3. garbhāvakrāntiśārīram

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગર્ભાવક્રાન્તિં શારીરં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

શુદ્ધશુક્રાર્તવસમ્ભવત્વાદ્ગર્ભસ્ય શુક્રશોણિતશુદ્ધ્યનન્તરં ગર્ભાવક્રમણં યુજ્યત ઇત્યાહ- અથેત્યાદિ| અત્ર હિ શુક્રશોણિતં ગર્ભાશયસ્થમાત્મપ્રકૃતિવિકારસમ્મૂર્ચ્છિતં ગર્ભ ઇત્યુચ્યતે, તસ્યાવક્રાન્તિરુપગમનમવતરણમિતિ યાવદ્ ગર્ભાવક્રાન્તિઃ, સાઽસ્મિન્નસ્તીતિ પૂર્વવચ્છપ્રત્યયલુકૌ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સૌમ્યં શુક્રમાર્તવમાગ્નેયમિતરેષામપ્યત્ર ભૂતાનાં સાન્નિધ્યમસ્ત્યણુના વિશેષેણ, પરસ્પરોપકારાત્ (પરસ્પરાનુગ્રહાત્,) પરસ્પરાનુપ્રવેશાચ્ચ ||૩||

ગર્ભસ્ય શુક્રાર્તવમૂલત્વાચ્છુક્રાર્તવયોઃ સ્વરૂપમાહ- સૌમ્યમિત્યાદિ| સૌમ્યં સોમગુણભૂયિષ્ઠમ્| આગ્નેયમગ્નિગુણભૂયિષ્ઠમ્| નનુ, સર્વં પાઞ્ચભૌતિકં તત્ કથં ભૂતદ્વયેનારમ્ભ ઇત્યાહ- ઇતરેષામિત્યાદિ| ઇતરેષાં પૃથિવીવાય્વાકાશાનામ્, અણુના વિશેષેણ સૂક્ષ્મપ્રકારેણ, સાન્નિધ્યમાશ્રિતત્વમસ્તિ| કુત ઇત્યાહ- પરસ્પરોપકારાદિત્યાદિ| ભૂજલાનલાનિલાકાશાનાં ધારણસંહનનપરિણામવ્યૂહાવકાશદાનૈઃ પરસ્પરમુપકારસ્તસ્માત્; યથા- પાર્થિવદ્રવ્યે પૃથિવ્યાખ્યં ભૂતં બલવદેકં શેષાણિ સલિલાદીનિ ચત્વારિ દુર્બલાન્યાશ્રયદાનેનાનુગૃહ્ણાતિ, દ્રવ્યાન્તરે તુ સલિલાદિભિરપિ ચતુર્ભિર્બલવદ્ભિર્દુર્બલં પૃથિવીભૂતમનુગૃહ્યતે, એવંવિધાત્ પરસ્પરાનુગ્રહાચ્ચ| પરસ્પરાનુપ્રવેશશ્ચ ‘અન્યોન્યાનુપ્રવિષ્ટાનિ સર્વાણ્યેતાનિ નિર્દિશેત્’ (શા.૧) ઇત્યનેન પ્રાગેવ પ્રતિપાદિતસ્તસ્માત્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તત્ર સ્ત્રીપુંસયોઃ સંયોગે તેજઃ શરીરાદ્વાયુરુદીરયતિ, તતસ્તેજોનિલસન્નિપાતાચ્છુક્રં ચ્યુતં યોનિમભિપ્રતિપદ્યતે સંસૃજ્યતે ચાર્તવેન, તતોઽગ્નીષોમસંયોગાત્ સંસૃજ્યમાનો ગર્ભાશયમનુપ્રતિપદ્યતે ક્ષેત્રજ્ઞો વેદયિતા સ્પ્રષ્ટા ઘ્રાતા દ્રષ્ટા શ્રોતા રસયિતા પુરુષઃ સ્રષ્ટા ગન્તા સાક્ષી ધાતા વક્તા યઃ કોઽસાવિત્યેવમાદિભિઃ પર્યાયવાચકૈર્નામભિરભિધીયતે દૈવસંયોગાદક્ષયોઽવ્યયોઽચિન્ત્યો ભૂતાત્મના સહાન્વક્ષં સત્ત્વરજસ્તમોભિર્દૈવાસુરૈરપરૈશ્ચ ભાવૈર્વાયુનાઽભિપ્રેર્યમાણો ગર્ભાશયમનુપ્રવિશ્યાવતિષ્ઠતે ||૪||

