28. mēdhāyuḥkāmīyarasāyanam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો મેધાયુષ્કામીયં રસાયનચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

મેધા સર્વતોઽવ્યાહતા સૂક્ષ્મતમા પ્રગાઢા બુદ્ધિઃ શ્રુતધારિણી||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

મેધાયુઃકામઃ શ્વેતાવલ્ગુજફલાન્યાતપપરિશુષ્કાણ્યાદાય સૂક્ષ્મચૂર્ણાનિ કૃત્વા ગુડેન સહાલોડ્ય સ્નેહકુમ્ભે સપ્તરાત્રં ધાન્યરાશૌ નિદધ્યાત્, સપ્તરાત્રાદુદ્ધૃત્ય હૃતદોષસ્ય યથાબલં પિણ્ડં પ્રયચ્છેદનુદિતે સૂર્યે, ઉષ્ણોદકં ચાનુપિબેત્; ભલ્લાતકવિધાનવચ્ચાગારપ્રવેશઃ, જીર્ણૌષધશ્ચાપરાહ્ણે હિમાભિરદ્ભિઃ પરિષિક્તગાત્રઃ શાલીનાં ષષ્ટિકાનાં ચ પયસા શર્કરામધુરેણૌદનમશ્નીયાત્; એવં ષણ્માસાનુપયુજ્ય વિગતપાપ્મા બલવર્ણોપેતઃ શ્રુતનિગાદી સ્મૃતિમાનરોગો વર્ષશતાયુર્ભવતિ | કુષ્ઠિનં પાણ્ડુરોગિણમુદરિણં વા કૃષ્ણાયા ગોર્મૂત્રેણાલોડ્યાર્ધપલિકં પિણ્ડં વિગતલૌહિત્યે સવિતરિ પાયયેત્, પરાહ્ણે ચાલવણેનામલકયૂષેણ સર્પિષ્મન્તમોદનમશ્નીયાત્, એવં માસમુપયુજ્ય સ્મૃતિમાનરોગો વર્ષશતાયુર્ભવતિ | એષ એવોપયોગશ્ચિત્રકમૂલાનાં રજન્યાશ્ચ; ચિત્રકમૂલે વિશેષો દ્વિપલિકં પિણ્ડં પરં પ્રમાણં, શેષં પૂર્વવત્ ||૩|| હૃતદોષ એવ પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તો યથાક્રમમાગારં પ્રવિશ્ય મણ્ડૂકપર્ણીસ્વરસમાદાય સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા યથાબલં પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્ પયોઽનુપાનં વા, તસ્યાં જીર્ણાયાં યવાન્નં પયસોપયુઞ્જીત; તિલૈર્વા સહ ભક્ષયેત્ત્રીન્ માસાન્ પયોઽનુપાનં, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ; એવમુપયુઞ્જાનો બ્રહ્મવર્ચસી શ્રુતનિગાદી ભવતિ વર્ષશતમાયુરવાપ્નોતિ | ત્રિરાત્રોપોષિતશ્ચ ત્રિરાત્રમેનાં ભક્ષયેત્, ત્રિરાત્રાદૂર્ધ્વં પયઃ સર્પિરિતિ ચોપયુઞ્જીત | બિલ્વમાત્રં પિણ્ડં વા પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્, એવં દ્વાદશરાત્રમુપયુજ્ય મેધાવી વર્ષશતાયુર્ભવતિ ||૪||

અવલ્ગુજા બાકુચી, સાઽપિ શ્વેતા ગૃહ્યતે| કૃષ્ણાયા બાકુચ્યાઃ, તેન કૃષ્ણાવલ્ગુજફલાનાં પિણ્ડં ગોમૂત્રેણ પાયયેત્| ‘કૃષ્ણાયાઃ પિપ્પલ્યા’ ઇતિ જેજ્જટઃ, તન્નેચ્છતિ ગયી| ચિત્રકસ્ય દ્વિપલપ્રયોગઃ પરં પ્રમાણં, ચિત્રકસ્ય દ્વિપલપ્રયોગ ઇતિ એતેન રજન્યા માનસ્યાનુક્તત્વાત્ પૂર્વવત્ પલિકં પિણ્ડં પાયયેદિતિ ગમ્યતે| ચિત્રકોઽત્ર કૃષ્ણપુષ્પો ગ્રાહ્યઃ| મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ સમૂલપુષ્પાયાસ્તિલૈઃ સહ ભક્ષણં, ભક્ષણકાલ એવ પયોઽનુપાનમુપયુઞ્જીતેતિ સમ્બન્ધઃ| બ્રહ્મવર્ચસી તેજસ્વીત્યર્થઃ| એનાં બ્રાહ્મીં, બિલ્વમાત્રં પિણ્ડમિતિ તત્કલ્કપિણ્ડો વા પયસા પેયઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

