साल्वणमुपनाहार्थे, बलातैलमनुवासनार्थे; एवमतन्द्रितस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत ||१९||

Meaning of the śloka

The text treats a person with pakshaghata only when the affected body remains unwasted, painful, the patient is self-controlled, and treatment resources are available. After oleation and sudation, mild cleansing, oil and decoction enemas, and the apatanaka regimen are applied in sequence. Special measures include a head oil dressing or shirobasti, anu oil for massage, salvana poultice, and bala oil for enema, continued diligently for three or four months.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

pakṣāghātacikitsitamāha- pakṣāghātētyādi| amlānagātram ahīnagātram| sarujamiti saha rujayā vartatē yaḥ saḥ tam| yasya tu pakṣārdhamacētanamavēdanaṁ ca sō'sādhyaḥ, yadā tu punarīṣatkarmaṇyamīṣaccētanaṁ ca tadā kr̥cchrasādhyaḥ| yathākālaṁ kālasyānatikramēṇa; tadyathā- vāntasya pakṣādvirēcanaṁ, viriktasya saptarātrādanuvāsanam, anuvāsitasya snēhalakṣaṇē satyāsthāpanam, āsthāpitasya sadyaḥ punaranuvāsanamiti| ākṣēpakavidhānēna apatānakavidhānēnētyarthaḥ, ākṣēpakāpatānakayōrēkaviṣayatvāt| vaiśēṣikamityādi| mastiṣkyaḥ śirōbastiviśēṣaḥ, sa ca snēhāktapicuplōtādidhāraṇēna yōjanīyaḥ| ēvamityādi| atandritaḥ analasaḥ||19||

Meaning of the commentary

Amlanagatra means that the affected half is not wasted. A completely insensible and motionless half is called incurable; slight movement and sensation make it difficult to cure. The sequence is time-specific: purgation after a fortnight following emesis, oil enema seven nights after purgation, decoction enema when oleation signs appear, then another oil enema immediately. The apatanaka method is used because the two disorders share a therapeutic field. Mastishkya is a special head application using oil-soaked pads or cloth. Atandrita means diligent.

Key terms

pakShAghAta (pakshaghata)
A classical disorder affecting one side of the body.
amlAnagAtra (amlanagatra)
An affected body part not yet wasted.
mastiShkya (mastishkya)
A special oil-based head dressing or application.
anuvAsana (anuvasana)
An oil-based medicated enema.
AsthApana (asthapana)
A decoction-based medicated enema.

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

manyāstambhē'pyētadēva vidhānaṁ, viśēṣatō vātaślēṣmaharairnasyai rūkṣasvēdaiścōpacarēt ||20||

View original

मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं, विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत् ||२०||

Meaning of the śloka

For manyastambha, some recensions prescribe the same regimen, with particular use of nasal medicines that counter vata and kapha and dry sudation.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

atra manyāstambhacikitsitaṁ kaiścidadhīyatē- manyāstambhē ityādi||20||

Meaning of the commentary

The commentary notes that this passage on treatment of manyastambha is read by some authorities, indicating that its textual inclusion is not universal.

Key terms

manyAstambha (manyastambha)
A classical condition of neck rigidity or stiffness.
nasya
Administration of medicine through the nose.
rUkShasveda (rukshasveda)
Dry heating or sudation.

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

apatantrakāturaṁ nāpatarpayēt, vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣēvēta, vātaślēṣmōparuddhōcchvāsaṁ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmōkṣayēt, tumburupuṣkarāhvahiṅgvamlavētasapathyālavaṇatrayaṁ yavakvāthēna pātuṁ prayacchēt, pathyāśatārdhē sauvarcaladvipalē caturguṇē payasi sarpiḥ prasthaṁ siddhaṁ; vātaślēṣmāpanucca karma kuryāt ||21||

View original

अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत्, वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत, वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत्, तुम्बुरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेतसपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत्, पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं; वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात् ||२१||

Meaning of the śloka

For apatantraka, another passage says not to deplete the patient and not to use emesis, oil enema, or decoction enema. When breathing is obstructed by vata and kapha, strong insufflated powders are used to release it. A drink of tumburu, pushkarahva, hingu, amlavetasa, pathya, and three salts with barley decoction is prescribed, as is ghee cooked with fifty pathya fruits, sauvarchala, and milk. Other measures that counter vata and kapha are also used.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

apatantracikitsitamapi kaiścidabhidhīyatē- apatantrakāturamityādi| tumburvādicūrṇākṣaṁ yavakvāthapaladvayēna prayacchēt| pathyāśatārdha iti pathyāphalānāṁ śatārdhē sarpiḥprasthaṁ siddhaṁ pātuṁ prayacchēditi sambandhaḥ| na kēvalamētaddhr̥tamēva pātuṁ prayacchēdityāha- vātaślēṣmētyādi|- vātaṁ ślēṣmāṇaṁ ca yat karma nudati hanti tacca kuryāt||21||

Meaning of the commentary

The commentary notes that some authorities include this treatment. It specifies one aksha of the tumburu compound with two palas of barley decoction. The ghee preparation uses fifty pathya fruits, two palas of sauvarchala, fourfold milk, and one prastha of ghee. The final instruction broadens treatment to anything considered to dispel both vata and kapha.