ઇદાનીં શુક્રાર્તવયોઃ સ્વરૂપમભિધાય ગર્ભાવતરણક્રિયામાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ વાક્યોપક્રમે| સંયોગે વિશિષ્ટસ્પર્શેચ્છાસમારબ્ધપ્રયોગે| તેજઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયદ્વયસઙ્ઘર્ષજ ઊષ્મા; તં વાયુરુદીરયતિ ઉત્કટં કરોતિ| તતસ્તદનન્તરં તેજોઽનિલસન્નિપાતાચ્છુક્રં ચ્યુતમિતિ સુરતલક્ષણવ્યાયામજોષ્મવિદ્રુતમનિલાચ્ચ્યુતમિત્યર્થઃ| યોનિમભિપ્રતિપદ્યત ઇતિ યોનિમભિતઃ સર્વતઃ પ્રતિપદ્યતે, તેન યોનેસ્તૃતીયાવર્તાવસ્થિતગર્ભશય્યાં પ્રતિપદ્યત ઇત્યર્થઃ| તત્ર પ્રાગુક્તપ્રકારવિસર્પિતેનાર્તવેન ચ સંસૃજ્યતે| તસ્ય શુક્રાર્તવસ્ય પઞ્ચાત્મકસ્ય ષષ્ઠચેતનાધાતુસંયોગેનૈવ ગર્ભત્વમિતિ તત્સંયોગં દર્શયન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| તતસ્તસ્માદગ્નીષોમસંયોગાત્| અન્વક્ષં તત્ક્ષણમેવ ન ક્ષણાન્તરે| ક્ષેત્રજ્ઞઃ પઞ્ચમહાભૂતશરીરક્ષેત્રવિત્ કર્મપુરુષઃ, ગર્ભાશયં ગર્ભશય્યામ્ , અનુપ્રતિપદ્યતે પ્રાપ્નોતિ| કેન સહ? ભૂતાત્મના ભૌતિકશરીરેણ સૂક્ષ્મેણ લિઙ્ગશરીરેણેત્યર્થઃ| કીદૃશઃ? સંસૃજ્યમાનઃ| કૈઃ? સત્ત્વરજસ્તમોભિઃ પ્રાકૃતૈર્ગુણૈઃ| પુનઃ કિંવિશિષ્ટઃ? દેવાસુરૈરપરૈશ્ચ ભાવૈર્વાયુનાઽભિપ્રેર્યમાણઃ, ભાવઃ સત્ત્વં મન ઇત્યર્થઃ; તેન દેવાદીનાં સપ્તાનાં સપ્તભિઃ સાત્ત્વિકૈર્ભાવૈઃ, અસુરાદીનાં ષણ્ણાં ષડ્ભી રાજસૈર્ભાવૈઃ, અપરૈશ્ચ પશ્વાદિજૈસ્ત્રિભિસ્તામસૈર્ભાવૈઃ| સત્ત્વસ્ય ચ મનઃપર્યાયસ્ય પ્રેરકત્વં તન્ત્રાન્તરે પ્રતિપાદિતમ્| તદુક્તં ચરકે- “અસ્તિ ખલુ સત્ત્વમૌપપાદુકં યજ્જીવસ્પૃક્ શરીરેણાભિસમ્બધ્નાતિ” (ચ.શા.૩) ઇતિ| નનુ, કઃ ક્ષેત્રજ્ઞો ય એવંવિધઃ સન્ ગર્ભાશયમનુપ્રતિપદ્યત ઇત્યાહ- યઃ કોઽસાવિત્યેવમાદિભિઃ પર્યાયવાચકૈર્નામભિરભિધીયતે ‘મહર્ષિભિઃ’ ઇતિ શેષઃ| ‘યઃ કઃ’ ઇતિ સર્વનામપદદ્વયં તસ્ય દુર્બોધત્વજ્ઞાપનાર્થમ્| અસાવિતિ સર્વનામપદં તસ્ય સર્વગતત્વં સદ્ગુરૂપદિષ્ટત્વં ચ જ્ઞાપયતિ| ઇત્યેવમાદિભિઃ કૈર્નામભિરિત્યાહ- વેદયિતેત્યાદિ| વેદયિતા મનસો જ્ઞાપયિતા| ઇન્દ્રિયાણાં ચ પઞ્ચાનામયમેવ જ્ઞાપક ઇતિ દર્શયન્નાહ- સ્પ્રષ્ટેત્યાદિ| સ્પ્રષ્ટા સ્પર્શનેન્દ્રિયસ્ય સ્પર્શબોધહેતુત્વાત્| એવં ઘ્રાતેત્યાદિષ્વપિ યોજ્યમ્| અસ્ય કર્મપુરુષસ્યાનાધારાં સ્થિતિં નિરાકુર્વન્નાહ- પુરુષ ઇતિ; પુરિ ભૌતિકે શરીરે વસતીતિ પુરુષઃ| તસ્ય સુકૃતિફલભોક્તૃત્વં દર્શયન્નાહ- સ્રષ્ટેત્યાદિ; સ્રષ્ટા ચેતનાયોગેન, તસ્યૈવ કર્તૃત્વાત્| તદુક્તં ચરકે,- “ચેતનાવાન્ યતશ્ચાત્મા તતઃ કર્તા નિરુચ્યતે” (ચ.શા.૧)- ઇતિ| ગન્તા સંસરણશીલઃ| તથા સાક્ષી જ્ઞત્વાત્| ધાતા શરીરાદિસંયોગધારણહેતુત્વાત્| વક્તા વદત્યયમેવ, એતેન કર્મેન્દ્રિયાણામપિ વચનાદાનવિહરણોત્સર્ગાનન્દેષ્વપ્યયમેવ હેતુઃ| યદિ વેદયિતેત્યાદિ સ્વરૂપોપેતઃ પરમર્ષિભિરભિધીયતે તત્ કથં ક્લેશકારિણિ ગર્ભાશયે તિષ્ઠતીત્યાશઙ્ક્યાહ- દૈવસંયોગાદિતિ; દૈવસ્ય પ્રાક્તનજન્મકર્મણો ધર્માધર્માભિધાનસ્ય સમ્બન્ધાત્| અક્ષયોઽવ્યયોઽચિન્ત્યોઽપિ ગર્ભાશયમનુપ્રવિશ્યાવતિષ્ઠતે ગર્ભાશયે કર્મવશાદ્ગર્ભભાવેનાવસ્થિતિં કરોતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તત્ર શુક્રબાહુલ્યાત્ પુમાન્, આર્તવબાહુલ્યાત્ સ્ત્રી, સામ્યાદુભયોર્નપુંસકમિતિ ||૫||

