Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō dhamanīvyākaraṇaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो धमनीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
sirāvyadhavidhiśārīrānantaraṁ sirādhamanīsrōtasāṁ sadr̥śatvāddhamanīvyākaraṇārambhō yujyata ityāha- athētyādi| dhmānādanilapūraṇāddhamanyaḥ, tāsāṁ vyākaraṇaṁ vivaraṇaṁ yasmin śārīra iti vigrahaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
caturviṁśatirdhamanyō nābhiprabhavā abhihitāḥ | tatra kēcidāhuḥ- sirādhamanīsrōtasāmavibhāgaḥ, sirāvikārā ēva hi dhamanyaḥ srōtāṁsi cēti | tattu na samyak, anyā ēva hi dhamanyaḥ srōtāṁsi ca sirābhyaḥ; kasmāt? vyañjanānyatvān, mūlasanniyamāt, karmavaiśēṣyāt, āgamācca; kēvalaṁ tu parasparasannikarṣāt sadr̥śāgamakarmatvāt saukṣmyācca vibhaktakarmaṇāmapyavibhāga iva karmasu bhavati ||3||
चतुर्विंशतिर्धमन्यो नाभिप्रभवा अभिहिताः | तत्र केचिदाहुः- सिराधमनीस्रोतसामविभागः, सिराविकारा एव हि धमन्यः स्रोतांसि चेति | तत्तु न सम्यक्, अन्या एव हि धमन्यः स्रोतांसि च सिराभ्यः; कस्मात्? व्यञ्जनान्यत्वान्, मूलसन्नियमात्, कर्मवैशेष्यात्, आगमाच्च; केवलं तु परस्परसन्निकर्षात् सदृशागमकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्तकर्मणामप्यविभाग इव कर्मसु भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
tāsvatītāvēkṣaṇaṁ nirdiśannāha- caturviṁśatirityādi| abhihitā uktāḥ, ‘śōṇitavarṇanīyē’ (sū.14) iti śēṣaḥ tatra dhamanīsirāsrōtaḥsvēkīyamataṁ svamatēna hētumatā nirākartumāha- tatrētyādi| avibhāgō'pr̥thaktvaṁ, saraṇāt sirāḥ, tā ēva dhmānāddhamanyaḥ, sravaṇāt srōtāṁsīti | apr̥thaktvē svayamēva hētumāha- sirāvikārā ityādi| sirāvikārā iti sirāṇāmēvākārāntarēṇa pariṇāmāḥ, piṣṭavikārakṣīravikāravat| punarapi tairuktaṁ- “ākāśīyāvakāśānāṁ dēhē nāmāni dēhinām| sirāḥ srōtāṁsi mārgāḥ khaṁ dhamanyō nāḍya āśayāḥ”- ityādi| paramatōcchēdamāha- tattu na samyagityādi| vyañjanānyatvāt lakṣaṇānyatvāt; tatra sirāṇāṁ vātādivahānāmaruṇanīlaśuklalōhitavarṇatvaṁ lakṣaṇaṁ, śabdādivahadhamanīnāṁ tu varṇānuktēḥ svadhātusamavarṇatvam, ēvaṁ srōtasāmapi| taduktaṁ carakē- “svadhātumasavarṇāni vr̥ttasthūlānyaṇūni ca| srōtāṁsi dīrghāṇyākr̥tyā” (ca.vi.5) ityādikam| mūlasanniyamō dvitīyō bhēdō yathā- “tāsāṁ mūlasirāścatvāriṁśat” ityārabhya yāvat “ēvamētāni saptasirāśatāni” (śā.7); dhamanīnāṁ tu “caturviṁśatirdhamanyaḥ”; srōtasāṁ punardvāviṁśatiḥ srōtāṁsi| karmavaiśēṣyaṁ viśiṣṭakarmakaratvaṁ, tacca tr̥tīyabhēdakāraṇaṁ; tadyathā- “karmaṇāmapratīghātaṁ” (śā.7) ityādinōktaṁ sirāṇāṁ karmavaiśēṣyaṁ, śabdarūparasagandhavahatvādikaṁ dhamanīnāṁ, prāṇānnavārirasaśōṇitamāṁsamēdōvāhitvaṁ srōtasām| āgamō'trāyurvēdaḥ, sa caturthō bhēdahētuḥ; tadyathā- “sirā dhamanyō yōgavahāni srōtāṁsi” (śā.5) iti, tathā “marmasirāsnāyudhamanīḥ pariharan” (sū.5) ityādiṣu sirādīnāṁ yadi