હૃતદોષ એવાગારં પ્રવિશ્ય પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તો બ્રાહ્મીસ્વરસમાદાય સહસ્રસમ્પાતાભિહુતં કૃત્વા યથાબલમુપયુઞ્જીત, જીર્ણૌષધશ્ચાપરાહ્ણે યવાગૂમલવણાં પિબેત્, ક્ષીરસાત્મ્યો વા પયસા ભુઞ્જીત, એવં સપ્તરાત્રમુપયુજ્ય બ્રહ્મવર્ચસી મેધાવી ભવતિ, દ્વિતીયં સપ્તરાત્રમુપયુજ્ય ગ્રન્થમીપ્સિતમુત્પાદયતિ નષ્ટં ચાસ્ય પ્રાદુર્ભવતિ, તૃતીયં સપ્તરાત્રમુપયુજ્ય દ્વિરુચ્ચારિતં શતમપ્યવધારયતિ, એવમેકવિંશતિરાત્રમુપયુજ્યાલક્ષ્મીરપક્રામતિ; મૂર્તિમતી ચૈનં વાગ્દેવ્યનુપ્રવિશતિ, સર્વાશ્ચૈનં શ્રુતય ઉપતિષ્ઠન્તિ, શ્રુતધરઃ પઞ્ચવર્ષશતાયુર્ભવતિ ||૫|| બ્રાહ્મીસ્વરસપ્રસ્થદ્વયે ઘૃતપ્રસ્થં વિડઙ્ગતણ્ડુલાનાં કુડવં દ્વે દ્વે પલે વચામૃતયોર્દ્વાદશ હરીતક્યામલકબિભીતકાનિ શ્લક્ષ્ણપિષ્ટાન્યાવાપ્યૈકધ્યં સાધયિત્વા સ્વનુગુપ્તં નિદધ્યાત્, તતઃ પૂર્વવિધાનેન માત્રાં યથાબલમુપયુઞ્જીત, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, પૂર્વવચ્ચાત્ર પરીહારઃ, એતેનોર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ કૃમયો નિષ્ક્રામન્તિ, અલક્ષ્મીરપક્રામતિ, પુષ્કરવર્ણઃ સ્થિરવયાઃ શ્રુતનિગાદી ત્રિવર્ષશતાયુર્ભવતિ; એતદેવ કુષ્ઠવિષમજ્વરાપસ્મારોન્માદવિષભૂતગ્રહેષ્વન્યેષુ ચ મહાવ્યાધિષુ સંશોધનમાદિશન્તિ ||૬||

પૂર્વવિધાનેનેતિ તેન હૃતદોષાદિઃ સર્વરસાયનાઙ્ગો વિધિરતિદિષ્ટઃ| પૂર્વવચ્ચાત્ર પરીહાર ઇતિ સામાન્યરસાયનોક્તોઽપિ, બ્રાહ્મીરસાયને વર્જ્યસ્યાનુક્તત્વાત્| પુષ્કરવર્ણ ઇતિ પુષ્કરં પદ્મવરાટકમ્| શ્રુતનિગાદી શ્રુતગ્રહણશક્તિમાન્ ભવતીત્યર્થઃ||૫-૬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

હૃતદોષ એવાગારં પ્રવિશ્ય હૈમવત્યા વચાયાઃ પિણ્ડમામલકમાત્રમભિહુતં પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્, જીર્ણે પયઃ સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં દ્વાદશરાત્ર મુપયુઞ્જીત, તતોઽસ્ય શ્રોત્રં વિવ્રિયતે, દ્વિરભ્યાસાત્ સ્મૃતિમાન્ ભવતિ, ત્રિરભ્યાસાચ્છ્રુતમાદત્તે, ચતુર્દ્વાદશરાત્રમુપયુજ્ય સર્વં તરતિ કિલ્બિષં, તાર્ક્ષ્યદર્શનમુત્પદ્યતે, શતાયુશ્ચ ભવતિ | દ્વે દ્વે પલે ઇત રસ્યા વચાયા નિષ્ક્વાથ્ય પિબેત્ પયસા, સમાનં ભોજનં, સમાઃ પૂર્વેણાશિષશ્ચ ||૭|| વચાશતપાકં વા સર્પિર્દ્રોણમુપયુજ્ય પઞ્ચવર્ષશતાયુર્ભવતિ, ગલગણ્ડાપચીશ્લીપદસ્વરભેદાંશ્ચાપહન્તીતિ ||૮||