કથમવિશિષ્ટકારણાદ્વિશિષ્ટકાર્યોત્પાદ ઇત્યાહ- તત્રેત્યાદિ| નનુ, ‘શુક્રબાહુલ્યાત્ પુમાન્’ ઇતિ કસ્માદુક્તં? યત આર્તવસ્યૈવ બાહુલ્યમ્; ઉક્તં હિ- ‘આર્તવં હિ ચતુરઞ્જલિપ્રમાણં, શુક્રં તુ પ્રસૃતિમાત્રમ્’- ઇતિ, નૈવં, યાવન્માત્રમાર્તવં ગર્ભાશયાવસ્થિતં મલરહિતં ગર્ભજનનં તાવદેવ ગ્રાહ્યમ્; અથવા સ્વપ્રમાણાપેક્ષયા શુક્રશોણિતયોર્બાહુલ્યમલ્પત્વં ચાભિપ્રેતમ્| શુક્રં તુ કદાચિદત્યન્તહર્ષવશાદ્બહુ સ્રવતિ કદાચિદ્વૈમનસ્યાદલ્પમિતિ| અન્યે ત્વાચાર્યા એવં બ્રુવન્તિ- શુક્રાર્તવયોર્ન્યૂનાધિકસમત્વં વીર્યેણ ભવતિ| યદ્યેવં તર્હિ પ્રાગુક્તં પુત્રીયકરણં નિરર્થકં? નૈતદસ્તિ, કિન્તુ શ્રેયસા કર્મણા વિના નૈવ રૂપાદિસઙ્ગમિનો ભવન્તિ પુત્રાઃ; ઉક્તં હિ,- “એવં જાતા રૂપવન્તઃ સત્ત્વવન્તશ્ચિરાયુષઃ| ભવન્ત્યૃણસ્ય મોક્તારઃ સત્પુત્રાઃ પુત્રિણે હિતાઃ” (શા.૨) ઇતિ; તસ્માત્ પુત્રીયકરણં સાર્થકમેવ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ઋતુસ્તુ દ્વાદશરાત્રં ભવતિ દૃષ્ટાર્તવઃ; અદૃષ્ટાર્તવાઽપ્યસ્તીત્યેકે ભાષન્તે ||૬||

સ્ત્રીપુંસયોઃ સંયોગો યસ્મિન્ કાલેઽપત્યફલપ્રદો ભવતિ તં કાલવિશેષમાહ- ઋતુરિત્યાદિ| દૃષ્ટમાર્તવં યસ્મિન્ કાલે સ દૃષ્ટાર્તવઃ કાલઃ ઋતુઃ, સ ચ દ્વાદશરાત્રં ભવતિ| દ્વાદશરાત્રમિતિ ષોડશદિનેષુ મધ્યે આદ્યં દિનત્રયમન્તિમં ચ ષોડશં યોનિસઙ્કોચદિનં ન ગણનીયમ્| એકીયમતમાહ- અદૃષ્ટેત્યાદિ||૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ભવન્તિ ચાત્ર- પીનપ્રસન્નવદનાં પ્રક્લિન્નાત્મમુખદ્વિજામ્ | નરકામાં પ્રિયકથાં સ્રસ્તકુક્ષ્યક્ષિમૂર્ધજામ્ ||૭|| સ્ફુરદ્ભુજકુચશ્રોણિનાભ્યૂરુજઘનસ્ફિચામ્ | હર્ષૌત્સુક્યપરાં ચાપિ વિદ્યાદૃતુમતીમિતિ ||૮||

અદૃષ્ટાર્તવાયા ઋતુમત્યા લક્ષણમાહ- પીનેત્યાદિ| પ્રક્લિન્ના પ્રકર્ષેણ આર્દ્રતામાપન્ના આત્માદયો યસ્યાઃ; આત્મા દેહઃ; દેહત્વેઽપ્યત્યન્તક્લેદજ્ઞાપનાય મુખસ્ય પુનરુક્તિઃ; દ્વિજશબ્દેન દ્વિજસમીપવર્તિનો દન્તવેષ્ટકા અભિપ્રેતાઃ, દ્વિજાનાં પ્રક્લેદાસમ્ભવાત્| હર્ષૌત્સુક્યં રતૌ સાતિશયોઽભિલાષઃ||૭-૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

નિયતં દિવસેઽતીતે સઙ્કુચત્યમ્બુજં યથા | ઋતૌ વ્યતીતે નાર્યાસ્તુ યોનિઃ સંવ્રિયતે તથા ||૯||

યોનિસઙ્કોચેન બીજસ્ય ગર્ભાશયાપ્રાપ્તિં દર્શયન્નાહ- નિયતમિત્યાદિ| યોનિર્ગર્ભાશયઃ, સંવ્રિયતે સઙ્કોચં યાતિ| અત એવ બીજં ન પ્રતીચ્છતિ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

