34. vamanavirēcanavyāpaccikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતો વમનવિરેચનવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| વૈદ્યાતુરનિમિત્તં વમનં વિરેચનં ચ પઞ્ચદશધા વ્યાપદ્યતે | તત્ર વમનસ્યાધો ગતિરૂર્ધ્વં વિરેચનસ્યેતિ પૃથક્; સામાન્યમુભયોઃ- સાવશેષૌષધત્વં, જીર્ણૌષધત્વં, હીનદોષાપહૃતત્વં, વાતશૂલમ્, અયોગો, અતિયોગો, જીવાદાનમ્, આધ્માનં, પરિકર્તિકા, પરિસ્રાવઃ, પ્રવાહિકા, હૃદયોપસરણં, વિબન્ધ, અઙ્ગપ્રગ્રહ ઇતિ ||૩||

વૈદ્યાતુરગ્રહણેનૈવ ભેષજપરિચારકયોર્ગ્રહણમ્, અતસ્તયોરપિ વ્યાપન્નિમિત્તતા સ્યાત્| તત્રેત્યાદિ| તત્ર વમનસ્યાધોગતિઃ ‘વ્યાપત્’ ઇતિ શેષઃ| ઊર્ધ્વગતિર્વિરેચનસ્યેત્યત્રાપિ ‘વ્યાપત્’ ઇતિ શેષઃ| ઉભયોસ્તુ વમનવિરેચનયોઃ સાવશેષૌષધાદિકં ત્રયોદશસઙ્ખ્યોપેતં વ્યાપત્ત્વેન સામાન્યં તુલ્યમ્| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશેઽપિ પઞ્ચદશધેતિ સઙ્ખ્યાકરણં તન્ત્રાન્તરોક્તસઙ્ખ્યાનિષેધાર્થમ્||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર બુભુક્ષાપીડિતસ્યાતિતીક્ષણાગ્નેર્મૃદુકોષ્ઠસ્ય ચાવતિષ્ઠમાનં દુર્વમસ્ય વા ગુણસામાન્યભાવાદ્વમનમધો ગચ્છતિ, તત્રેપ્સિતાનવાપ્તિર્દોષોત્ક્લેશશ્ચ ; તમાશુ સ્નેહયિત્વા ભૂયસ્તીક્ષ્ણતરૈર્વામયેત્ ||૪||

વમનસ્યાધોગમનાખ્યાં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રથમં ક્ષુત્પીડિતસ્ય પીતમાત્રમેવાધો યાતિ, તીક્ષ્ણાગ્નેરગ્નિબલાત્ પાકં યાતિ, મૃદુકોષ્ઠસ્યાપિ કોષ્ઠમાર્દવાદધો યાતિ, દુર્વમસ્ય ચાવતિષ્ઠમાનં પાકં ગચ્છત્ સરત્વાદિગુણસામ્યાદધો યાતિ| દોષોત્ક્લેશશ્ચેતિ દોષસ્ય સામાન્યવાચિત્વેઽપિ કફો ગૃહ્યતે, તસ્ય વમનાર્હત્વાત્| સ્નેહયિત્વેત્યત્ર સ્નેહેનૈવ સ્વેદ આક્ષિપ્તો બોદ્ધવ્યઃ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

અપરિશુદ્ધામાશયસ્યોત્ક્લિષ્ટશ્લેષ્મણઃ સશેષાન્નસ્ય વાઽહૃદ્યમતિપ્રભૂતં વા વિરેચનં પીતમૂર્ધ્વં ગચ્છતિ, તત્રેપ્સિતાનવાપ્તિર્દોષોક્લેશશ્ચ ; તત્રાશુદ્ધામાશયમુલ્બણશ્લેષ્માણમાશુ વામયિત્વા ભૂયસ્તીક્ષ્ણતરૈર્વિરેચયેત્, આમાન્વયે ત્વામવત્ સંવિધાનમ્, અહૃદ્યેઽતિપ્રભૂતે ચ હૃદ્યં પ્રમાણયુક્તં ચ; અત ઊર્ધ્વમુત્તિષ્ઠત્યૌષધે ન તૃતીયં પાયયેત્, તતસ્ત્વેનં મધુઘૃતફાણિતયુક્તૈર્લેહૈર્વિરેચયેત્ ||૫||

વિરેચનસ્યોર્ધ્વગતિવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અપરિશુદ્ધેત્યાદિ| દોષોઽત્ર પિત્તમ્| આમવત્ સંવિધાનં લઙ્ઘનપાચનાદિ| ન તૃતીયં પાયયેત્ ‘વિરેચનમૌષધમ્’ ઇતિ શેષઃ| અથ કેન વિરેચયેત્? તદાહ- તતસ્ત્વેનમિત્યાદિ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

દોષવિગ્રથિતમલ્પમૌષધમવસ્થિતમૂર્ધ્વભાગિક્રમધોભાગિકં વા ન સ્રંસયતિ દોષાન્, તત્ર તૃષ્ણા પાર્શ્વશૂલં છર્દિર્મૂર્ચ્છા પર્વભેદો હૃલ્લાસોઽરતિરુદ્ગારાવિશુદ્ધિશ્ચ ભવતિ; તમુષ્ણાભિરદ્ભિરાશુ વામયેદૂર્ધ્વભાગિકે, અધોભાગિકેઽપિ ચ સાવશેષૌષધમતિપ્રધાવિતદોષમતિબલમસમ્યગ્વિરિક્તલક્ષણમપ્યેવં વામયેત્ ||૬||