Key terms

apatantraka
A severe classical disorder associated here with obstructed breathing.
pradhmApana (pradhmapana)
Forceful insufflation of medicinal powder into the nose.
tumburu
A pungent aromatic plant ingredient.
hi~ggu (hingu)
Asafoetida.
sauvarcala (sauvarchala)
A type of mineral salt.

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

arditāturaṁ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṁ ca vātavyādhividhānēnōpacarēt, vaiśēṣikaiśca mastiṣkyaśirōbastinasyadhūmōpanāhasnēhanāḍīsvēdādibhiḥ; tataḥ satr̥ṇaṁ mahāpañcamūlaṁ kākōlyādiṁ vidārigandhādimaudakānūpamāṁsaṁ tathaivaudakakandāṁścāhr̥tya dviguṇōdakē kṣīradrōṇē niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya tailaprasthēnōnmiśrya punaragnāvadhiśrayēt, tatastailaṁ kṣīrānugatamavatārya śītībhūtamabhimathnīyāt, tatra yaḥ snēha uttiṣṭhēttamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṁ vipacēt, ētat kṣīratailamarditāturāṇāṁ pānābhyaṅgādiṣūpayōjyaṁ, tailahīnaṁ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti ||22||

View original

अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत्, वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः; ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदककन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रोणे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्राव्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत्, ततस्तैलं क्षीरानुगतमवतार्य शीतीभूतमभिमथ्नीयात्, तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत्, एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं, तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति ||२२||

Meaning of the śloka

For a strong, self-controlled person with ardita and adequate resources, the general vata regimen is prescribed, with special head oiling, shirobasti, nasal medicine, smoke, poultices, oleation, and tube-sudation. A complex milk-oil is prepared by decocting grasses, mahapancamula, kakolyadi, vidarigandhadi, aquatic and marsh-animal meats, and aquatic tubers in milk and water; the reduced milk is combined with oil, churned after cooling, and the separated fat is cooked again with sweet drugs, saha, and milk. It is used for drinking, massage, and related purposes. A version without oil is described as a milk-ghee preparation for ocular retention.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

arditacikitsāmāha- arditāturamityādi| nasyadhūmāvatra snēhanau| tata ityādi| “kuśakāśanaladarbhakāṇḍēkṣukā” (sū. 38)| iti tr̥ṇasañjñam| mahāpañcamūlaṁ bilvādi| audakamāṁsaṁ matsyakarkaṭakaśiśumāraprabhr̥tīnām; ānūpaṁ māṁsaṁ pradhānakalpanayā varāhādīnām| audakāḥ kandāḥ kaśēruśr̥ṅgāṭakaśālūkādayaḥ| anyē- “ānūpamāṁsānyaudakān kandāṁśca saṁhr̥tya”- iti paṭhanti| sarvadravyāṇāṁ samabhāgānāmāḍhakaṁ kṣīradrōṇēna jaladvidrōṇasahitēna vipacēt| tailaprasthēnēti tailaprasthēna dvātriṁśatpalātmakēna| kṣīrānugataṁ kṣīrēṇa sahaikāvayavībhūtam| madhurauṣadhāni kākōlyādīni, sahā māṣaparṇī, kṣīraṁ caturguṇam| kēcinmadhurauṣadhasahāsthānē pūrvōktakvāthyadravyāṇāmēva pādikaṁ kalkaṁ prakṣipanti, na tu madhurakādīni||22||

Meaning of the commentary

The commentary identifies the grass group, mahapancamula ingredients, aquatic creatures, marsh animals, and water tubers, while noting an alternate reading that groups marsh meats and aquatic tubers differently. It gives large traditional quantities and defines kshiranugata as oil integrated with milk. Sweet drugs are kakolyadi and saha is mashaparni, with fourfold milk. Some replace these with a quarter-portion paste of the earlier decoction ingredients.

Key terms

ardita
A classical disorder affecting facial or bodily movement.
mastiShkya (mastishkya)
An oil-based application to the head.
nADIsveda (nadisveda)
Directed steam or heat delivered through a tube.
kShIrataila (kshirataila)
A milk-processed medicinal oil.
audakakanda
Aquatic tubers such as kasheru and shrngataka.