માસેનોપચિતં કાલે ધમનીભ્યાં તદાર્તવમ્ | ઈષત્કૃષ્ણં વિવર્ણં ચ વાયુર્યોનિમુખં નયેત્ ||૧૦||

માસેનેત્યાદિ| કાલે દ્વાદશવર્ષાદૌ ષષ્ટેશ્ચાર્વાક્, અન્યે પઞ્ચાશદ્વર્ષાણિ યાવત્||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

તદ્વર્ષાદ્દ્વાદશાત્ કાલે વર્તમાનમસૃક્ પુનઃ | જરાપક્વશરીરાણાં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્ ||૧૧||

તમેવ કાલં નિર્દિશન્નાહ- તદિત્યાદિ| તદાર્તવં દ્વાદશવર્ષાદૂર્ધ્વં વર્ધમાનશરીરધાતૂનાં યોષિતાં કાલે માસિ માસિ પ્રવર્તમાનં, તાસામેવ પઞ્ચાશત ઊર્ધ્વં જરાપચીયમાનશરીરધાતૂનાં ક્ષયં યાતિ, ‘શનૈઃ’ ઇતિ શેષઃ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

યુગ્મેષુ તુ પુમાન્ પ્રોક્તો દિવસેષ્વન્યથાઽબલા | પુષ્પકાલે શુચિસ્તસ્માદપત્યાર્થો સ્ત્રિયં વ્રજેત્ ||૧૨||

તસ્મિન્નૃતુકાલેઽપિ સમવિષમદિવસયોઃ પુંસ્ત્રિયોર્જન્મ દર્શયન્નાહ- યુગ્મેષ્વિત્યાદિ| યુગ્મેષ્વિતિ સમેષુ દિવસેષુ| અન્યથેતિ વિષમેષુ દિવસેષુ| શુચિઃ કાયશુચિઃ| નનુ, પ્રાગુક્તં શુક્રબાહુલ્યાત્ પુમાનાર્તવબાહુલ્યાત્ સ્ત્રીતિ કિમયં વિકલ્પ ઉત સમુચ્ચય ઇતિ? સમુચ્ચયોઽયં, તદુક્તં વિદેહ- “યુગ્મેષુ તુ દિનેષ્વાસાં ભવત્યલ્પતરં રજઃ| સંયોગં તત્ર યા ગચ્છેત્ સા પુમાંસં પ્રસૂયતે|| અયુગ્મેષુ દિનેષ્વાસાં ભવેદ્બહુતરં રજઃ| સંયોગં તત્ર યા ગચ્છેત્ સા તુ કન્યાં પ્રસૂયતે”- ઇતિ| તથા ભોજેઽપિ- “અયુગ્મે સ્ત્રી પુમાન્ યુગ્મે સન્ધ્યયોસ્તુ નપુંસકમ્| શુક્રાધિકત્વાત્ પુરુષઃ પ્રમદા રજસોઽધિકાત્|| શુક્રશોણિતયોઃ સામ્યાત્તૃતીયા પ્રકૃતિર્ભવેત્”- ઇતિ||૧૨||

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

તત્ર સદ્યોગૃહીતગર્ભાયા લિઙ્ગાનિ- શ્રમો ગ્લાનિઃ પિપાસા સક્થિસદનં શુક્રશોણિતયોરવબન્ધઃ સ્ફુરણં ચ યોનેઃ ||૧૩||

પરિહાર્યપરિહારાર્થં સદ્યોગૃહીતગર્ભલક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- તત્ર સદ્યોગૃહીતેત્યાદિ| શ્રમઃ ખેદઃ| ગ્લાનિઃ ક્લમઃ| સક્થિસદનમૂરુગ્લાનિઃ| અવબન્ધોઽપ્રવૃત્તિઃ| સ્ફુરણં કમ્પનમ્||૧૩||

Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15

સ્તનયોઃ કૃષ્ણમુખતા રોમરાજ્યુદ્ગમસ્તથા | અક્ષિપક્ષ્માણિ ચાપ્યસ્યાઃ સમ્મીલ્યન્તે વિશેષતઃ ||૧૪|| અકામતશ્છર્દયતિ ગન્ધાદુદ્વિજતે શુભાત્ | પ્રસેકઃ સદનં ચાપિ ગર્ભિણ્યા લિઙ્ગમુચ્યતે ||૧૫||

ઉત્તરકાલીનં ગૃહીતગર્ભાયા લક્ષણમાહ- સ્તનયોરિત્યાદિ| પ્રસેકઃ થૂત્કરણમ્||૧૪-૧૫||

Adhikarana 13 (16-17) · Śloka 17

તદા પ્રભૃતિ વ્યવાયં વ્યાયામમતિતર્પણમતિકર્શનં દિવાસ્વપ્નં રાત્રિજાગરણં શોકં યાનારોહણં ભયમુત્કુટુકાસનં ચૈકાન્તતઃ સ્નેહાદિક્રિયાં શોણિતમોક્ષણં ચાકાલે વેગવિધારણં ચ ન સેવેત ||૧૬|| દોષાભિઘાતૈર્ગર્ભિણ્યા યો યો ભાગઃ પ્રપીડ્યતે | સ સ ભાગઃ શિશોસ્તસ્ય ગર્ભસ્થસ્ય પ્રપીડ્યતે ||૧૭||