સાવશેષૌષધવ્યાપદં સામાન્યેનોભયોર્દર્શયન્નાહ- દોષેત્યાદિ| દોષવિગ્રથિતં દોષમિશ્રિતમ્| ન સ્રંસયતિ ન ચ્યાવયતિ| પર્વભેદઃ ગ્રન્થિસ્ફુટનમ્| હૃલ્લાસઃ થૂત્કરણં, ‘થુકથુકી’ ઇતિ લોકે| અરતિર્ન કુત્રચિદવસ્થિતિશ્ચિત્તસ્ય| તમવસ્થિતાલ્પૌષધં તૃષ્ણાદ્યન્વિતમૂર્ધ્વભાગિકે વમનદ્રવ્યવિષયે વામયેત્| અધોભાગિકેઽપ્યવસ્થાવિશેષે વમનમુદ્દિશન્નાહ- અધોભાગિકેઽપિ ચેત્યાદિ| અધોભાગિકે વિરેચનદ્રવ્યવિષયે યઃ સાવશેષૌષધોઽતિપ્રધાવિતદોષસ્તમસમ્યગ્વિરિક્તમપ્યતિપ્રધાવિતદોષત્વહેતુના વામયેત્ પરમતિબલં પુરુષમ્||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ક્રૂરકોષ્ઠસ્યાતિતીક્ષ્ણાગ્નેરલ્પમૌષધમલ્પગુણં વા ભક્તવત્ પાકમુપૈતિ, તત્ર સમુદીર્ણા દોષા યથાકાલમનિર્હ્રીયમાણા વ્યાધિવિભ્રમં બલવિભ્રંશં ચાપાદયન્તિ, તમનલ્પમમન્દમૌષધં ચ પાયયેત્ ||૭||

જીર્ણૌષધવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ક્રૂરેત્યાદિ| સમુદીર્ણાઃ પ્રકુપિતાઃ, વ્યાધિવિભ્રમં કોષ્ઠાદિક્ષોભલક્ષણમ્| બલવિભ્રંશં સન્ધિવિશ્લેષાદિલક્ષણં દોષાદિવિજ્ઞાનીયોક્તમ્| તમનલ્પમિત્યાદિ પ્રભૂતં તીક્ષ્ણં ચ પાતું પ્રયચ્છેત્||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનાલ્પગુણં વા ભેષજમુપયુક્તમલ્પાન્ દોષાન્ હન્તિ; તત્ર વમને દોષશેષો ગૌરવમુત્ક્લેશં હૃદયાવિશુદ્ધિં વ્યાધિવૃદ્ધિં ચ કરોતિ, તત્ર તં યથાયોગં પાયયિત્વા વામયેદ્દૃઢતરં; વિરેચને તુ ગુદપરિકર્તનમાધ્માનં શિરોગૌરવમનિઃસરણં વા વાયોર્વ્યાધિવૃદ્ધિં ચ કરોતિ; તમુપપાદ્ય ભૂયઃ સ્નેહસ્વેદાભ્યાં વિરેચયેદ્દૃઢતરં, દૃઢં બહુપ્રચલિતદોષં વા તૃતીયે દિવસેઽલ્પગુણં ચેતિ ||૮||

અલ્પદોષહૃતિવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનેત્યાદિ| અલ્પોઽતિસૂક્ષ્મો ગુણો યસ્ય તત્તથા તમ્| તં દોષશેષમ્| યથાયોગં યોગાનતિક્રમેણ સ્નેહાદિપૂર્વમિત્યર્થઃ| પાયયિત્વા ‘આતુરં વમનદ્રવ્યમ્’ ઇતિ શેષઃ| દૃઢતરમિતિ દૃઢતરં યથા ભવતિ તથા| વિરેચને ત્વિતિ અત્રાપિ દોષશેષ ઇતિ સમ્બધ્યતે| ગુદપરિકર્તનં ગુદસ્ય સર્વતઃ કર્તનમિવ વેદનાવિશેષઃ| દૃઢદેહં બહુદોષં પ્રચલિતદોષં ચ પૂર્વં સ્નિગ્ધસ્વિન્નં તૃતીયેઽહ્નિ; અન્યે તુ વમનદિવસાદ્વિરેચનદિવસાદ્વા તૃતીયદિવસે વામયેદ્વિરેચયેદ્વેતિ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

અસ્નિગ્ધસ્વિન્નેન રૂક્ષૌષધમુપયુક્તમબ્રહ્મચારિણા વા વાયું કોપયતિ, તત્ર વાયુઃ પ્રકુપિતઃ પાર્શ્વપૃષ્ઠશ્રોણિમન્યામર્મશૂલં મૂર્ચ્છાં ભ્રમં મદં સઞ્જ્ઞાનાશં ચ કરોતિ, તં વાતશૂલમિત્યાચક્ષતે; તમભ્યજ્ય ધાન્યસ્વેદેન સ્વેદયિત્વા યષ્ટીમધુકવિપક્વેન તૈલેનાનુવાસયેત્ ||૯||

વાતશૂલવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અસ્નિગ્ધેત્યાદિ| શ્રોણિઃ કટિઃ, મર્માત્ર હૃદયમ્| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્| મદઃ પૂગફલાદનેનેવ મત્તતા| ધાન્યસ્વેદેન માષાદિશમીધાન્યસ્વેદેન| મૂર્ચ્છાભ્રમયોરનુવાસનપ્રતિષેધવ્યવસ્થાપેક્ષયા શીતલેન યષ્ટીમધુકતૈલેનાનુવાસનં વેદિતવ્યમિતિ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