Adhikarana 19 (23) · Śloka 23

gr̥dhrasīviśvācīkrōṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgulavātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhukabādhiryadhamanīgatavātarōgēṣu yathōktaṁ yathōddēśaṁ ca sirāvyadhaṁ kuryāt, anyatrāvabāhukāt; vātavyādhicikitsitaṁ cāvēkṣēta ||23||

View original

गृध्रसीविश्वाचीक्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुलवातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहुकबाधिर्यधमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात्, अन्यत्रावबाहुकात्; वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत ||२३||

Meaning of the śloka

For gridhrasi, vishvaci, kroshtukashirsha, khanja, pangula, vatakantaka, burning or tingling of the feet, avabahuka, deafness, and vata disorders of the dhamanis, the text directs venesection at the previously specified sites, together with the general vata treatment, while giving an exception involving avabahuka.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

gr̥dhrasyādīnāṁ cikitsāvidhānamāha- gr̥dhrasītyādi| vātavyādhicikitsitaṁ cēti cakārēṇa krōṣṭukaśīrṣakavātaśōṇitacikitsāvēkṣaṇaṁ ca| dhātukṣayanimittavātakōpajanitō'vabāhukaḥ, atō'nyātrāvabāhukāditi vākyēna sirāvyadhō niṣidhyatē| gayī tu, anyatrāvabāhukād vātavyādhicikitsitamavēkṣētēti sambadhnāti; tathāhi vātavyādhicikitsitē yat snēhasvēdādikaṁ tadavabāhukē kaphasthānasambhavatvēna kaphāvr̥tavātajē viruddhaṁ, tatra hi svēdanasyādikaṁ vidhēyaṁ rūkṣamēvaḥ, na tu ‘sirāvyadhaṁ kuryādanyatrāvabāhukāt’ iti sambandhaḥ, yatōṁ'saśōṣē'vabāhukē ca sirāmōkṣasya sirāvyadhavidhānē cōktatvāt| gr̥dhrasyādiṣu vātavyādhicikitsitē kr̥tē paścācchōṇitāvaraṇaṁ niścitya sirāvyadhō vidhēya iti||23||

Meaning of the commentary

The conjunction also invokes vatarakta treatment for kroshtukashirsha. One interpretation excludes venesection in avabahuka because it arises from tissue depletion. Gayi instead connects the exception to the general vata regimen: unctuous vata treatment would conflict with kapha-obstructed vata at a kapha site, where dry sudation is used, while venesection remains allowed because it is described elsewhere. In the other listed disorders, general treatment precedes venesection after obstruction by blood is established.

Key terms

sirAvyadha (siravyadha)
Venesection or puncture of a vein for bloodletting.
gRudhrasI (gridhrasi)
A classical pain and movement disorder of the lower limb.
vishvAcI (vishvachi)
A classical upper-limb disorder.
avabAhuka (avabahuka)
A classical shoulder-arm disorder whose exception is interpreted differently.
dhamanIgata vAta (dhamanigata vata)
Vata considered located in dhamanis.

Adhikarana 20 (24) · Śloka 24

karṇaśūlē tu śr̥ṅgavērarasaṁ tailamadhusaṁsr̥ṣṭaṁ saindhavōpahitaṁ sukhōṣṇaṁ karṇē dadyāt, ajāmūtramadhutailāni vā, mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṁ tailaṁ, śuktasurātakramūtralavaṇasiddhaṁ vā; nāḍīsvēdaiśca svēdayēt, vātavyādhicikitsāṁ cāvēkṣēta; bhūyaścōttarē vakṣyāmaḥ ||24||

View original

कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात्, अजामूत्रमधुतैलानि वा, मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं, शुक्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा; नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत्, वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत; भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः ||२४||

Meaning of the śloka

For ear pain, the text recommends placing mildly warm ginger juice mixed with oil, honey, and rock salt in the ear; alternatives include goat urine with honey and oil, or oils cooked with citrus, pomegranate, tintidika, urine, sour fermented liquids, alcohol, buttermilk, and salt. Tube-directed heating and the general vata regimen are also prescribed, with further treatment deferred to the ear-disease section.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

karṇaśūlacikitsāmāha- karṇaśūla ityādi| śr̥ṅgavērarasam ārdrakarasam| śuktaṁ cukram| nāḍītyādi nalādiśuṣiranāḍīsvēdaḥ| vātavyādhicikitsāṁ cēti cakārēṇa pittaraktāvaraṇē tu vātaraktacikitsitamanuktaṁ samuccinōti| bhūyaścētyādi| karṇarōgēṣūttaratantrē punarapi vadiṣyāmaḥ||24||

Meaning of the commentary

Shrngavera juice means fresh ginger juice, and shukta is a sour fermented liquid. Nadi-sveda is heat or steam delivered through a hollow tube. The conjunction adds vatarakta treatment when vata is obstructed by pitta and rakta. The subject is discussed again in the Uttara-tantra.

Key terms

karNashUla (karnashula)
Ear pain.
shRu~ggaverarasa (shrngaverarasa)
Fresh ginger juice.
nADIsveda (nadisveda)
Directed heat or steam through a tube.
shukta
A sour fermented liquid.