તદેત્યાદિ| અકાલશબ્દ એતજ્જ્ઞાપયતિ- કાલેઽષ્ટમે માસિ ગર્ભિણ્યા અપિ સ્નેહાદિક્રિયાન્તર્ગતે આસ્થાપનાનુવાસને દેયે||૧૬-૧૭||

Adhikarana 14 (18) · Śloka 18

તત્ર પ્રથમે માસિ કલલં જાયતે; દ્વિતીયે શીતોષ્માનિલૈરભિપ્રપચ્યમાનાનાં મહાભૂતાનાં સઙ્ઘાતો ઘનઃ સઞ્જાયતે, યદિ પિણ્ડઃ પુમાન્, સ્ત્રી ચેત્ પેશી, નપુંસકં ચેદર્બુદમિતિ; તૃતીયે હસ્તપાદશિરસાં પઞ્ચપિણ્ડકા નિર્વર્તન્તેઽઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગશ્ચ સૂક્ષ્મો ભવતિ; ચતુર્થે સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગઃ પ્રવ્યક્તો ભવતિ, ગર્ભહૃદયપ્રવ્યક્તિભાવાચ્ચેતનાધાતુરભિવ્યક્તો ભવતિ, કસ્માત્? તત્સ્થાનત્વાત્ | તસ્માદ્ગર્ભશ્ચતુર્થે માસ્યભિપ્રાયમિન્દ્રિયાર્થેષુ કરોતિ, દ્વિહૃદયાં ચ નારીં દૌહૃદિનીમાચક્ષતે | દૌહૃદવિમાનનાત્ કુબ્જં કુણિં ખઞ્જં જડં વામનં વિકૃતાક્ષમનક્ષં વા નારી સુતં જનયતિ, તસ્માત્ સા યદ્યદિચ્છેત્તત્તસ્યૈ દાપયેત્, લબ્ધદૌહૃદા હિ વીર્યવન્તં ચિરાયુષં ચ પુત્રં જનયતિ ||૧૮||

તત્રેત્યાદિ| કલલં સિઙ્ઘાણપ્રખ્યમ્| દ્વિતીય ઇત્યાદિ| શીતઃ શ્લેષ્મા, ઊષ્મા પિત્તં, કફાનિલયોરપ્યુષ્મસમ્ભવાત્ પરિણામહેતુત્વમ્| તદુક્તં ચરકે,- “ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ” (ચ.ચિ.૧૫)- ઇતિ| ઘનઃ કઠિનઃ| યદીત્યાદિ| પિણ્ડો વર્તુલાકૃતિઃ, પેશી દીર્ઘાકૃતિઃ, અર્બુદં વર્તુલફલાર્ધમિતિ| ગયી તુ ભોજદર્શનાત્ પિણ્ડાદીનામન્યથાઽઽકારં પઠતિ| યથા- “ચતુરસ્રા ભવેત્ પેશી, વૃત્તઃ પિણ્ડો ઘનઃ સ્મૃતઃ| શાલ્મલીમુકુલાકારમર્બુદં પરિચક્ષતે”- ઇતિ| તૃતીયે ઇત્યાદિ| શાખાશ્ચતસ્રો મૂર્ધોરઃપૃષ્ઠોદરાણ્યઙ્ગાનિ ચિબુકનાસૌષ્ઠશ્રવણાઙ્ગુલિપાર્ષ્ણિપ્રભૃતીનિ પ્રત્યઙ્ગાનિ| ચતુર્થે ઇત્યાદિ| તત્સ્થાનત્વાત્ હૃદયસ્થાનત્વાત્| ઇન્દ્રિયાર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાઃ| દ્વિહૃદયામિતિ દ્વિતીયં હૃદયં યસ્યાઃ સા દ્વિહૃદયા, તામ્| દૌહૃદેત્યાદિ| કુણિં વિકૃતહસ્તમ્| તત્ર કુબ્જાદિષ્વવયવસમુદાયેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનજો દોષો દૌહૃદવિમાનનજનિતો યથાશાસ્ત્રમૂહ્યઃ||૧૮||

Adhikarana 15 (19-21) · Śloka 21

ભવન્તિ ચાત્ર- ઇન્દ્રિયાર્થાંસ્તુ યાન્ યાન્ સા ભોક્તુમિચ્છતિ ગર્ભિણી ગર્ભાબાધભયાત્તાંસ્તાન્ ભિષગાહૃત્ય દાપયેત્ ||૧૯|| સા પ્રાપ્તદૌહૃદા પુત્રં જનયેત ગુણાન્વિતમ્ | અલબ્ધદૌહૃદા ગર્ભે લભેતાત્મનિ વા ભયમ્ ||૨૦|| યેષુ યેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ દૌહૃદે વૈ વિમાનના | પ્રજાયેત સુતસ્યાર્તિસ્તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તથેન્દ્રિયે ||૨૧||