સ્નેહસ્વેદાભ્યામવિભાવિતશરીરેણાલ્પમૌષધમલ્પગુણં વા પીતમૂર્ધ્વમધો વા નાભ્યેતિ દોષાંશ્ચોત્ક્લેશ્ય તૈઃ સહ બલક્ષયમાપાદયતિ, તત્રાધ્માનં હૃદયગ્રહસ્તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા દાહશ્ચ ભવતિ, તમયોગમિત્યાચક્ષતે; તમાશુ વામયેન્મદનફલલવણામ્બુભિર્વિરેચયેત્તીક્ષ્ણતરૈઃ કષાયૈશ્ચ | દુર્વાન્તસ્ય તુ સમુત્ક્લિષ્ટા દોષા વ્યાપ્ય શરીરં કણ્ડૂશ્વયથુકુષ્ઠપિડકાજ્વરાઙ્ગમર્દનિસ્તોદનાનિ કુર્વન્તિ, તતસ્તાનશેષાન્મહૌષધેનાપહરેત્ | અસ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય દુર્વિરિક્તસ્યાધોનાભેઃ સ્તબ્ધપૂર્ણોદરતા શૂલં વાતપુરીષસઙ્ગઃ કણ્ડૂમણ્ડલપ્રાદુર્ભાવો વા ભવતિ, તમાસ્થાપ્ય પુનઃ સંસ્નેહ્ય વિરેચયેત્તીક્ષ્ણેન | નાતિપ્રવર્તમાને તિષ્ઠતિ વા દુષ્ટસંશોધને તત્સન્તેજનાર્થમુષ્ણોદકં પાયયેત્, પાણિતાપૈશ્ચ પાર્શ્વોદરમુપસ્વેદયેત્, તતઃ પ્રવર્તન્તે દોષાઃ | અનુપ્રવૃત્તે ચાલ્પદોષે જીર્ણૌષધં બહુદોષમહઃશેષં બલં ચાવેક્ષ્ય ભૂયો માત્રાં વિદધ્યાત્ | અપ્રવૃત્તદોષં દશરાત્રાદૂર્ધ્વમુપસંસ્કૃતદેહં સ્નેહસ્વેદાભ્યાં ભૂયઃ શોધયેત્ | દુર્વિરેચ્યમાસ્થાપ્ય પુનઃ સંસ્નેહ્ય વિરેચયેત્ | હ્રીભયલોભૈર્વેગાઘાતશીલાઃ પ્રાયશઃ સ્ત્રિયો રાજસમીપસ્થા વણિજઃ શ્રોત્રિયાશ્ચ ભવન્તિ, તસ્માદેતે દુર્વિરેચ્યાઃ, બહુવાતત્વાત્; અત એવ તાનતિસ્નિગ્ધાન્ સ્વેદોપપન્નાઞ્ શોધયેત્ ||૧૦||

અયોગવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- સ્નેહેત્યાદિ| બહુવ્યાપત્ત્વાદેતાન્ સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્ સ્વૈરં રેચયેત્| સ્નેહસ્વેદાભ્યામવિભાવિતશરીરેણ સર્વથૈવાસ્નિગ્ધસ્વિન્નેનેત્યર્થઃ| નાભ્યેતિ ન ગચ્છતિ| દોષાંશ્ચોત્ક્લિશ્ય તૈર્દોષૈઃ સહ બલક્ષયમાપાદયતિ, તથાઽઽધ્માનાદિકં કરોતિ| તમયોગમિત્યાચક્ષતે ઇતિ અનેન પારિભાષિકત્વમયોગસ્ય દર્શયતિ| ઇતિ હેતોરલ્પદોષહૃતત્વમયોગો ન ભવતિ| મદનાદિભિર્વામયેદ્વમનાયોગે; તીક્ષ્ણતરકષાયૈર્વિરેચયેદ્વિરેચનાયોગે| તત્ર બલક્ષયાધ્માનાદિકં સર્વથાઽપ્રવૃત્તયોર્વમનવિરેચનયોઃ સામાન્યકાર્યલિઙ્ગમ્| પૃથક્ ચિકિત્સિતમભિધાય તેન ચિકિત્સિતેનોત્પન્નૈર્હૃલ્લાસપ્રસેકાલ્પવિટ્પ્રવૃત્તિનાભ્યધોગૌરવાદિભિરનુમિતયોર્વમનવિરેચનાયોગયોઃ પૃથક્ લિઙ્ગં ચિકિત્સિતં ચાહ- દુર્વાન્તસ્યેત્યાદિ| કણ્ડ્વાદિદુર્વાન્તલિઙ્ગિનં વાતપૂર્ણોદરાદિદુર્વિરિક્તલિઙ્ગિનં ચાસ્થાપ્ય નિરૂહ્ય, સંસ્નેહ્ય સ્નેહબસ્તિના, તતસ્તીક્ષ્ણેન નિરૂહણેન વિરેચનેન ચ વિરેચયેત્| અત્રાયોગપ્રસઙ્ગેનાલ્પદોષહૃતત્વેન ચ પ્રવર્તનોપાયં દર્શયન્નાહ- નેત્યાદિ| તથાઽલ્પપ્રવૃત્તૌ દ્વિતીયં કરણીયં દર્શયન્નાહ- અનુપ્રવૃત્તેત્યાદિ| જીર્ણૌષધં પ્રભૂતદોષં પુરુષં વીક્ષ્ય તથા દેહસ્ય બલં ચ દ્વિતીયૌષધં વિદધ્યાત્| અલ્પદોષપ્રવૃત્તૌ તદહરેવ ભેષજમભિધાય સર્વથા દોષાપ્રવૃત્તૌ વિધિમાહ- અપ્રવૃત્તદોષમિત્યાદિ| પથ્યાહારસ્નેહાદિનોપસ્કારેણ દશરાત્રમતિવાહ્ય તત ઊર્ધ્વં વમનવિરેચનાભ્યાં શોધયેત્| સુખવિરેચ્યસ્ય ક્રિયામભિધાય દુર્વિરેચ્યસ્યાહ- દુર્વિરેચ્યમિત્યાદિ| સ્વભાવાદ્દુર્વિરેચ્યાન્નિર્દિશ્ય હેતુવિશેષં દુર્વિરેચને નિર્દિશન્નાહ- હ્રીભયેત્યાદિ| તત્ર હ્રિયા લજ્જયા વેગાઘાતશીલાઃ સ્ત્રિયો, ભયેન રાજસમીપસ્થા, લોભેન વણિજઃ શ્રોત્રિયાશ્ચ, તસ્માત્તાનતિસ્નિગ્ધાઞ્છોધયેત્||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યાતિમાત્રમતિમૃદુકોષ્ઠસ્ય વાઽતિતીક્ષ્ણમધિકં વા દત્તમૌષધમતિયોગં કુર્યાત્ | તત્ર વમનાતિયોગે પિત્તાતિપ્રવૃત્તિર્બલવિસ્રંસો વાતકોપશ્ચ બલવાન્ ભવતિ, તં ઘૃતેનાભ્યજ્યાવગાહ્ય શીતાસ્વપ્સુ શર્કરામધુમિશ્રૈર્લેહૈરુપચરેદ્યથાસ્વં; વિરેચનાતિયોગે કફસ્યાતિપ્રવૃત્તિરુત્તરકાલં ચ સરક્તસ્ય, તત્રાપિ બલવિસ્રંસો વાતકોપશ્ચ બલવાન્ ભવતિ, તમતિશીતામ્બુભિઃ પરિષિચ્યાવગાહ્ય વા શીતૈસ્તણ્ડુલામ્બુભિર્મધુમિશ્રૈશ્છર્દયેત્, પિચ્છાબસ્તિં ચાસ્મૈ દદ્યાત્, ક્ષીરસર્પિષા ચૈનમનુવાસયેત્, પ્રિયઙ્ગ્વાદિં ચાસ્મૈ તણ્ડુલામ્બુના પાતું પ્રયચ્છેત્, ક્ષીરરસયોશ્ચાન્યતરેણ ભોજયેત્ ||૧૧||

ઇદાનીમતિયોગવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- સ્નિગ્ધેત્યાદિ| બલવિસ્રંસઃ શક્તિવિસ્રંસઃ | યથાસ્વમિતિ યસ્ય યદાત્મીયં તદ્યથાસ્વં; તેન લાજશક્તૂપકલ્પિતૈઃ ક્વચિચ્છર્કરામિશ્રૈઃ ક્વચિન્મધુમિશ્રૈરિત્યર્થઃ| પિચ્છાબસ્તિર્વક્ષ્યમાણઃ| ક્ષીરસર્પિષા ક્ષીરોત્થેન ઘૃતેન| તણ્ડુલામ્બુમધુચ્છર્દનમધઃપ્રવૃત્તસ્ય શ્લેષ્મણઃ પ્રતિબન્ધાર્થં, પિચ્છાબસ્તિપ્રયોગો રક્તપિત્તાતિપ્રવૃત્તિપરિહારાય, ક્ષીરસર્પિષાઽનુવાસનં વાતપ્રતિબન્ધાય, તણ્ડુલામ્બુના સહ પ્રિયઙ્ગ્વાદિપ્રયોગઃ કર્ષપ્રમાણઃ સઙ્ગ્રહણાય, ક્ષીરરસૈશ્ચ ભોજનં બલપ્રતિલમ્ભાય| ગયી તુ પિચ્છાબસ્તિં ચાસ્મૈ દદ્યાદિત્યનન્તરં પિચ્છાબસ્ત્યઙ્ગત્વેન ક્ષીરરસાભ્યાં ચૈનમિતિ પાઠં પઠતિ||૧૧||

Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 14

તસ્મિન્નેવ વમનાતિયોગે પ્રવૃદ્ધે શોણિતં ષ્ઠીવતિ ર્છ્દયતિ વા, તત્ર જિહ્વાનિઃસરણમપસરણમક્ષ્ણોર્વ્યાવૃત્તિર્હનુસંહનનં તૃષ્ણા હિક્કા જ્વરો વૈસઞ્જ્ઞ્યમિત્યુપદ્રવા ભવન્તિ; તમજાસૃક્ચન્દનોશીરાઞ્જનલાજચૂર્ણૈઃ સશર્કરોદકૈર્મન્થં પાયયેત્, ફલરસૈર્વા સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરૈઃ શુઙ્ગાભિર્વા વટાદીનાં પેયાં સિદ્ધાં સક્ષૌદ્રાં વર્ચોગ્રાહિભિર્વા, પયસા જાઙ્ગલરસેન વા ભોજયેત્, અતિસ્રુતશોણિતવિધાનેનોપચરેત્; જિહ્વામતિસર્પિતાં કટુકલવણચૂર્ણપ્રઘૃષ્ટાં તિલદ્રાક્ષાપ્રલિપ્તાં વાઽન્તઃ પીડયેત્, અન્તઃપ્રવિષ્ટાયામમ્લમન્યે તસ્ય પુરસ્તાત્ ખાદયેયુઃ; વ્યાવૃત્તે ચાક્ષિણી ઘૃતાભ્યક્તે પીડયેત્, હનુસંહનને વાતશ્લેષ્મહરં નસ્યં સ્વેદાંશ્ચ વિદધ્યાત્, તૃષ્ણાદિષુ ચ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત, વિસઞ્જ્ઞે વેણુવીણાગીતસ્વનં શ્રાવયેત્ ||૧૨|| વિરેચનાતિયોગે ચ સચન્દ્રકં સલિલમધઃ સ્રવતિ તતો માંસધાવનપ્રકાશમુત્તરકાલં જીવશોણિતં ચ, તતો ગુદનિઃસરણં વેપથુર્વમનાતિયોગોપદ્રવાશ્ચાસ્ય ભવન્તિ; તમપિ નિઃસ્રુતશોણિતવિધાનેનોપચરેત્, નિઃસર્પિતગુદસ્ય ગુદમભ્યજ્ય પરિસ્વેદ્યાન્તઃ પીડયેત્ ક્ષુદ્રરોગચિકિત્સિતં વા વીક્ષેત, વેપથૌ વાતવ્યાધિવિધાનં કુર્વીત, જિહ્વાનિઃસરણાદિષૂક્તઃ પ્રતીકારઃ, અતિપ્રવૃત્તે વા જીવશોણિતે કાશ્મરીફલબદરીદૂર્વોશીરૈઃ શૃતેન પયસા ઘૃતમણ્ડાઞ્જનયુક્તેન સુશીતેનાસ્થાપયેત્, ન્યગ્રોધાદિકષાયેક્ષુરસઘૃતશોણિતસંસૃષ્ટૈશ્ચૈનં બસ્તિભિરુપાચરેત્, શોણિતષ્ઠીવને રક્તપિત્તરક્તાતીસારક્રિયાશ્ચાસ્ય વિદધ્યાત્, ન્યગ્રોધાદિં ચાસ્ય વિદધ્યાત્ પાનભોજનેષુ ||૧૩|| જીવશોણિતરક્તપિત્તયોશ્ચ જિજ્ઞાસાર્થં તસ્મિન્ પિચું પ્લોતં વા ક્ષિપેત્, યદ્યુષ્ણોદકપ્રક્ષાલિતમપિ વસ્ત્રં રઞ્જયતિ તજ્જીવશોણિતમવગન્તવ્યં; સભક્તં ચ શુને દદ્યાચ્છક્તુસમ્મિશ્રં વા, સ યદ્યુપભુઞ્જીત તજ્જીવશોણિતમવગન્તવ્યમ્; અન્યથા રક્તપિત્તમિતિ ||૧૪||

ઇદાનીં તયોર્વમનવિરેકાતિયોગયોરુત્તમાવસ્થાજીવાદાનવ્યાપદં કષ્ટચિકિત્સિતાર્થમાહ- તસ્મિન્નેવેત્યાદિ| જિહ્વાયા નિઃસરણમપસર્પણં જિહ્વાનિઃસર્પણમ્, અથવા જિહ્વાયા બહિર્નિર્ગમનં બહિર્ગતિરન્તરપ્રવેશ ઇત્યર્થઃ| અક્ષ્ણોર્વ્યાવૃત્તિઃ ચક્ષુષોરુદ્વૃત્તિઃ| હનુસંહનનં હનુસંહતિઃ સરણાભાવ ઇત્યર્થઃ| તમિત્યાદિ તં વમનાતિયોગપ્રવૃત્તશોણિતં છાગરુધિરાદિભિઃ પ્લુતં મન્થં પાયયેત્| ફલરસૈર્વેતિ દાડિમીફલરસૈઃ| જાઙ્ગલરસેનેતિ ‘વાતપ્રકૃતિમ્’ ઇતિ શેષઃ| અન્તઃપ્રવિષ્ટાયાં જિહ્વાયામમ્લફલમન્યે તસ્ય પુરસ્તાત્ ખાદયેયુરિતિ એતદ્દર્શનાત્ મુખપ્રસેકેન મૃદુભૂતા જિહ્વા યથાસ્થાનમાગચ્છતિ| વિરેચનાતિયોગે ચેત્યાદિ| સચન્દ્રકં મયૂરપિચ્છચન્દ્રકાકારમ્| જીવશોણિતં શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગાશ્રયં વિશુદ્ધં શોણિતમિત્યર્થઃ| વમનાતિપ્રવૃત્તૌ તાવચ્છોણિતનિષ્ઠીવનપ્રચ્છર્દને ઉક્તે, અત્ર તુ માંસપ્રક્ષાલનોદકજીવશોણિતનિર્ગમાભ્યાં પ્રવૃત્તિરુક્તેતિ શોણિતપ્રવૃત્તિર્વમનવિરેચનાતિયોગે સામાન્યં; ભેદસ્તુ જિહ્વાનિસ્સરણસ્થાનેઽત્ર ગુદનિસ્સરણં, તથાઽક્ષ્ણોર્વ્યાવૃત્તિર્મનાગપિ નાસ્તિ કિન્ત્વન્તઃપ્રવેશ એવ ભવતિ, નાસ્તિ ચાપ્રત્યાસત્ત્યા હનુસંહનનં હિક્કોદ્ગારૌ ચેતિ ગયદાસાચાર્યઃ; જેજ્જટાચાર્યસ્તુ જિહ્વાનિઃસર્પણં પરિત્યજ્ય અન્યે પ્રવૃદ્ધવમનાતિયોગોક્તા ઉપદ્રવા ભવન્તીતિ વ્યાખ્યાતિ| વેપથુઃ કમ્પઃ| વમનાતિયોગોપદ્રવા ઇત્યાદિ| સર્વાઙ્ગપ્રવૃત્તરસધાતુક્ષયેણ વાતકૃતા વમનાતિયોગોપદ્રવા પિત્તાતિપ્રવૃત્તિબલવિભ્રંશવાતકોપતૃષ્ણામોહાદયઃ| જિહ્વાપસરણાદિષ્વિતિ જિહ્વાપસર્પણમત્રોપલક્ષણં, તેન જિહ્વાપસર્પણાદિવિરેચનાતિયોગોત્પન્નેષુ વમનાતિયોગોક્તઃ પ્રતીકાર ઇતિ જેજ્જટઃ| ગયી તુ જિહ્વાનિસ્સર્પણાદયો વમનાતિયોગે એવ ભવન્તીતિ પ્રતિપાદયિતુકામસ્તેષુ ચિકિત્સિતમભિહિતમેવેતિ પ્રતિપાદયતિ- જિહ્વાનિસ્સર્પણાદિષ્વિત્યાદિના| ઉક્તઃ પ્રતીકાર ઇતિ વમનાતિયોગે ઇત્યર્થઃ| ફલં મદનફલં, ઘૃતમણ્ડઃ ઘૃતસ્ય સ્ત્યાનસ્યોપર્યચ્છો ભાગઃ| અઞ્જનં સ્રોતોઽઞ્જનમ્| બસ્તિકલ્પના ચાત્ર સામાન્યનિરૂહકલ્પેન| વિરેચનાતિયોગે જીવશોણિતાતિપ્રવૃત્તૌ ચિકિત્સિતમુપદિશ્ય વમનાતિયોગેઽપિ શોણિતનિષ્ઠીવનાદૌ રક્તાતિસારરક્તપિત્તક્રિયામાહ- શોણિતેત્યાદિ| પાનભોજનસંસ્કારે ચાસ્ય ન્યગ્રોધાદિં ષડઙ્ગોદકકલ્પેન| તસ્મિન્નિતિ વાન્તેઽધઃપ્રવૃત્તે ધાતુદ્રવે, પિચું કર્પાસતૂલકં , પ્લોતં વસ્ત્રં શુક્લં ક્ષિપેત્, તદ્યદિ શુક્લમુષ્ણોદકપ્રક્ષાલિતં રાગરહિતં ભવેત્તદા જીવશોણિતં, વિવર્ણે ચ રક્તપિત્તમિતિ| વમનવિરેચનજીવાદાનયોઃ પુનઃ ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- તયોશ્ચ પિત્તક્રિયાં કુર્વીતેત્યાદિ| વમનજીવાદાને તુ અતિસ્રુતશોણિતવિધાનાતિદેશેન એણાદિશોણિતપાનમુપદિષ્ટં તથેદાનીં રક્તાતિસારક્રિયાવિધાનં ચેતિ| અયં પાઠોઽભાવાન્ન લિખિતઃ||૧૨-૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