Adhikarana 21 (25) · Śloka 25

tūnīpratūnyōḥ snēhalavaṇamuṣṇōdakēna pāyayēt, pippalyādicūrṇaṁ vā, hiṅguyavakṣārapragāḍhaṁ vā sarpiḥ, bastibhiścainamupakramēt ||25||

View original

तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत्, पिप्पल्यादिचूर्णं वा, हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः, बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत् ||२५||

Meaning of the śloka

For tuni and pratuni, the text recommends taking an oily salty preparation with hot water, or pippalyadi powder, or ghee strongly compounded with hingu and barley alkali, together with basti treatment.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tūnīpratūnīcikitsāmāha- tūnītyādi| sāmānyabastigrahaṇāttrividhabastyavabōdhaḥ||25||

Meaning of the commentary

Because basti is mentioned without qualification, the commentary understands all three types of basti to be included.

Key terms

tUnI (tuni)
A classical painful abdominal or pelvic condition.
pratUnI (pratuni)
A related classical pain condition with a different direction or pattern.
yavakShAra (yavakshara)
Alkaline ash prepared from barley.
basti
Medicated enema therapy, interpreted here in three forms.

Adhikarana 22 (26) · Śloka 26

ādhmānē tvapatarpaṇapāṇitāpa(dīpanacūrṇa )phalavartikriyāpācanīyadīpanīyabastibhirupācarēt; laṅghanānantaraṁ cānnakālē dhānyakajīrakādidīpanasiddhānyannāni | pratyādhmānē chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt ||26||

View original

आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप(दीपनचूर्ण )फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीयबस्तिभिरुपाचरेत्; लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपनसिद्धान्यन्नानि | प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात् ||२६||

Meaning of the śloka

For abdominal distension, the text prescribes depletion, warming by the hands, digestive-stimulant powder according to a partly uncertain reading, rectal suppositories, digesting and kindling medicines, and enemas. After fasting, foods prepared with coriander, cumin, and similar stimulants are given at mealtime. For pratyadhmana, emesis, depletion, and kindling measures are prescribed.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ādhmānacikitsāmāha- ādhmāna ityādi| pācanīyāni pañcakōlādīni| pratyādhmānacikitsāmāha- pratyādhmāna ityādi||26||

Meaning of the commentary

The commentary identifies digestive medicines such as the pancakola group and then separately introduces treatment of pratyadhmana. It does not explain the corrupt or parenthetical wording around panitapa/dipana-curna.

Key terms

AdhmAna (adhmana)
Abdominal distension or bloating in the classical description.
pratyAdhmAna (pratyadhmana)
A distinct or reverse-pattern form of distension.
phalavarti
A medicated rectal suppository.
dIpana (dipana)
Measures intended to kindle digestive capacity.
pAcana (pachana)
Measures intended to digest incompletely processed material.

Adhikarana 23 (27) · Śloka 27

aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayōrgulmābhyantaravidradhivat kriyāvibhāga iti ||27||

View original

अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्रधिवत् क्रियाविभाग इति ||२७||

Meaning of the śloka

The treatment of ashthila and pratyashthila is to be divided according to the regimens used for gulma and internal abscess.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

aṣṭhīlācikitsāmāha- aṣṭhīlētyādi||27||

Meaning of the commentary

The commentary only introduces this statement as the treatment of ashthila; it gives no additional explanation here.

Key terms

aShThIlA (ashthila)
A firm mass-like classical disorder whose treatment is cross-referenced.
pratyaShThIlA (pratyashthila)
A related or counterpart mass-like classical disorder.
gulma
A classical category of abdominal mass or distension.
abhyantaravidradhi (abhyantara-vidradhi)
A deep or internal abscess-like classical condition.

Adhikarana 24 (28) · Śloka 28

hiṅgutrikaṭuvacājamōdādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣārasaindhavaviḍasaurvacala- svarjikāpippalīmūlāmlavētasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣācavyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgāmlēna bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayēt, tataḥ prātarēkaikāṁ vātavikārī bhakṣayēt, ēṣa yōgaḥ kāsaśvāsagulmōdarārōcakahr̥drōgādhmānapārśvōdarabastiśūlānāhamūtrakr̥cchraplīhārśastūnīpratūnīrapahanti ||28||

View original

हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षारसैन्धवविडसौर्वचल- स्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाचव्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत्, ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत्, एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रोगाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्रप्लीहार्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति ||२८||

Meaning of the śloka

The text directs that a long list of pungent, aromatic, saline, alkaline, sour, and herbal ingredients be powdered, repeatedly processed with citron juice, and formed into pills of aksha size. A person with a vata disorder is to take one each morning. The formula is claimed to relieve cough, breathlessness, gulma, abdominal disorders, loss of appetite, heart disease, distension, pain of the flank, abdomen, or bladder, constipation or obstruction, difficult urination, splenic disorder, hemorrhoids, and tuni and pratuni.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

hiṅgvādimutpādayati- hiṅgvityādinā| ajagandhā ‘bōvayikā’ iti; gayī tu ‘ajagandhā kṣētrayavānī’ ityāha| mātuluṅgāmlaḥ bījapūrakarasaḥ| ētaccūrṇaṁ guṭikā ca, paratantrapratyayāt; hiṅgvādiguṭikā vātagulmināṁ kr̥tē dviguṇakṣārahiṅgvamlavētasāḥ kāryāḥ, uktaṁ ca- “yaccūrṇaṁ guṭikā yāśca kartavyā vātagulminām| dviguṇakṣārahiṅgvamlavētasāstā hitā” iti||28||