ગદ્યોક્તમેવાર્થં પદ્યૈરાહ- ભવન્તીત્યાદિ| ભોક્તુમિત્યસ્યોપલક્ષણત્વાદ્દ્રષ્ટું શ્રોતુમિત્યાદિકમપિ બોદ્ધવ્યમ્| સા પ્રાપ્તેત્યાદિ| અલબ્ધદૌર્હૃદા અપ્રાપ્તાભિલષિતપદાર્થા, ગર્ભે ગર્ભવિષયે, ભયં લભેત; આત્મનિ વા આત્મવિષયે વા ભયં લભેત પ્રાપ્નુયાત્| યેષ્વિત્યાદિ યેષુ યેષ્વિન્દ્રિયાર્થેષુ શબ્દાદિષુ, દૌર્હૃદે શ્રદ્ધાયાં, વિમાનના ખણ્ડિતત્વં, તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તદિન્દ્રિયે તસ્ય તસ્યેન્દ્રિયાર્થસ્ય ગ્રાહકે ઇન્દ્રિયે, સુતસ્યાર્તિઃ પીડા પ્રજાયતે||૧૯-૨૧||

Adhikarana 16 (22-28) · Śloka 28

રાજસન્દર્શને યસ્યા દૌર્હૃદં જાયતે સ્ત્રિયાઃ | અર્થવન્તં મહાભાગં કુમારં સા પ્રસૂયતે ||૨૨|| દુકૂલપટ્ટકૌશેયભૂષણાદિષુ દૌહૃદાત્ | અલઙ્કારૈષિણં પુત્રં લલિતં સા પ્રસૂયતે ||૨૩|| આશ્રમે સંયતાત્માનં ધર્મશીલં પ્રસૂયતે | દેવતાપ્રતિમાયાં તુ પ્રસૂતે પાર્ષદોપમમ્ | દર્શને વ્યાલજાતીનાં હિંસાશીલં પ્રસૂયતે ||૨૪|| ગોધામાંસાશને પુત્રં સુષુપ્સું ધારણાત્મકમ્ | ગવાં માંસે તુ બલિનં સર્વક્લેશસહં તથા ||૨૫|| માહિષે દૌર્હૃદાચ્છૂરં રક્તાક્ષં લોમસંયુતમ્ | વરાહમાંસાત્ સ્વપ્નાલું શૂરં સઞ્જનયેત્ સુતમ્ ||૨૬|| માર્ગાદ્વિક્રાન્તજઙ્ઘાલં સદા વનચરં સુતમ્ | સૃમરાદ્વિગ્નમનસં નિત્યભીતં ચ તૈત્તિરાત્ ||૨૭|| અતોઽનુક્તેષુ યા નારી સમભિધ્યાતિ દૌર્હૃદમ્ | શરીરાચારશીલૈઃ સા સમાનં જનયિષ્યતિ ||૨૮||

ઇદાનીં દૌર્હૃદવિશેષૈર્ગુણવિશેષાક્રાન્તાનામપત્યાનામુત્પત્તિં સૂચયન્નાહ- રાજસન્દર્શને ઇત્યાદિ| મહાભાગં મહાપુણ્યવન્તમ્| દુકૂલેત્યાદિ| દુકૂલપટ્ટઃ પટ્ટવસ્ત્રં, કૌશેયં ત્રસરતન્તુજાતમ્ | ભૂષણાનિ મુક્તાહારપ્રભૃતીનિ| લલિતં શૃઙ્ગારચેષ્ટાયુક્તમ્| ‘દુકૂલે પટ્ટકૌશેયે ભૂષણાદિષુ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર દુકૂલં સૂક્ષ્મં વસ્ત્રં, પટ્ટં પટ્ટવસ્ત્રમ્| આશ્રમે ઇત્યાદિ| યસ્યા આશ્રમે તપસ્વિનામધિષ્ઠાને શ્રદ્ધા ભવેત્ સા એવમ્ભૂતં જનયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| સંયતાત્માનં સંયતેન્દ્રિયમ્| દેવતાપ્રતિમાયામિત્યાદિ| પાર્ષદોપમમિતિ પાર્ષદેષુ સભાપુરુષેષૂપમા યસ્ય સ તથા તમ્| દર્શને ઇત્યાદિ| વ્યાલા વ્યાઘ્રાદયો હિંસ્રાઃ પશવઃ| ગોધેત્યાદિ| સુષુપ્સું સ્વપ્તુમિચ્છુમ્| ધારણાત્મકં હૃદયગૃહીતવસ્તૂનામમોચકમ્| વરાહમાંસાદિતિ ‘અભિલષિતાત્’ ઇતિ શેષઃ| માર્ગાદિત્યાદિ માર્ગાત્ મૃગમાંસાત્| વિક્રાન્તમુદ્યોગિનં, જઙ્ઘાલં વેગવન્તમ્| સૃમરાદિત્યાદિ સૃમરો મહાશૂકરઃ, અન્યે મહાશ્વાકારશ્ચમરાનૂકઃ| ‘નિત્યભીતં ચ તૈત્તિરાત્’ ઇત્યત્ર ‘નિત્યં શીલં ચ તૈત્તિરાત્’ ઇત્યપરે, શીલં શીલવન્તમ્| અનુક્તદૌર્હૃદસઙ્ગ્રહાર્થં શ્લોકમાહ- અતોઽનુક્તેષ્વિત્યાદિ| યાદૃશેષુ દૌર્હૃદં શ્રદ્ધાં સમભિધ્યાતિ ચેતસિ કરોતિ, તેન સમાનમિત્યર્થઃ||૨૨-૨૮||

Adhikarana 17 (29) · Śloka 29

કર્મણા ચોદિતં જન્તોર્ભવિતવ્યં પુનર્ભવેત્ | યથા તથા દૈવયોગાદ્દૌર્હૃદં જનયેદ્ધૃદિ ||૨૯||

કર્મણેત્યાદિ| દૈવયોગાદ્દૌર્હૃદં હૃદિ તથા જનયેત્, યથા પુનર્જન્તોઃ કર્મણા ચોદિતં પ્રેરિતં ભવિતવ્યં ભવેત્||૨૯||

Adhikarana 18 (30) · Śloka 30

પઞ્ચમે મનઃ પ્રતિબુદ્ધતરં ભવતિ, ષષ્ઠે બુદ્ધિઃ, સપ્તમે સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગઃ પ્રવ્યક્તતરઃ; અષ્ટમેઽસ્થિરીભવત્યોજઃ , તત્ર જાતશ્ચેન્ન જીવેન્નિરોજસ્ત્વાન્નૈરૃતભાગત્વાચ્ચ , તતો બલિં માંસૌદનમસ્મૈ દાપયેત્; નવમદશમૈકાદશદ્વાદશાનામન્યતમસ્મિઞ્જાયતે, અતોઽન્યથા વિકારી ભવતિ ||૩૦||

પઞ્ચમે ઇત્યાદિ| પ્રતિબુદ્ધતરં જાગર્તીત્યર્થઃ| અષ્ટમે ઇત્યાદિ| ઓજોઽશેષધાતુધામ હૃદિ સ્થિતમ્| નૈઋતભાગત્વાત્ રક્ષસામંશત્વાત્, “નૈઋતાય ભાગશ્ચ બાલેષુ રુદ્રેણ દત્ત” ઇતિ કુમારતન્ત્રે પ્રતિપાદિતમ્| તતસ્તસ્માત્ કારણાદષ્ટમે માસ્યસ્મૈ નૈઋતાય બલિં દાપયેત્||૩૦||

Adhikarana 19 (31-32) · Śloka 32

માતુસ્તુ ખલુ રસવહાયાં નાડ્યાં ગર્ભનાભિનાડીપ્રતિબદ્ધા, સાઽસ્ય માતુરાહારરસવીર્યમભિવહતિ | તેનોપસ્નેહેનાસ્યાભિવૃદ્ધિર્ભવતિ | અસઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રવિભાગમાનિષેકાત્ પ્રભૃતિ સર્વશરીરાવયવાનુસારિણીનાં રસવહાનાં તિર્યગ્ગતાનાં ધમનીનામુપસ્નેહો જીવયતિ ||૩૧|| ગર્ભસ્ય ખલુ સમ્ભવતઃ પૂર્વં શિરઃ સમ્ભવતીત્યાહ શૌનકઃ, શિરોમૂલત્વાત્ પ્રધાનેન્દ્રિયાણાં ; હૃદયમિતિ કૃતવીર્યો, બુદ્ધેર્મનસશ્ચ સ્થાનત્વાત્; નાભિરિતિ પારાશર્યઃ, તતો હિ વર્ધતે દેહો દેહિનઃ; પાણિપાદમિતિ માર્કણ્ડેયઃ, તન્મૂલત્વાચ્ચેષ્ટાયા ગર્ભસ્ય; મધ્યશરીરમિતિ સુભૂતિર્ગૌતમઃ, તન્નિબદ્ધત્વાત્ સર્વગાત્રસમ્ભવસ્ય | તત્તુ ન સમ્યક્, સર્વાણ્યઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાનિ યુગપત્ સમ્ભવન્તીત્યાહ ધન્વન્તરિઃ, ગર્ભસ્ય સૂક્ષ્મત્વાન્નોપલભ્યન્તે વંશાઙ્કુરવચ્ચૂતફલવચ્ચ; તદ્યથા- ચૂતફલે પરિપક્વે કેશરમાંસાસ્થિમજ્જાનઃ પૃથક્ પૃથગ્દૃશ્યન્તે કાલપ્રકર્ષાત્, તાન્યેવ તરુણે નોપલભ્યન્તે સૂક્ષ્મત્વાત્; તેષાં સૂક્ષ્માણાં કેશરાદીનાં કાલઃ પ્રવ્યક્તતાં કરોતિ; એતેનૈવ વંશાઙ્કુરોઽપિ વ્યાખ્યાતઃ | એવં ગર્ભસ્ય તારુણ્યે સર્વેષ્વઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષુ સત્સ્વપિ સૌક્ષ્મ્યાદનુપલબ્ધિઃ, તાન્યેવ કાલપ્રકર્ષાત્ પ્રવ્યક્તાનિ ભવન્તિ ||૩૨||