સશેષાન્નેન બહુદોષેણ રૂક્ષેણાનિલપ્રાયકોષ્ઠેનાનુષ્ણમસ્નિગ્ધં વા પીતમૌષધમાધ્માપયતિ, તત્રાનિલમૂત્રપુરીષસઙ્ગઃ સમુન્નદ્ધોદરતા પાર્શ્વભઙ્ગો ગુદબસ્તિનિસ્તોદનં ભક્તારુચિશ્ચ ભવતિ, તં ચાધ્માનમિત્યાચક્ષતે; તમુપસ્વેદ્યાનાહવર્તિદીપનબસ્તિક્રિયાભિરુપચરેત્ ||૧૫||

જીવાદાનવ્યાપદમભિધાય દ્વયોરપિ શુદ્ધ્યોરાધ્માનાખ્યાં વ્યાપદમુપદિશન્નાહ- સશેષાન્નેનેત્યાદિ| સમુન્નદ્ધોદરતેતિ વમનકૃતં સમુન્નદ્ધોદરત્વમામાશયે, વિરેચનકૃતં પક્વાશયે| તત્ર સ્વેદનમૂત્રાદ્યનુલોમનલઙ્ઘનદીપનક્રિયાશ્ચેતિ ચિકિત્સિતમ્||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

ક્ષામેણાતિમૃદુકોષ્ઠેન મન્દાગ્નિના રૂક્ષેણ વાઽતિતીક્ષ્ણોષ્ણાતિલવણમતિરૂક્ષં વા પીતમૌષધં પિત્તાનિલૌ પ્રદૂષ્ય પરિકર્તિકામાપાદયતિ, તત્ર ગુદનાભિમેઢ્રબસ્તિશિરઃસુ સદાહં પરિકર્તનમનિલસઙ્ગો વાયુવિષ્ટમ્ભો ભક્તારુચિશ્ચ ભવતિ; તત્ર પિચ્છાબસ્તિર્યષ્ટીમધુકકૃષ્ણતિલકલ્કમધુઘૃતયુક્તઃ, શીતામ્બુપરિષિક્તં ચૈનં પયસા ભુક્તવન્તં ઘૃતમણ્ડેન યષ્ટીમધુકસિદ્ધેન તૈલેન વાઽનુવાસયેત્ ||૧૬||

પરિકર્તિકાવ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ક્ષામેણેત્યાદિ| ક્ષામઃ ક્ષીણબલકાયઃ| પરિ સર્વતો ભાવેન કૃન્તતીવ છિનત્તીવ બસ્ત્યાદીનીતિ પરિકર્તિકા| તત્ર પિત્તોલ્બણપરિકર્તિકાયાં ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસનં, વાતોલ્બણાયાં તુ તૈલેનેતિ| વમને પુનઃ કણ્ઠોરસિ સદાહપરિકર્તનં; તત્ર ઘૃતમધુમધુરૈઃ સશીતૈર્લેપૈરુપચારઃ પયઃસિતાભોજનં ચ||૧૬||