Meaning of the commentary

The commentary identifies ajagandha as bovayika, while Gayi calls it field ajwain, and identifies matulunga-amla as citron juice. It understands the preparation as usable both as powder and pill based on another text. For vata-type gulma, alkali, hingu, amlavetasa, and related ingredients are said to be doubled, supported by a cited verse.

Key terms

hi~ggvAdiguTikA (hingvadi-gutika)
A pill formulation beginning with hingu.
akShamAtrA (aksha-matra)
A pill size based on the classical aksha measure.
ajagandhA (ajagandha)
A plant disputed between bovayika and field ajwain.
gulma
A classical abdominal mass or distension category.
mUtrakRucchra (mutra-kricchra)
Painful or difficult urination.

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

bhavanti cātra- kēvalō dōṣayuktō vā dhātubhirvā''vr̥tō'nilaḥ | vijñēyō lakṣaṇōhābhyāṁ cikitsyaścāvirōdhataḥ ||29||

View original

भवन्ति चात्र- केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽऽवृतोऽनिलः | विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः ||२९||

Meaning of the śloka

Vata may occur alone, be joined with doshas, or be obstructed by bodily constituents. Its condition should be recognized from signs and reasoned inference, and treatment should be chosen so that measures for one factor do not oppose the others.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

śuddhavātacikitsāmabhidhāya saṁsr̥ṣṭāvr̥tasya cikitsāmāha- bhavantītyādi| kēvalō dōṣādyasaṁsr̥ṣṭaḥ| atra hi saṁyuktasyaiva cikitsāvidhirucyatē na tu kēvalasya, uktatvāt ‘avirōdhataḥ’ iti vacanācca; na hi kēvalasya vāyōścikitsāyāṁ virōdhō'sti, ēkamukhyatvāt| dōṣairvātapittakaphairyuktō dōṣayuktaḥ; anēna saṁyōgamātramabhihitaṁ, nāvarakatvam| dhātavō rasaraktamāṁsamēdōmajjaśukrāṇi svēdaviṇmūtrāṇi vātapittakaphāścōcyantē, tēṣāmapi śarīradhārakatvāt; tairāvr̥taḥ| tasya dvividhasyāpi vijñānōpāyaṁ darśayannāha- lakṣaṇōhābhyāmiti|- vātasya lakṣaṇaṁ tōdādikaṁ kr̥ṣṇāruṇatvaṁ kampādikaṁ ca; pittasya cōṣādipītādidāhādikaṁ; kaphasya kaṇḍvādiśuklādiprasēkādikam| ūhaḥ punaraśrutasya parikalpanā| nanu, pittakaphābhyāṁ dhātubhiścāmūtrairāvaraṇaṁ yujyatē, kathaṁ vātēnētyāha- prāṇādīnāṁ pañcānāṁ vāyūnāṁ parasparamāvāryāvarakabhēdēna viṁśatirāvaraṇāni carakācāryēṇōktāni| tathā ca- “mārutānāṁ tu pañcānāmanyōnyāvaraṇaṁ śr̥ṇu| liṅgaṁ vyāsasamāsābhyāmucyamānaṁ mayā'nagha|| prāṇō vr̥ṇōtyudānādyān prāṇaṁ vr̥ṇvanti tē'pi ca| udānādyāstathā'nyōnyaṁ sarva ēva yathākramam|| viṁśatyāvaraṇānyētānyulbaṇānāṁ parasparam| mārutānāṁ tu pañcānāṁ tāni samyak pratarkayēt” (ca. ci. 28) iti; gayadāsēnāpyuktaṁ- “aṣṭāvādyē dvitīyē ṣaṭ tr̥tīyē ca catuṣṭayam| dvē caturthē'nilē'pyēvaṁ pañcadhā''vr̥tiviṁśatiḥ”- iti| āvaraṇēṣu vātānāṁ prāṇōdānayōrēva gurutaramāvaraṇaṁ draṣṭavyaṁ, dhātvāvaraṇēṣu mēdōvr̥tavātasya| tatrōrdhvaṁ gacchannudānaḥ prāṇō vā'pānasyādhōgāminō gatinirōdhaṁ kurvannāvaraka ityucyatē; athavā dvayōrmārutayōrabhimukhamabhisarpatōrbalavatā durbalō'bhibhūtaḥ pratyāvr̥ttaḥ san ‘āvr̥taḥ’ ityucyatē||29||