હૈમવત્યા વચાયાઃ શ્વેતવચાયા ઇત્યર્થઃ| અભિહુતમિત્યત્ર કૃત્વેત્યધ્યાહારાત્ હોમં કૃત્વેત્યર્થઃ| ગયી તુ ‘પયસાઽઽલોડ્ય પિબેત્’ ઇત્યત્ર ‘સર્પિષાઽઽલોડ્ય પિબેત્’ ઇતિ પઠતિ| તચ્ચ સર્પિર્બ્રાહ્મીસ્વરસસાધિતં પૂર્વોક્તમેવેતિ વ્યાખ્યાતિ| ઇતરસ્યા વચાયા ઇતિ અરુણાયાં ઇત્યર્થઃ| પયસા નિષ્ક્વાથ્યેતિ ક્ષીરપાકવિધિના||૭-૮||

Adhikarana 5 (9-13) · Śloka 13

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ આયુષ્કામરસાયનમ્ | મન્ત્રૌષધસમાયુક્તં સંવત્સરફલપ્રદમ્ ||૯|| બિલ્વસ્ય ચૂર્ણં પુષ્યે તુ હુતં વારાન્ સહસ્રશઃ | શ્રીસૂક્તેન નરઃ કલ્યે સસુવર્ણં દિને દિને ||૧૦|| સર્પિર્મધુયુતં લિહ્યાદલક્ષ્મીનાશનં પરમ્ | ત્વચં વિહાય બિલ્વસ્ય મૂલક્વાથં દિને દિને ||૧૧|| પ્રાશ્નીયાત્ પયસા સાર્ધં સ્નાત્વા હુત્વા સમાહિતઃ | દશસાહસ્રમાયુષ્યં સ્મૃતં યુક્તરથં ભવેત્ ||૧૨|| હુત્વા બિસાનાં ક્વાથં તુ મધુલાજૈશ્ચ સંયુતમ્ | અમોઘં શતસાહસ્રં યુક્તં યુક્તરથં સ્મૃતમ્ ||૧૩||

શ્રીસૂક્તમથર્વવેદોક્તં “હિરણ્યવર્ણાં હરિણીં સુવર્ણરજતસ્રજાં” ઇત્યાદિકમ્| કલ્યે પ્રભાતે| દશસહસ્રાણિ હૂયન્તે યત્ર તદ્દશસાહસ્રમ્| આયુષ્યમ્ આયુર્વૃદ્ધિકરમ્| યુક્તરથં નામ રસાયનં સ્મૃતં ભવેત્| બિસક્વાથં તુ મધ્વાદિદ્વિતીયં યુક્તરથં રસાયનં સ્મૃતમ્||૯-૧૩||

Adhikarana 6 (14-16) · Śloka 16

સુવર્ણં પદ્મબીજાનિ મધુ લાજાઃ પ્રિયઙ્ગવઃ | ગવ્યેન પયસા પીતમલક્ષ્મીં પ્રતિષેધયેત્ ||૧૪|| નીલોત્પલદલક્વાથો ગવ્યેન પયસા શૃતઃ | સસુવર્ણસ્તિલૈઃ સાર્ધમલક્ષ્મીનાશનઃ સ્મૃતઃ ||૧૫|| ગવ્યં પયઃ સુવર્ણં ચ મધૂચ્છિષ્ટં ચ માક્ષિકમ્ | પીતં શતસહસ્રાભિહુતં યુક્તરથં સ્મૃતમ્ ||૧૬||

મધૂચ્છિષ્ટં ચ માક્ષિકમિતિ માક્ષિકં મધુ ભ્રામરમ્| વચાદિત્રયચૂર્ણં ઘૃતેન સહાવલિહ્યાત્||૧૪-૧૬||

Adhikarana 7 (17-19) · Śloka 19

વચાઘૃતસુવર્ણં ચ બિલ્વચૂર્ણમિતિ ત્રયમ્ | મેધ્યમાયુષ્યમારોગ્યપુષ્ટિસૌભાગ્યવર્ધનમ્ ||૧૭|| વાસામૂલતુલાક્વાથે તૈલમાવાપ્ય સાધિતમ્ | હુત્વા સહસ્રમશ્નીયાન્મેધ્યમાયુષ્યમુચ્યતે ||૧૮|| યાવકાંસ્તાવકાન્ ખાદેદભિભૂય યવાંસ્તથા | પિપ્પલીમધુસંયુક્તાન્ શિક્ષા ચરણવદ્ભવેત્ ||૧૯||