Adhikarana 13 (17) · Śloka 17

ક્રૂરકોષ્ઠસ્યાતિપ્રભૂતદોષસ્ય મૃદ્વૌષધમવચારિતં સમુત્ક્લિશ્ય દોષાન્ન નિઃશેષાનપહરતિ, તતસ્તે દોષાઃ પરિસ્રાવમાપાદયન્તિ, તત્ર દૌર્બલ્યોદરવિષ્ટમ્ભારુચિગાત્રસદનાનિ ભવન્તિ, સવેદનૌ ચાસ્ય પિત્તશ્લેષ્માણૌ પરિસ્રવતઃ, તં પરિસ્રાવમિત્યાચક્ષતે; તમજકર્ણધવતિનિશપલાશબલાકષાયૈર્મધુસંયુક્તૈરાસ્થાપયેત્, ઉપશાન્તદોષં સ્નિગ્ધં ચ ભૂયઃ સંશોધયેત્ ||૧૭||

પરિસ્રાવાખ્યાં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ક્રૂરેત્યાદિ| અજકર્ણોઽશ્વકર્ણઃ પ્રસિદ્ધ એવ પૂર્વદેશે, ધવ ઇન્દ્રવૃક્ષઃ, તિનિશઃ સ્યન્દનઃ| ઉપશાન્તદોષમિતિ ઉપશાન્તપરિસ્રાવમ્| ભૂયઃ પુનરપિ સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણૈઃ સંશોધનૈઃ સંશોધયેત્| વમને પુનરૂર્ધ્વં કફપ્રસેકઃ; તત્રાધ્યાહારેણોપશાન્તદોષં સુસ્નિગ્ધસ્વિન્નં મૃદુનાઽલ્પેન વમનેન યથાયોગં વામયેત્| ગયી તુ ઉપશાન્તદોષમિતિ રૂક્ષસ્નિગ્ધકોષ્ઠં સંશમનપાચનાભ્યાં શમિતોત્ક્લિષ્ટદોષમાસ્થાપયેચ્છોધયેદ્વેતિ વ્યાખ્યાતિ||૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

અતિરૂક્ષેઽતિસ્નિગ્ધે વા ભેષજમવચારિતમપ્રાપ્તં વાતવર્ચ ઉદીરયતિ વેગાઘાતેન વા, તદા પ્રવાહિકા ભવતિ; તત્ર સવાતં સદાહં સશૂલં ગુરુ પિચ્છિલં શ્વેતં કૃષ્ણં સરક્તં વા ભૃશં પ્રવાહમાણઃ કફમુપવિશતિ; તાં પરિસ્રાવવિધાનેનોપચરેત્ ||૧૮||

પ્રવાહિકાખ્યાં ત્રયોદશીં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- અતિરૂક્ષ ઇત્યાદિ| અતિરૂક્ષે પુરુષે ભેષજમવચારિતમપ્રાપ્તવેગમેવ વાતવર્ચ ઉદીરયતિ પ્રવર્તયતિ યદા તદા પ્રવાહિકા; અતિસ્નિગ્ધે પુરુષે ભેષજમવચારિતં યદા તદા વેગાઘાતેન પ્રવાહિકા ભવતીત્યર્થઃ| ઉપવિશતિ અતિસારયતિ| તાં પરિસ્રાવવિધાનેનેત્યાદિ| તત્રાતિરૂક્ષજાં ક્રૂરકોષ્ઠવિધાનેન, અતિસ્નિગ્ધજાં મૃદુકોષ્ઠપ્રચુરદોષપરિસ્રાવોક્તપાચનાદિવિધાનેન||૧૮||

Adhikarana 15 (19) · Śloka 19

યસ્તૂર્ધ્વમધો વા ભેષજવેગં પ્રવૃત્તમજ્ઞત્વાદ્વિનિહન્તિ તસ્યોપસરણં હૃદિ કુર્વન્તિ દોષાઃ, તત્ર પ્રધાનમર્મસન્તાપાદ્વેદનાભિરત્યર્થં પીડ્યમાનો દન્તાન્ કિટકિટાયતે ઉદ્ગતાક્ષો જિહ્વાં ખાદતિ પ્રતામ્યત્યચેતાશ્ચ ભવતિ, તં પરિવર્જયન્તિ મૂર્ખાઃ; તમભ્યજ્ય ધાન્યસ્વેદેન સ્વેદયેત્, યષ્ટિમધુકસિદ્ધેન ચ તૈલેનાનુવાસયેત્, શિરોવિરેચનં ચાસ્મૈ તીક્ષ્ણં વિદધ્યાત્, તતો યષ્ટિમધુકમિશ્રેણ તણ્ડુલામ્બુના છર્દયેત્, યથાદોષોચ્છ્રાયેણ ચૈનં બસ્તિભિરુપાચરેત્ ||૧૯||

હૃદયોપસરણાખ્યાં ચતુર્દશીં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ય ઇત્યાદિ| પ્રધાનમર્મસન્તાપાત્ હૃદયસન્તાપાત્| પ્રતામ્યતિ મુહ્યતિ| અચેતા નષ્ટસઞ્જ્ઞઃ| તં પરિવર્જયન્તિ મૂર્ખાઃ કુવૈદ્યાઃ મુમૂર્ષતીતિ હેતોઃ| યષ્ટિમધુકમિશ્રેણ તણ્ડુલામ્બુના પિત્તમૂર્ચ્છાર્તં ર્છ્દયેત્; કફમૂર્ચ્છાયાં તુ કટુકદ્રવ્યાણાં ક્વાથેન વામયેત્| બસ્તિભિરિતિ નૈરૂહિકૈઃ સ્નેહિકૈશ્ચ||૧૯||