Meaning of the commentary

The commentary says 'alone' means not combined with doshas or other factors, but the verse's treatment rule concerns combined and obstructed forms because isolated vata was already discussed and poses no conflict of treatment. Association with pitta or kapha is simple combination, not necessarily obstruction. The obstructing dhatus are interpreted broadly to include bodily tissues, sweat, feces, urine, and even the doshas because they sustain the body. Recognition uses stated signs—such as pricking pain, dark-reddish color, and tremor for vata; heat, yellow color, and burning for pitta; itching, pallor, and excessive moisture for kapha—and inference where details are unstated. Citing Caraka and Gayi, it describes twenty mutual obstructions among the five subdivisions of vata and says obstruction involving prana and udana, and vata obstructed by fat, are especially grave. Obstruction may mean one current blocking another's direction or a stronger current forcing a weaker one backward.

Key terms

AvRta vAta (avrita-vata)
Vata understood as obstructed by another functional factor or bodily constituent.
saMsRuShTa (samsrishta)
Combined or associated with another dosha without necessarily being obstructed.
Uha (uha)
Reasoned inference used where a feature is not explicitly stated.
prANa (prana)
One of five functional subdivisions of vata, regarded as especially important.
udAna (udana)
An upward-moving subdivision of vata, whose obstruction is considered grave.

Adhikarana 26 (30) · Śloka 30

rujāvantaṁ ghanaṁ śītaṁ śōphaṁ mēdōyutō'nilaḥ | karōti yasya taṁ vaidyaḥ śōthavat samupācarēt ||30||

View original

रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः | करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत् ||३०||

Meaning of the śloka

When vata associated with fat produces a painful, dense, cool swelling, the physician should treat it according to the regimen for swelling.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

mēdōvr̥tavātasya lakṣaṇaṁ cikitsitaṁ ca nirdiśannāha- rujāvantamityādi| śōphamiti apakvaśōpham||30||

Meaning of the commentary

The commentary identifies the verse as giving the signs and treatment of vata obstructed by fat and specifies that the swelling is unripe or not suppurated.

Key terms

medovRta vAta (medovrita-vata)
Vata understood as obstructed by fat.
ghana shopha (ghana-shopha)
A dense or firm swelling.
shIta (shita)
Cool to the touch or cool in character.
apakva shopha (apakva-shopha)
A swelling considered not yet suppurated.

Adhikarana 27 (31-32) · Śloka 33

kaphamēdōvr̥tō vāyuryadōrū pratipadyatē | tadā'ṅgamardastaimitya rōmaharṣarujājvaraiḥ ||31|| nidrayā cārditau stabdhau śītalāvapracētanau | gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyatē ||32|| tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāparē |33|

View original

कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते | तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्य रोमहर्षरुजाज्वरैः ||३१|| निद्रया चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ | गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते ||३२|| तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे |३३|

Meaning of the śloka

When vata obstructed by kapha and fat settles in the thighs, the thighs are described as aching, numb, cold, stiff, heavy, unstable, and lacking normal awareness, with body ache, horripilation, pain, fever, and sleepiness. The person feels that the thighs are almost not their own. This condition is called Urustambha, and some call it Adhyavata.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

mēdōvr̥tavātaprasaṅgēna sthānaviśēṣāśrayaṁ kaphamēdōvr̥taṁ vātaṁ nirdiśannāha- kaphētyādi| asthirau akaṭhinau| na svāviva ca manyatē anyasyēva manyatē, sparśājñānāt parakīyāviva||31-32||-

Meaning of the commentary

The commentary presents this as kapha-and-fat obstruction of vata in a particular location. It explains asthira here as not hard and 'not one's own' as feeling that the thighs belong to someone else because touch is not perceived normally.

Key terms

Urustambha (uru-stambha)
A classical syndrome of stiff, heavy, numb, painful thighs.
ADhyavAta (adhya-vata)
An alternative name used by some for Urustambha.
staimitya
Numbness, inactivity, or loss of normal sensation.
apracetana (apra-chetana)
Lacking normal sensory awareness.

Adhikarana 28 (33-35) · Śloka 36

snēhavarjaṁ pibēttatra cūrṇaṁ ṣaḍdharaṇaṁ naraḥ ||33|| hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kr̥tam | lihyādvā traiphalaṁ cūrṇaṁ kṣaudrēṇa kaṭukānvitam ||34|| mūtrairvā guggulaṁ śrēṣṭhaṁ pibēdvā'pi śilājatu | tatō hanti kaphākrāntaṁ samēdaskaṁ prabhañjanam ||35|| hr̥drōgamaruciṁ gulmaṁ tathā'bhyantaravidradhim |36|

View original

स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः ||३३|| हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् | लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रेण कटुकान्वितम् ||३४|| मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु | ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम् ||३५|| हृद्रोगमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्रधिम् |३६|