vibhaktatvaṁ nābhaviṣyattadā pr̥thagvivaraṇaṁ nākariṣyaditi| idānīmētēṣāṁ sirādhamanīsrōtasāṁ parasparabhinnānāmapi karmasvavibhāga iva bhavatīti darśayannāha- kēvalamityādi| sannikarṣō naikaṭyam| atisannikarṣādihētucatuṣṭayēna karmasvapr̥thaktvamiva bhavati| kathaṁ? yathā'tisannikarṣayuktīkr̥tānāṁ tr̥ṇānāṁ pratyēkaṁ bhinnajvalanakriyāṇāmabhinnamiva jvalanaṁ pratīyatē| sadr̥śāgamatvāditi āptānāṁ vacanamāgamaḥ, tasya sadr̥śatvāt| tathā hi- “ākāśīyāvakāśānāṁ dēhē nāmāni dēhinām| sirāḥ srōtāṁsi mārgāḥ khaṁ dhamanya” ityāptōpadiṣṭēna sirādisādr̥śyēna na nirdhārya jñāyatē sirādiṣu kasyēdaṁ tōyādivahanaṁ karma| sadr̥śakarmatvācca yathā- saha gāyatāṁ gāyakānāṁ bhinnagītakriyāṇāmapyabhinnagītakriyātvapratītiḥ | saukṣmyādyathā- ghaṭasthitamr̥tparamāṇūnāṁ pratyēkamudakāharaṇaṁ kurvatāmēkakriyākāritvapratītiḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
tāsāṁ tu khalu nābhiprabhavāṇāṁ dhamanīnāmūrdhvagā daśa, daśa cādhōgāminyaḥ, catasrastiryaggāḥ ||4||
तासां तु खलु नाभिप्रभवाणां धमनीनामूर्ध्वगा दश, दश चाधोगामिन्यः, चतस्रस्तिर्यग्गाः ||४||
🔊 Audio coming soon
tāsāmityādi||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 6
ūrdhvagāḥ śabdasparśarūparasagandhapraśvāsōcchvāsajr̥mbhitakṣuddhasitakathitaruditādīn viśēṣānabhivahantyaḥ śarīraṁ dhārayanti | tāstu hr̥dayamabhiprapannāstridhā jāyantē, tāstriṁśat | tāsāṁ tu vātapittakaphaśōṇitarasān dvē dvē vahatastā daśa, śabdarūparasagandhānaṣṭābhirgr̥hṇītē, dvābhyāṁ bhāṣatē, dvābhyāṁ ghōṣaṁ karōti, dvābhyāṁ svapiti, dvābhyāṁ pratibudhyatē, dvē cāśruvāhinyau, dvē stanyaṁ striyā vahataḥ stanasaṁśritē, tē ēva śukraṁ narasya stanābhyāmabhivahataḥ, tāstvētāstriṁśat savibhāgā vyākhyātāḥ | ētābhirūrdhvaṁ nābhērudarapārśvapr̥ṣṭhōraḥskandhagrīvābāhavō dhāryantē yāpyantē ca ||5|| bhavati cātra- ūrdhvaṅgamāstu kurvanti karmāṇyētāni sarvaśaḥ |6|
ऊर्ध्वगाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धप्रश्वासोच्छ्वासजृम्भितक्षुद्धसितकथितरुदितादीन् विशेषानभिवहन्त्यः शरीरं धारयन्ति | तास्तु हृदयमभिप्रपन्नास्त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत् | तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, शब्दरूपरसगन्धानष्टाभिर्गृह्णीते, द्वाभ्यां भाषते, द्वाभ्यां घोषं करोति, द्वाभ्यां स्वपिति, द्वाभ्यां प्रतिबुध्यते, द्वे चाश्रुवाहिन्यौ, द्वे स्तन्यं स्त्रिया वहतः स्तनसंश्रिते, ते एव शुक्रं नरस्य स्तनाभ्यामभिवहतः, तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरूर्ध्वं नाभेरुदरपार्श्वपृष्ठोरःस्कन्धग्रीवाबाहवो धार्यन्ते याप्यन्ते च ||५|| भवति चात्र- ऊर्ध्वङ्गमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |६|
🔊 Audio coming soon