Adhikarana 16 (20) · Śloka 20

યસ્તૂર્ધ્વમધો વા પ્રવૃત્તદોષઃ શીતાગારમુદકમનિલમન્યદ્વા સેવેત, તસ્ય દોષાઃ સ્રોતઃસ્વવલીયમાના ઘનીભાવમાપન્ના વાતમૂત્રશકૃદ્ગ્રહમાપાદ્ય વિબધ્યન્તે , તસ્યાટોપો દાહો જ્વરો વેદનાશ્ચ તીવ્રા ભવન્તિ; તમાશુ વામયિત્વા પ્રાપ્તકાલાં ક્રિયાં કુર્વીત; અધોભાગે ત્વધોભાગદોષહરદ્રવ્યં સૈન્ધવામ્લમૂત્રસંસૃષ્ટં વિરેચનાય પાયયેત્, આસ્થાપનમનુવાસનં ચ યથાદોષં વિદધ્યાત્, યથાદોષમાહારક્રમં ચ; ઉભયતોભાગે તૂપદ્રવવિશેષાન્ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત ||૨૦||

વિબન્ધાખ્યાં પઞ્ચદશીં વ્યાપદં દર્શયન્નાહ- ય ઇત્યાદિ| વિબધ્યન્તે વમનવિરેચનયોઃ પ્રવૃત્તિં નિવારયન્તીત્યર્થઃ| પ્રાપ્તકાલાં પ્રાપ્તાવસ્થાં ક્રિયાં કુર્વીત| અધોભાગે ઇત્યાદિ| વિરેચને તુ વિબન્ધે અધોભાગહરદ્રવ્યં ત્રિવૃદાદિ સૈન્ધવાદિસંસૃષ્ટં વિરેકાર્થં પાયયેત્| યથાદોષમેવ યૂષક્ષીરરસાદ્યાહારક્રમશ્ચ| કિં બહુના ઉભયતોભાગે તુ ઉપદ્રવવિશેષાન્ યથાસ્વં પ્રતિકુર્વીત| ગયી તુ અપ્રવૃત્તદોષોઽપ્રચ્યુતદોષ ઇતિ કૃત્વા વ્યાખ્યાતિ||૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

યા તુ વિરેચને ગુદપરિકર્તિકા તદ્વમને કણ્ઠક્ષણનં, યદધઃ પરિસ્રવણં સ ઊર્ધ્વભાગે શ્લેષ્મપ્રસેકઃ, યા ત્વધઃ પ્રવાહિકા સા તૂર્ધ્વં શુષ્કોદ્ગારા ઇતિ ||૨૧||

તાસ્વપિ કાસુચિદેવાન્તરમિતિ તદુપદર્શયન્નાહ- યા ત્વિત્યાદિ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

ભવતિ ચાત્ર- યાસ્ત્વેતા વ્યાપદઃ પ્રોક્તા દશ પઞ્ચ ચ તત્ત્વતઃ | એતા વિરેકાતિયોગદુર્યોગાયોગજાઃ સ્મૃતાઃ ||૨૨||

ઇદાનીં શ્લોકસઙ્ગ્રહમાહ- ભવતિ ચાત્રેત્યાદિ| તત્ત્વતઃ પરમાર્થતઃ| વિરેકોઽત્ર દોષમલરેચનાદ્વિરેચનં વમનં ચ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ વિપાકાતિયોગેત્યાદિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયતિવિષમઃ પાકોઽનિષ્ટં ફલં યેષાં તે વિપાકાઃ, વિપાકાશ્ચ તેઽતિયોગદુર્યોગાયોગાશ્ચ તેભ્યો જાયન્તે તે તથા| તત્રાતિયોજનમતિયોગ અતિપ્રયોગ ઇતિ યાવત્; તજ્જાતે દ્વે વ્યાપદૌ- જીવાદાનમતિયોગશ્ચેતિ| દુર્યોજનં દુર્યોગઃ દુષ્પ્રયોગો મિથ્યાપ્રયોગ ઇતિ યાવત્; તત્ર વૈદ્યદુર્યોગનિમિત્તાશ્ચતસ્રઃ- વમનમિથ્યાપ્રયોગો, વિરેચનમિથ્યાપ્રયોગ, આધ્માનં, પરિકર્તિકા ચેતિ; આતુરદુર્યોગનિમિત્તે દ્વે- હૃદયોપસરણવિબન્ધાવિતિ; ઉભયદુર્યોગજે અપિ દ્વે- પ્રવાહિકા, વાતશૂલં ચેતિ| અયોજનમ્ અયોગઃ હીનપ્રયોગઃ , નઞ ઈષદર્થત્વાત્| તત્રાયોગજાઃ પઞ્ચ- સાવશેષૌષધત્વં, જીર્ણૌષધતા, હીનદોષહૃતત્વમ્ અયોગઃ, પરિસ્રાવશ્ચેતિ| તા એતા વૈદ્યાતુરનિમિત્તા, આતુરનિમિત્તા, વૈદ્યનિમિત્તાશ્ચેતિ ત્રિવિધાઃ| અન્યે તુ તન્ત્રાન્તરદર્શનાદયોગાતિયોગજાઃ સર્વા અપિ વ્યાપદો યથાસઙ્ખ્યં મન્યન્તે; તત્રાયોગજા દશ, તદ્યથા- સાવશેષૌષધત્વં, જીર્ણૌષધત્વમ્, અલ્પદોષહૃતત્વં, વિબન્ધો, વાતશૂલમ્, આધ્માનં, પરિસ્રાવઃ, પ્રવાહિકા, હૃદયોપસરણમ્, અયોગશ્ચેતિ; અતિયોગજાશ્ચ તિસ્રઃ- જીવાદાનં, પરિકર્તિકા, અતિયોગશ્ચેતિ; અયોગાતિયોગૌ ચ હેતુત્વેનોક્તાવિત્યેવં પઞ્ચદશ||૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 34

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને વમનવિરેચનવ્યાપચ્ચિકિત્સિતં નામ ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૪||