Meaning of the śloka

For this condition the text avoids fats and prescribes Shaddharana powder with warm water or a powder made from the Pippalyadi group. It also allows triphala powder with honey and katuka, or guggulu or shilajatu taken with animal urine. These are claimed to overcome vata affected by kapha and fat and also heart disease, loss of appetite, gulma, and internal abscess.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

tasya cikitsāmāha- snēhētyādi| snēhavarjaṁ catuḥsnēharahitaṁ, kaphamēdasōratirūkṣaṇīyatvāt; anyadapi kṣīramāṁsavarjaṁ snigdhaṁ varjanīyamēva| pippalyādigaṇaiḥ kr̥taṁ ‘cūrṇam’ iti śēṣaḥ| prabhañjanaṁ vātamityarthaḥ||33-35||-

Meaning of the commentary

The commentary explains that Shaddharana is given without the four fats because kapha and fat are to be dried strongly; other unctuous foods, including milk and meat, are also avoided. 'Made from Pippalyadi' supplies the omitted word 'powder.' Prabhanjana means vata.

Key terms

ShaDdharaNa (Shaddharana)
A named medicinal powder used without fatty substances.
traiphala cUrNa (traiphala-churna)
Powder of triphala.
guggulu
A resinous medicinal substance.
shilAjatu (shilajatu)
A mineral-organic exudate used medicinally.
prabha~jjana (prabhanjana)
Vata in this passage.

Adhikarana 29 (36) · Śloka 37

sakṣāramūtrasvēdāṁśca rūkṣāṇyutsādanāni ca ||36|| kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ |37|

View original

सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च ||३६|| कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः |३७|

Meaning of the śloka

The text further prescribes alkaline animal-urine fomentation and dry rubbing treatments, together with a warm paste of karanja fruit and white mustard ground in cow urine.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

abhyantaracikitsāmupadiśya bahirāśrayāmupadiśati- sakṣārētyādi| utsādanāni udvartanāni sayavakṣāragōmūtrāṇi| dihyāt lēpayēt, karañjaphalaśvētasarṣapairgōmūtrapiṣṭairuṣṇaiḥ||36||-

Meaning of the commentary

The commentary shifts from internal to external treatment. Utsadana means dry rubbing or massage, here using barley alkali and cow urine. The external paste is made from karanja fruit and white mustard ground with cow urine and applied warm.

Key terms

mUtrasveda (mutra-sveda)
Fomentation using animal urine.
utsAdana (utsadana)
Dry rubbing or friction massage.
yavakShAra (yava-kshara)
Alkali derived from barley ash.
kara~jjaphala (karanja-phala)
Fruit of karanja used in the paste.

Adhikarana 30 (37-38) · Śloka 38

bhōjyāḥ purāṇaśyāmākakōdravōddālaśālayaḥ ||37|| śuṣkamūlakayūṣēṇa paṭōlasya rasēna vā | jāṅgalairaghr̥tairmāṁsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ ||38||

View original

भोज्याः पुराणश्यामाककोद्रवोद्दालशालयः ||३७|| शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा | जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः ||३८||

Meaning of the śloka

The dietary regimen consists of aged shyamaka, kodrava, uddalaka, and rice, eaten with soup of dried radish or juice of patola, meat of animals from dry regions without ghee, and suitable vegetables without salt.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

uddāla āraṇyakōdravaḥ| aghr̥tairghr̥tarahitaiḥ| sarṣapatailaṁ punaruṣṇatvāt kaphamēdōharatvācca dēyamapīti na pratiṣiddhaṁ na vihitaṁ ca| alavaṇairlavaṇarahitaiḥ śākaiḥ; tadarthaṁ tu yavakṣārādikṣārāṇāṁ raukṣyēṇa kaphamēdōharatvādavacāraṇam||37-38||

Meaning of the commentary

The commentary identifies uddalaka as wild kodrava and aghrita as without ghee. Mustard oil is neither explicitly prescribed nor prohibited, because its heat and kapha-and-fat-reducing qualities could make it suitable. Saltless vegetables are intended, while alkaline salts such as barley alkali may be used because their dryness is considered to reduce kapha and fat.

Key terms

uddAlaka (uddalaka)
Wild kodrava grain in the commentary.
jA~ggalamAMsa (jangala-mamsa)
Meat of animals from dry habitats.
alavaNa (alavana)
Without ordinary salt.
yavakShAra (yava-kshara)
Alkaline salt derived from barley ash.

Adhikarana 31 (39) · Śloka 39

yadā syātāṁ parikṣīṇē bhūyiṣṭhē kaphamēdasī | tadā snēhādikaṁ karma punaratrāvacārayēt ||39||

View original

यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी | तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत् ||३९||

Meaning of the śloka

When kapha and fat have become mostly depleted, the text says that unctuous treatment and the other previously withheld measures may again be used.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

avasthāyāṁ snēhāvacāraṇasya pratiprasavaṁ nirdiśannāha- yadētyādi| parikṣīṇē sarvataḥ kṣīṇē||39||

Meaning of the commentary

The commentary presents this as an exception permitting fat-based treatment at a later stage and explains parikshina as depleted on all sides or thoroughly reduced.