praśvāsō'ntaḥpraviśadvāyuḥ, ucchvāsa ūrdhvamuttiṣṭhadvāyuḥ, jr̥mbhitakṣuddhasitakathitāni ghōṣabhāṣayōrviśēṣāḥ, ruditamaśruvāhinyōḥ karma, ādiśabdādrūpādivāhinīsambandhināṁ prēkṣitādikarmaviśēṣāṇāmavarōdhaḥ| tāstvityādi| śabdādīṁścaturaḥ pratyēkaṁ dvābhyāṁ dvābhyāmityaṣṭābhī rajaḥpravartitātmaprayatnaprabōdhamanō'nugatābhirdhamanībhirgr̥hṇītē| manasaścāṇutvādēkatvācca tāsāṁ yugapatpravr̥ttirnāstīti tāsāṁ yā dhamanī manasā'nuyujyatē tayaiva rūpādiṣvanyatamamātmā gr̥hṇītē, na punaryugapadēva rūpādikaṁ sarvaṁ sarvābhiriti | sparśagrahaṇaṁ punaratraivādhyāyē tiryaggāṇāṁ karma vakṣyati| bhāṣata iti tālvādisthānavyāpāraniṣpāditākārādivarṇavyaktiyuktaṁ śabdaṁ karōti, ghōṣaśca tadviparītō'vyaktaḥ śabdaḥ| dvābhyāṁ svapiti tamōviṣayābhyāṁ, sattvaviṣayābhyāṁ tu budhyatē| ētābhirūrdhvaṁ nābhērudarādayō dhāryantē, aṅgādibhiḥ sahaitābhirudarādīnāṁ bandhanēna dr̥ḍhīkr̥tatvāt; vātādivahanēna caitābhirēva yāpyantē||5||-
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
adhōgamāstu vakṣyāmi karma cāsāṁ yathāyatham ||6|| adhōgamāstu vātamūtrapurīṣaśukrārtavādīnyadhō vahanti | tāstu pittāśayamabhiprapannāstatrasthamēvānnapānarasaṁ vipakvamauṣṇyādvivēcayantyō'bhivahantyaḥ śarīraṁ tarpayanti, arpayanti cōrdhvagānāṁ tiryaggāṇāṁ ca, rasasthānaṁ cābhipūrayanti, mūtrapurīṣasvēdāṁśca vivēcayanti; āmapakvāśayāntarē ca tridhā jāyantē, tāstriṁśat; tāsāṁ tu vātapittakaphaśōṇitarasān dvē dvē vahatastā daśa, dvē annavāhinyāvantrāśritē, tōyavahē dvē, mūtrabastimabhiprapannē mūtravahē dvē, śukravahē dvē śukraprādurbhāvāya, dvē visargāya, tē ēva raktamabhivahatō visr̥jataśca nārīṇāmārtavasañjñaṁ, dvē varcōnirasanyau sthūlāntrapratibaddhē, aṣṭāvanyāstiryaggāminīnāṁ dhamanīnāṁ svēdamarpayanti; tāstvētāstriṁśat savibhāgā vyākhyātāḥ | ētābhiradhōnābhēḥ pakvāśayakaṭīmūtrapurīṣagudabastimēḍhrasakthīni dhāryantē yāpyantē ca ||7|| bhavati cātra- adhōgamāstu kurvanti karmāṇyētāni sarvaśaḥ |8|
अधोगमास्तु वक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||६|| अधोगमास्तु वातमूत्रपुरीषशुक्रार्तवादीन्यधो वहन्ति | तास्तु पित्ताशयमभिप्रपन्नास्तत्रस्थमेवान्नपानरसं विपक्वमौष्ण्याद्विवेचयन्त्योऽभिवहन्त्यः शरीरं तर्पयन्ति, अर्पयन्ति चोर्ध्वगानां तिर्यग्गाणां च, रसस्थानं चाभिपूरयन्ति, मूत्रपुरीषस्वेदांश्च विवेचयन्ति; आमपक्वाशयान्तरे च त्रिधा जायन्ते, तास्त्रिंशत्; तासां तु वातपित्तकफशोणितरसान् द्वे द्वे वहतस्ता दश, द्वे अन्नवाहिन्यावन्त्राश्रिते, तोयवहे द्वे, मूत्रबस्तिमभिप्रपन्ने मूत्रवहे द्वे, शुक्रवहे द्वे शुक्रप्रादुर्भावाय, द्वे विसर्गाय, ते एव रक्तमभिवहतो विसृजतश्च नारीणामार्तवसञ्ज्ञं, द्वे वर्चोनिरसन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे, अष्टावन्यास्तिर्यग्गामिनीनां धमनीनां स्वेदमर्पयन्ति; तास्त्वेतास्त्रिंशत् सविभागा व्याख्याताः | एताभिरधोनाभेः पक्वाशयकटीमूत्रपुरीषगुदबस्तिमेढ्रसक्थीनि धार्यन्ते याप्यन्ते च ||७|| भवति चात्र- अधोगमास्तु कुर्वन्ति कर्माण्येतानि सर्वशः |८|
🔊 Audio coming soon