તુલા પલશતમ્| યવાનામેતે યાવકાઃ યવાન્ તાવકાન્ તવકભવાન્ અભિભૂય કુટ્ટયિત્વા તત્કૃતાન્ યાવકાન્ ભક્ષ્યાન્ મધુપિપ્પલીસંયુક્તાન્ ખાદેત્| શિક્ષા ચરણવદ્ભવેદિતિ ‘અભ્રબભ્ર’- ઇતિ ગણપાઠાચ્ચરધાતુર્ગત્યર્થઃ| તતશ્ચરણવત્ શિક્ષા પરોપદેશાપેક્ષા શાસ્ત્રાભ્યાસઃ સુખેનૈવ ભવતિ; યથા કિલ બાલ્યાનન્તરં પાદગમનં શિક્ષાં વિનૈવ ભવતિ, તથૈવૈતેન યોગેનાભ્યવહૃતેન મેધાવૃદ્ધેઃ શાસ્ત્રાભ્યાસઃ સુખેનૈવ ભવતીતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૧૭-૧૯||

Adhikarana 8 (20-26) · Śloka 26

મધ્વામલકચૂર્ણાનિ સુવર્ણમિતિ ચ ત્રયમ્ | પ્રાશ્યારિષ્ટગૃહીતોઽપિ મુચ્યતે પ્રાણસંશયાત્ ||૨૦|| શતાવરીઘૃતં સમ્યગુપયુક્તં દિને દિને | સક્ષૌદ્રં સસુવર્ણં ચ નરેન્દ્રં સ્થાપયેદ્વશે ||૨૧|| ગોચન્દના મોહનિકા મધુકં માક્ષિકં મધુ | સુવર્ણમિતિ સંયોગઃ પેયઃ સૌભાગ્યમિચ્છતા ||૨૨|| પદ્મનીલોત્પલક્વાથે યષ્ટીમધુકસંયુતે | સર્પિરાસાદિતં ગવ્યં સસુવર્ણં સદા પિબેત્ ||૨૩|| પયશ્ચાનુપિબેત્ સિદ્ધં તેષામેવ સમુદ્ભવે | અલક્ષ્મીઘ્નં સદાઽઽયુષ્યં રાજ્યાય સુભગાય ચ ||૨૪|| યત્ર નોદીરિતો મન્ત્રો યોગેષ્વેતેષુ સાધને | શબ્દિતા તત્ર સર્વત્ર ગાયત્રી ત્રિપદા ભવેત્ ||૨૫|| પાપ્માનં નાશયન્ત્યેતા દદ્યુશ્ચૌષધયઃ શ્રિયમ્ | કુર્યુર્નાગબલં ચાપિ મનુષ્યમમરોપમમ્ ||૨૬||

અરિષ્ટં મરણલક્ષણમ્| નરેન્દ્રં સ્થાપયેદ્વશે ઇતિ યો હિ ઇદં ઘૃતં સેવેત તસ્ય વશગો ભવેન્નરેન્દ્રઃ| ગોચન્દના પ્રિયઙ્ગુઃ| મોહનિકા પુત્રઞ્જીવી, ‘અવાક્પુષ્પી’ ઇતિ અપરે| આસાદિતં સાધિતમ્| તેષામેવ પદ્મનીલોત્પલાનામેવ સમુદ્ભવે ક્વાથે| સર્વેષામિદાનીં ફલશ્રુતિમાહ- પાપ્માનમિત્યાદિ||૨૦-૨૬||

Adhikarana 9 (27-28) · Śloka 28

સતતાધ્યયનં વાદઃ પરતન્ત્રાવલોકનમ્ | તદ્વિદ્યાચાર્યસેવા ચ બુદ્ધિમેધાકરો ગુ(ગ)ણઃ ||૨૭|| આયુષ્યં ભોજનં જીર્ણે વેગાનાં ચાવિધારણમ્ | બ્રહ્મચર્યમહિંસા ચ સાહસાનાં ચ વર્જનમ્ ||૨૮||

ન કેવલં રસાયનયોગાદેવ મેધાયુષી ભવતઃ, કિં તર્હિ સતતાધ્યયનાદપિ બુદ્ધિમેધાકરો ગુ(ગ)ણો ભવતિ| સ્વપક્ષસાધનં પરપક્ષબાધનં વાદઃ| પરતન્ત્રાણિ ન્યાયવૈશેષિકહસ્તિશિક્ષાવ્યાકરણાદીનિ, તથૈવેતરાણ્યાયુષ્યાણિ| બ્રહ્મચર્યમ્ ઇન્દ્રિયસંયમો વેદાધ્યયનં વા| સાહસમ્ અયથાબલમારમ્ભઃ||૨૭-૨૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 28

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને મેધાયુષ્કામીયં રસાયનં નામાષ્ટાવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽષ્ટાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૮||