Key terms

parikShINa (parikshina)
Thoroughly depleted or reduced.
kapha
A classical dosha understood here as needing initial reduction.
medas
Fat tissue or the classical fatty constituent.
snehAdikarma (snehadi-karma)
Unctuous treatment and related measures.

Adhikarana 32 (40-45) · Śloka 45

sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇōṣṇaḥ kaṭukō rasē | kaṭupākaḥ sarō hr̥dyō gugguluḥ snigdhapicchilaḥ ||40|| sa navō br̥ṁhaṇō vr̥ṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ | taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut ||41|| saugandhyāt pūtikōṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ | taṁ prātastriphalādārvīpaṭōlakuśavāribhiḥ ||42|| pibēdāvāpya vā mūtraiḥ kṣārairuṣṇōdakēna vā | jīrṇē yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjānō hanti māsataḥ ||43|| gulmaṁ mēhamudāvartamudaraṁ sabhagandaram | kr̥mikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṁ granthimēva ca ||44|| nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṁśca saḥ | kōṣṭhasandhyasthigaṁ vāyuṁ vr̥kṣamindrāśaniryathā ||45||

View original

सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे | कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः ||४०|| स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः | तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत् ||४१|| सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः | तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः ||४२|| पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा | जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः ||४३|| गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् | कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च ||४४|| नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः | कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ||४५||

Meaning of the śloka

The passage describes guggulu as fragrant, light, subtle, sharp, hot, pungent in taste and post-digestive effect, flowing, pleasing to the heart, unctuous, and sticky. Fresh guggulu is said to nourish and promote virility, while aged guggulu is said to reduce tissue. Its qualities are claimed to counter kapha and vata, remove waste and pitta, correct a foul intestinal state, and kindle digestion. It is taken in the morning with various decoctions, animal urine, alkaline liquids, or warm water. After digestion, selected soups, broths, or milk are eaten. A month's use is claimed to remove a wide range of abdominal, urinary, skin, wound, swelling, channel, joint, bone, and vata disorders.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

asmādanantaramūrustambhasyōpayōgārhatvādguggulukalpamāha- sugandhirityādi| sūkṣmamārgāvagāhitvāt sūkṣmaḥ| atra triphalādārvīpaṭōlaiḥ tribhirdravyairēkō yōgaḥ, kuśēnēti dvitīyaḥ| vāriśabdō'tra kvāthē vartatē, tarhi dvivacanamēva kathaṁ na dattaṁ? satyaṁ, bahuvacanāccaturbhirapi dravyairanyō yōgō mantavya iti| kṣārairiti kṣārōdakaiḥ; ‘kṣīraiḥ’ ityanyē paṭhanti| pānaṁ bhōjanaṁ ca vātapittakapharōgāpēkṣayā prakr̥tyapēkṣayā sātmyāpēkṣayā vā| sugandhirityādi pāṭhaṁ jējjaṭācāryō'nārṣaṁ varṇayati, gayadāsēna vyākhyātatvānmayā'pi vyākhyātaḥ||40-45||

Meaning of the commentary

The commentary explains subtle as entering minute pathways. It distinguishes possible liquids: triphala, darvi, and patola together form one decoction; kusha forms another; and the plural may also permit a third formula containing all four. Some read 'milks' instead of 'alkaline liquids.' The choice of drinking medium and later food depends on dosha disorder, constitution, or habituation. Jejjata regards the entire descriptive passage beginning with 'fragrant' as non-authoritative, but the commentator explains it because Gayadasa did.

Key terms

guggulu
A resinous medicinal substance praised in this formulation.
sUkShma (sukshma)
Subtle, explained as capable of entering minute pathways.
purANa guggulu (purana-guggulu)
Aged guggulu, claimed to have reducing effects.
AvApa (avapa)
A liquid vehicle into which the guggulu is added.
anArSha (anarsha)
Considered by Jejjata not to belong to the authoritative original text.

Adhikarana puṣpikā · Śloka 5

iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē mahāvātavyādhicikitsitaṁ nāma pañcamō'dhyāyaḥ ||5||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने महावातव्याधिचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः ||५||

Meaning of the śloka

Thus ends the fifth chapter of the Cikitsasthana in the Sushruta Samhita, entitled 'Treatment of Major Vata Disorders.'

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē pañcamō'dhyāyaḥ||5||

Meaning of the commentary

The commentary states that the fifth chapter of the Cikitsasthana is complete in Dalhana's Nibandhasangraha commentary on Sushruta; the transmitted text notes a spelling variant in Dalhana's name.

Key terms

mahAvAtavyAdhi (maha-vata-vyadhi)
The major classical disorders attributed to vata.
cikitsita
Treatment or therapeutics.
cikitsAsthAna (Cikitsasthana)
The therapeutic division of the Sushruta Samhita.
nibandhasa~ggraha (Nibandhasangraha)
The title of Dalhana's commentary.