vātādyabhivahanamāsāṁ sāmānyaṁ karma| ārtavādīnītyādiśabdādannatōyādīnāṁ svīkāraḥ| sthānāntaragatānāṁ tāsāmēva karmāha- tāstvityādi| abhiprapannā abhimukhaṁ prāptāḥ| vipakvamauṣṇyāditi ‘agnēḥ’ iti śēṣaḥ| vivēcayantya iti yathā yathā vipakvamaśanarasaṁ tathā tathā pr̥thak kurvantya ityarthaḥ| abhivahantya iti abhitaḥ sarvatō vahantyaḥ| tarpayanti prīṇayanti| kathaṁ punaḥ sakalamēva śarīraṁ tāstarpayantītyāśaṅkyāha- arpayantītyādi| kathamarpayantītyatra yuktimāha- rasasthānaṁ cābhipūrayantīti| ayamabhiprāyaḥ- āmapakvāśayē adhōnābhirēvaivamannarasō vartulīkr̥tō yathā rasasthānasya pūraṇaṁ tataścōrdhvagābhistiryaggābhiśca tatra tatrōpanīyata iti sakalaśarīratarpaṇamadhōgatānāmēva karma; rasasthānaṁ ca hr̥dayaṁ, tatpūraṇaṁ ca tanniṣpāditarasaparamparayā na punaḥ sākṣādēva, adhōgamatvēnāsāmūrdhvagamanābhāvāddhr̥dayagamanamēva nāstīti| tatra mūtrapurīṣasvēdāṁśca vivēcayanti pr̥thak kurvanti, pakvānnarasāditi sambandhaḥ| pittāśayē karma tāsāṁ nirdiśyāmapakvāśayāntarē nirdiśannāha- āmapakvāśayāntara ityādi| pacanaṁ pakvaṁ bhāvē ktaḥ, tasyāśayaḥ pakvāśayaḥ, ētēnāmasya pacyamānasya yadantaraṁ tatrētyarthaḥ| dvē annavāhinyāvantrāśritē nahi pittāśayē rasamūtrapurīṣabhāvēna vivicyamānasyāhārasyānnabhāvō'sti , nāpi tōyasya tōyabhāvanā; tēna tōyamatra bhaviṣyatō mūtrasya kāraṇabhūtaṁ pakvāhāravivēkajaṁ dravamayamudakamivōdakaṁ , tadapi dvē ēva vahataḥ; tadēvōdakaṁ bastivivaraprāptaṁ mūtramityucyatē, tadvahē dvē mūtrabastisambaddhē| ēvamannamatra bhaviṣyataḥ kiṭṭasya kāraṇabhūtaṁ pakvāhāravivēkajaṁ ghanamannamivānnaṁ, tadapi dvē ēva vahataḥ; tadēvōṇḍu(ndu)kaprāptaṁ purīṣamityucyatē||6-7||-
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 9
tiryaggāḥ sampravakṣyāmi karma cāsāṁ yathāyatham ||8|| tiryaggāṇāṁ tu catasr̥ṇāṁ dhamanīnāmēkaikā śatadhā sahasradhā cōttarōttaraṁ vibhajyantē, tāstvasaṅkhyēyāḥ, tābhiridaṁ śarīraṁ gavākṣitaṁ vibaddhamātataṁ ca, tāsāṁ mukhāni rōmakūpapratibaddhāni, yaiḥ svēdamabhivahanti rasaṁ cābhitarpayantyantarbahiśca , tairēva cābhyaṅgapariṣēkāvagāhālēpanavīryāṇyantaḥśarīramabhipratipadyantē tvaci vipakvāni, tairēva ca sparśaṁ sukhamasukhaṁ vā gr̥hṇītē, tāstvētāścatasrō dhamanyaḥ sarvāṅgagatāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||9||
तिर्यग्गाः सम्प्रवक्ष्यामि कर्म चासां यथायथम् ||८|| तिर्यग्गाणां तु चतसृणां धमनीनामेकैका शतधा सहस्रधा चोत्तरोत्तरं विभज्यन्ते, तास्त्वसङ्ख्येयाः, ताभिरिदं शरीरं गवाक्षितं विबद्धमाततं च, तासां मुखानि रोमकूपप्रतिबद्धानि, यैः स्वेदमभिवहन्ति रसं चाभितर्पयन्त्यन्तर्बहिश्च , तैरेव चाभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनवीर्याण्यन्तःशरीरमभिप्रतिपद्यन्ते त्वचि विपक्वानि, तैरेव च स्पर्शं सुखमसुखं वा गृह्णीते, तास्त्वेताश्चतस्रो धमन्यः सर्वाङ्गगताः सविभागा व्याख्याताः ||९||
🔊 Audio coming soon
vibhajyantē svayamēva vibhaktā bhavanti| gavākṣitaṁ jālakairiva vyāptam| rasaṁ cētyādi| rasaṁ rasadhātum| antaḥ abhyantarē| yairmukhaiḥ samyakpariṇatāhārarasavāhibhiḥ | santarpayanti sarvatastarpayanti| bahiśca santarpayanti ‘tvacam’ iti śēṣaḥ| tairēva cābhyaṅgādīnāṁ vīryāṇi tvaci bhrājakēnāgninā vipakvāni śarīrāntaḥ praviśanti| tairēva manōnugataiḥ sukhāsukharūpaṁ sparśaṁ karmātmā gr̥hṇītē| tāḥ sarvāṅgagatāḥ sparśagrahaṇāyādhikr̥tatvāt, tadgataṁ manō'pi sarvāṅgasrōtōgatamēva| tēnōrdhvagānāṁ cāniyata ēva dēśō bhavati||8-9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
yathā svabhāvataḥ khāni mr̥ṇālēṣu bisēṣu ca | dhamanīnāṁ tathā khāni rasō yairupacīyatē ||10||
यथा स्वभावतः खानि मृणालेषु बिसेषु च | धमनीनां तथा खानि रसो यैरुपचीयते ||१०||
🔊 Audio coming soon
yathētyādi| khāni srōtāṁsi| rasō yairupacīyata iti rasaḥ pradhānabhūtaḥ, tēnānyadabhyaṅgapariṣēkādivīryam||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
pañcābhibhūtāstvatha pañcakr̥tvaḥ pañcēndriyaṁ pañcasu bhāvayanti | pañcēndriyaṁ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakālē ||11||
पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति | पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले ||११||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ śabdādigrāhiṇīnāṁ sargasthitipralayēṣu prakr̥tibhūtānāmaprakr̥tibhūtānāṁ ca kriyōpadēśamāha- pañcābhibhūtā ityādi| asyārthaḥ- bhāvayanti yōjayanti, kāḥ? pañcābhibhūtāḥ pañcabhyō bhūtēbhyō'bhi samantādbhūtāḥ, śabdasparśarūparasagandhairvā pañcabhirabhibhūtā vyāptāḥ, ākāśapavanadahanatōyabhūmibhirvā pañcabhirabhibhūtā vyāptā dhamanyaḥ; kaṁ? pañcēndriyaṁ karmapuruṣaṁ; kēṣu? pañcasu śrōtrādiṣvindriyādhiṣṭhānēṣu; kathaṁ? pañcakr̥tvaḥ pañcavārān, bhāvayanti yōjayanti; atha āyānti āgacchanti; kāḥ? dhamanyaḥ; kiṁ pañcatvaṁ; kiṁ kr̥tvā? bhāvayitvā saṁyōjya; kiṁ tat? pañcēndriyam indriyapañcakaṁ sūkṣmarūpaṁ; kēṣu? pañcasvākāśādiṣu mahābhūtēṣu; ētēnaitaduktaṁ bhavati- ākāśādipañcabhūtasamutpannā dhamanyaḥ karmapuruṣamindriyādhiṣṭhānēṣu pañcavārān bhāvayanti, tataścēndriyapañcakamākāśādiṣu bhūtēṣu saṁyōjya vināśakālē dhamanyō vināśaṁ yānti| anyē tu ‘pañcādibhūtānyatha pañcakr̥tvā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- ādibhūtānyākāśādīni pañcamahābhūtāni, pañcēndriyaṁ karmapuruṣaṁ, pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhānēṣu yōjayanti; tataśca pañcēndriyaṁ karmapuruṣaṁ pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhānēṣu, bhāvayitvā saṁyōjya, tāni pañca ādibhūtāni, vināśakālē pañcatvamāyānti| aparē tu ‘pañcābhibhūtāstvatha pañcadhā vā’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- bhāvayanti yōjayanti, kāḥ? pañcābhibhūtā dhamanyaḥ; āyānti kiṁ? pañcatvaṁ vināśaṁ; kva? vināśakālē; kiṁ kr̥tvā? bhāvayitvā saṁyōjya; kiṁ tat? pañcēndriyaṁ buddhīndriyapañcakaṁ karmēndriyapañcakaṁ ca; kēṣu? pañcasu śabdādiṣu vacanādiṣu cātmīyēṣvarthēṣu ; kathaṁ? pañcadhā pañcabhiḥ prakāraiḥ, tadanantā ēva dhamanyaḥ; kiṁ? pañcatvaṁ vināśaṁ; kva? vināśakālē; kiṁ kr̥tvā? bhāvayitvā saṁyōjya; kaṁ pañcēndriyaṁ buddhīndriyapañcakaṁ karmēndriyapañcakaṁ ca; kva? śabdādiṣu svakīyēṣvarthēṣu| athavā pañcānāmākāśapavanadahanatōyabhūmīnāṁ pr̥thagābhimukhyēna bhūtāḥ sattārūpēṇa vyavasthitā dhamanyaḥ, pañcēndriyaṁ karmapuruṣaṁ, yathāsvaṁ pañcasu cakṣurādiṣvindriyādhiṣṭhānēṣu, bhāvayanti yōjayanti| gayī tvanyathā''pātanikāṁ vidhāya vyākhyāti; yathā- atra rūpādigrāhiṇīnāṁ dhamanīnāṁ pañcatvāt pañcabhirdhamanībhiḥ pañcānāmapi rūpādīnāṁ yugapadgrahaṇēna bhavitavyamityāśaṅkyāha- pañcābhibhūtā ityādi| asyāyamarthaḥ- pañcasu rūpādiṣu, pañcēndriyaṁ cakṣurādikaṁ, pañca dhamanyō bhāvayanti vēdayanti; svayaṁ tāvat pañcēndriyāṇi rūpādikaṁ vidanti, tāni ca pañca dhamanyastēṣu vēdayanti| kathaṁ? pañcakr̥tvaḥ pañcavārān| na caikavāramēva pañcāpi dhamanyaḥ pañcāpīndriyāṇi pañcasvapi rūpādiṣu vēdayanti, tat kutaḥ punariti hētugarbhaṁ viśēṣaṇamāha- abhibhūtā abhimukhaṁ prāptāḥ| kēna? ‘manasā’ iti śēṣaḥ| kasmāt? kartr̥manaḥpuraḥsarēndriyārthagrahaṇāt; mantā hi śarīrē ēka ēva, manō'pyēkamēva, tēna manasā yaiva śabdādivahāsu dhamanīṣvabhiprapannā saiva svadharmaṁ grāhayati mantāraṁ nānyēti; yatō manaḥpuraḥsaraivēndriyapravr̥ttiḥ| idānīṁ svasthasyaiva rūpādigrāhiṇītvamāsāṁ na punaratidōṣābhipannasya maraṇē'pītyāha- pañcatvamityādi| viśiṣṭanāśakālē pañcatvaṁ yānti; dhamanyaḥ pāñcabhautikā vināśakālē pr̥thakpr̥thagbhūtabhāvēnāvasthānāt pañcatāṁ gatā ucyantē| pañcēndriyaṁ pañcasu bhāvayitvēti punarapyanuvādastēṣāṁ niyatasvaviṣayagrāhitvadarśanārthaḥ| granthāntarē “rasavahanaṁ kurvanti dhamanyaḥ satataṁ tathā| śabdādigrahaṇōcchvāsaniḥśvāsavacanāni ca|| bhāvayanti pr̥thak paścāt pratyayāḥ khalu pañcasu| tatsaṅkhyākaraṇaṁ yānti nāśakālē tu pañcatām|| śarīraṁ hi gatē tasmiñ śūnyāgāramacētanam| pañcatattvāvaśēṣatvāt pañcatāṁ gatamucyatē”- iti||11||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
ata ūrdhvaṁ srōtasāṁ mūlaviddhalakṣaṇamupadēkṣyāmaḥ | tāni tu prāṇānnōdakarasaraktamāṁsamēdōmūtrapurīṣaśukrārtavavahāni, yēṣvadhikāraḥ; ēkēṣāṁ bahūni; ētēṣāṁ viśēṣā bahavaḥ | tatra prāṇavahē dvē, tayōrmūlaṁ hr̥dayaṁ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhasyākrōśanavinamanamōhanabhramaṇavēpanāni maraṇaṁ vā bhavati; annavahē dvē, tayōrmūlamāmāśayō'nnavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhasyādhmānaṁ śūlō'nnadvēṣaśchardiḥ pipāsā''ndhyaṁ maraṇaṁ ca; udakavahē dvē, tayōrmūlaṁ tālu klōma ca, tatra viddhasya pipāsā sadyōmaraṇaṁ ca; rasavahē dvē, tayōrmūlaṁ hr̥dayaṁ rasavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śōṣaḥprāṇavahaviddhavacca maraṇaṁ talliṅgāni ca; raktavahē dvē, tayōrmūlaṁ yakr̥tplīhānau raktavāhinyaśca dhamanyaḥ , tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvarō dāhaḥ pāṇḍutā śōṇitāgamanaṁ raktanētratā ca; māṁsavahē dvē, tayōrmūlaṁ snāyutvacaṁ raktavahāśca dhamanyaḥ, tatra viddhasya śvayathurmāṁsaśōṣaḥ sirāgranthayō maraṇaṁ ca; mēdōvahē dvē, tayōrmūlaṁ kaṭī vr̥kkau ca, tatra viddhasya svēdāgamanaṁ snigdhāṅgatā tāluśōṣaḥ sthūlaśōphatā pipāsā ca; mūtravahē dvē, tayōrmūlaṁ bastirmēḍhraṁ ca, tatra viddhasyānaddhabastitā mūtranirōdhaḥ stabdhamēḍhratā ca; purīṣavahē dvē, tayōrmūlaṁ pakvāśayō gudaṁ ca, tatra viddhasyānāhō durgandhatā grathitāntratā ca; śukravahē dvē, tayōrmūlaṁ stanau vr̥ṣaṇau ca, tatra viddhasya klībatā cirāt prasēkō raktaśukratā ca ; ārtavahē dvē, tayōrmūlaṁ garbhāśaya ārtavavāhinyaśca dhamanyaḥ, tatra viddhāyā vandhyātvaṁ maithunāsahiṣṇutvamārtavanāśaśca; sēvanīcchēdādrujāprādurbhāvaḥ; bastigudaviddhalakṣaṇaṁ prāguktamiti | srōtōviddhaṁ tu pratyākhyāyōpacarēt, uddhr̥taśalyaṁ tu kṣatavidhānēnōpacarēt ||12||
अत ऊर्ध्वं स्रोतसां मूलविद्धलक्षणमुपदेक्ष्यामः | तानि तु प्राणान्नोदकरसरक्तमांसमेदोमूत्रपुरीषशुक्रार्तववहानि, येष्वधिकारः; एकेषां बहूनि; एतेषां विशेषा बहवः | तत्र प्राणवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याक्रोशनविनमनमोहनभ्रमणवेपनानि मरणं वा भवति; अन्नवहे द्वे, तयोर्मूलमामाशयोऽन्नवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्याध्मानं शूलोऽन्नद्वेषश्छर्दिः पिपासाऽऽन्ध्यं मरणं च; उदकवहे द्वे, तयोर्मूलं तालु क्लोम च, तत्र विद्धस्य पिपासा सद्योमरणं च; रसवहे द्वे, तयोर्मूलं हृदयं रसवाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य शोषःप्राणवहविद्धवच्च मरणं तल्लिङ्गानि च; रक्तवहे द्वे, तयोर्मूलं यकृत्प्लीहानौ रक्तवाहिन्यश्च धमन्यः , तत्र विद्धस्य श्यावाङ्गता ज्वरो दाहः पाण्डुता शोणितागमनं रक्तनेत्रता च; मांसवहे द्वे, तयोर्मूलं स्नायुत्वचं रक्तवहाश्च धमन्यः, तत्र विद्धस्य श्वयथुर्मांसशोषः सिराग्रन्थयो मरणं च; मेदोवहे द्वे, तयोर्मूलं कटी वृक्कौ च, तत्र विद्धस्य स्वेदागमनं स्निग्धाङ्गता तालुशोषः स्थूलशोफता पिपासा च; मूत्रवहे द्वे, तयोर्मूलं बस्तिर्मेढ्रं च, तत्र विद्धस्यानद्धबस्तिता मूत्रनिरोधः स्तब्धमेढ्रता च; पुरीषवहे द्वे, तयोर्मूलं पक्वाशयो गुदं च, तत्र विद्धस्यानाहो दुर्गन्धता ग्रथितान्त्रता च; शुक्रवहे द्वे, तयोर्मूलं स्तनौ वृषणौ च, तत्र विद्धस्य क्लीबता चिरात् प्रसेको रक्तशुक्रता च ; आर्तवहे द्वे, तयोर्मूलं गर्भाशय आर्तववाहिन्यश्च धमन्यः, तत्र विद्धाया वन्ध्यात्वं मैथुनासहिष्णुत्वमार्तवनाशश्च; सेवनीच्छेदाद्रुजाप्रादुर्भावः; बस्तिगुदविद्धलक्षणं प्रागुक्तमिति | स्रोतोविद्धं तु प्रत्याख्यायोपचरेत्, उद्धृतशल्यं तु क्षतविधानेनोपचरेत् ||१२||
🔊 Audio coming soon
ata ūrdhvamityādi| mūlasya sthūlatvēna tadviddhalakṣaṇasyaiva sādhyāsādhyaparicchēdakatvāttadviddhalakṣaṇavyākhyānamēva pratijñātam| svarūpaṁ tu “svadhātusamavarṇāni vr̥ttasthūlānyaṇūni ca| srōtāṁsi dīrghāṇyākr̥tyā pratānasadr̥śāni ca” (ca.vi.5) iti tantrāntarājjñēyam| tānyēva vivr̥ṇvannāha- tāni tvityādi| prāṇādīnāmārtavāntānāmēkādaśānāṁ pratyēkaṁ vahanē dvē dvē srōtasī| asthimajjasvēdavāhiṣu srōtaḥsu satsvapyanadhikāraḥ; kathaṁ? tatrāsthivahānāṁ sakalānāmēva mēdō mūlaṁ, majjavahānāṁ ca tēṣāṁ sakalānyēvāsthīni sakalaśarīragatāni, na ca sakalaśarīragataviddhalakṣaṇaṁ sādhyādijñānaniścāyakam, ēvaṁ svēdavahānāmapi kēvalaṁ mēdō mūlamiti pūrvēṇaiva samānam, ataḥ śalyatantrē tēṣāṁ mūlaviddhalakṣaṇānadhikāraḥ| amumēvārthaṁ cētasi kr̥tvā''ha- yēṣvadhikāra iti| ‘śalyatantrē’ iti śēṣaḥ, kāyacikitsāyāṁ tu srōtōduṣṭilakṣaṇaṁ vācyaṁ, tēna sakalāṅgagatānāmapi srōtasāṁ kāyacikitsāyāmadhikāraḥ| śalyatantrādhikāriṣu niyatadēśasthitēṣu viddhēṣu vēdanāviśēṣasya sādhyādijñānaniścāyakatvamiti kāyacikitsādhikāriṇāṁ srōtasāṁ kr̥tsnaśarīragatatvēna sūkṣmāṇāmāśritasya vēdanāviśēṣasyātisūkṣmatvānna sādhyādijñānaniścāyakatvamiti tēṣāmanadhikāraḥ| paramatamāha- ēkēṣāṁ bahūnīti|- ēkēṣāmācāryāṇāṁ matē bahūni srōtāṁsi, ‘tānyatrānadhikr̥tāni’ iti śēṣaḥ| ētēṣāṁ viśēṣā bahava iti ētēṣāṁ pūrvōktānāṁ prāṇādivahānāṁ svatantrē dvāviṁśatisaṅkhyōpētānāṁ srōtasāṁ, viśēṣā bhēdāḥ| tatra prāṇavahē ityādi| ākrōśanamārtasvarai rōdanaṁ, vinamanaṁ viśēṣēṇa namanam| tvakśabdēna rasō'tra, tātsthyāt| śukravahasrōtaḥsannihitasēvanīcchēdanalakṣaṇamaśmarīcikitsitē bastiprasaṅgēnōktamatrāsūtritamapi| mūtrapurīṣasrōtōmūlabastigudaviddhalakṣaṇamatidēśēna sukhapratipattayē nirdiśannāha- bastītyādi| bastividdhalakṣaṇaṁ ‘tatra viddhasyānaddhabastitā’ ityādi; gudaviddhalakṣaṇaṁ ca ‘tatra viddhasyānāha’ ityādi| idānīṁ cikitsāsūtraṁ nirdiśannāha- srōtōviddhamityādi| upacarēditi ‘śalyōddharaṇaprakārēṇa’ iti śēṣaḥ| uddhr̥taśalyamiti atrāpi pratyākhyāyēti yōjanīyam||12||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
bhavati cātra- mūlāt khādantaraṁ dēhē prasr̥taṁ tvabhivāhi yat | strōtastaditi vijñēyaṁ sirādhamanivarjitam ||13||
भवति चात्र- मूलात् खादन्तरं देहे प्रसृतं त्वभिवाहि यत् | स्त्रोतस्तदिति विज्ञेयं सिराधमनिवर्जितम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
mūlādityādi|- mūlāt khāditi hr̥dayādicchidrāt, prasr̥tam abhivahanaśīlaṁ, yadantaram avakāśaḥ, tat srōtō vijñēyam||13||
Adhikarana puShpikA · Śloka 9
iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē dhamanīvyākaraṇaśārīraṁ nāma navamō'dhyāyaḥ ||9||
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने धमनीव्याकरणशारीरं नाम नवमोऽध्यायः ||९||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ śārīrasthānē navamō'dhyāyaḥ||9||