નિરાહારસ્યાપિ ગર્ભસ્ય વર્તને હેતું નિર્દિશન્નાહ- માતુરિત્યાદિ| માતુર્ગર્ભિણ્યા રસવહાયાં નાડ્યાં ગર્ભનાભિનાડી યા પ્રતિબદ્ધા સાઽસ્ય ગર્ભસ્ય માતૃભુક્તમાહારરસવીર્યમભિવહતિ પ્રાપયતીત્યર્થઃ| નન્વઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રવ્યક્તીભાવે ગર્ભનાભિનાડી માતુરાહારરસવીર્યમભિવહતિ, અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગપ્રવ્યક્તીભાવાત્તુ પૂર્વં કથં ગર્ભપુષ્ટિઃ સ્યાદિત્યાહ- અસઞ્જાતાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગવિભાગમિત્યાદિ| આનિષેકાત્ પ્રભૃતીતિ આ સમન્તતો ભાવેન નિષેચનમાનિષેકો યોનૌ શુક્રસ્ય નિષેચનં, તત્પ્રભૃતિ ગર્ભાધાનં મર્યાદીકૃત્યેત્યર્થઃ; ધમનીનામુપસ્નેહો જીવયતિ; યથા- પૂર્ણસરઃસલિલોપસ્નેહસ્તીરજાતતરુકદમ્બકં જીવયતિ તદ્વત્ પ્રાણધારણં કરોતિ| તથાચ ભોજઃ- “ગર્ભો રુણદ્ધિ સ્રોતાંસિ રસરક્તવહાનિ વૈ| રક્તાજ્જરાયુર્ભવતિ નાડી ચૈવ રસાત્મિકા|| સા નાડી ગર્ભમાપ્નોતિ તયા ગર્ભસ્ય વર્તનમ્| યદ્યદશ્નાતિ માતાઽસ્ય ભોજનં હિ ચતુર્વિધમ્|| તસ્માદન્નાદ્રસીભૂતં વીર્યં ત્રેધા પ્રવર્તતે| ભાગઃ શરીરં પુષ્ણાતિ સ્તન્યં ભાગેન વર્ધતે|| ગર્ભઃ પુષ્યતિ ભાગેન વર્ધતે ચ યથાક્રમમ્| ગર્ભં કુલ્યેવ કેદારં નાડી પ્રીણાતિ તર્પિતા-” ઇતિ||૩૧-૩૨||

Adhikarana 20 (33) · Śloka 33

તત્ર ગર્ભસ્ય પિતૃજમાતૃજરસજાત્મજસત્ત્વજસાત્મ્યજાનિ શરીરલક્ષણાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ | ગર્ભસ્ય કેશશ્મશ્રુલોમાસ્થિનખદન્તસિરાસ્નાયુધમનીરેતઃપ્રભૃતીનિ સ્થિરાણિ પિતૃજાનિ, માંસશોણિતમેદોમજ્જહૃન્નાભિયકૃત્પ્લીહાન્ત્રગુદપ્રભૃતીનિ મૃદૂનિ માતૃજાનિ, શરીરોપચયો બલં વર્ણઃ સ્થિતિર્હાનિશ્ચ રસજાનિ, ઇન્દ્રિયાણિ જ્ઞાનં વિજ્ઞાનમાયુઃ સુખદુઃખાદિકં ચાત્મજાનિ, સત્ત્વજાન્યુત્તરત્ર વક્ષ્યામઃ, વીર્યમારોગ્યં બલવર્ણૌ મેધા ચ સાત્મ્યજાનિ ||૩૩||

તત્રેત્યાદિ| લક્ષ્યન્તે ઇતિ લક્ષણાનિ, કર્મણિ લ્યુટ્પ્રત્યયઃ, તેન લક્ષણીયાનિ જ્ઞાતવ્યાનીત્યર્થઃ| તાન્યેવ જ્ઞાતવ્યાનિ પિતૃપ્રભૃતિભ્યઃ કારણેભ્યઃ પ્રત્યેકં નિર્દિશન્નાહ- ગર્ભસ્યેત્યાદિ| આત્મજાનીતિ આત્મસન્નિધાનજાતાનિ , ન ત્વાત્મનો જાતાનિ, આત્મનો નિર્વિકારસ્ય વિકારજનકત્વાભાવાત્ પ્રકૃતિભાવાનુપપત્તેઃ; સ્વાભાવિકપ્રકૃતિભાવે ચ મોક્ષાનુપપત્તિઃ, તસ્ય હિ તત્સ્વભાવત્વે ભાવસ્યાપરિત્યાજ્યત્વાદિતિ| આદિશબ્દાન્નાનાયોનિજન્માદિકં ચ| સત્ત્વેત્યાદિ| ઉત્તરત્ર ગર્ભવ્યાકરણે||૩૩||

Adhikarana 21 (34) · Śloka 34

તત્ર યસ્યા દક્ષિણે સ્તને પ્રાક્ પયોદર્શનં ભવતિ દક્ષિણકુક્ષિમહત્ત્વં ચ પૂર્વં ચ દક્ષિણં સક્થ્યુત્કર્ષતિ બાહુલ્યાચ્ચ પુન્નામધેયેષુ દ્રવ્યેષુ દૌર્હૃદમભિધ્યાયતિ સ્વપ્નેષુ ચોપલભતે પદ્મોત્પલકુમુદામ્રાતકાદીનિ પુન્નામાન્યેવ પ્રસન્નમુખવર્ણા ચ ભવતિ તાં બ્રૂયાત્ પુત્રમિયં જનયિષ્યતીતિ, તદ્વિપર્યયે કન્યાં, યસ્યાઃ પાર્શ્વદ્વયમવનતં પુરસ્તાન્નિર્ગતમુદરં પ્રાગભિહિતં ચ લક્ષણં ચ તસ્યા નપુંસકમિતિ વિદ્યાત્, યસ્યા મધ્યે નિમ્નં દ્રોણીભૂતમુદરં સા યુગ્મં પ્રસૂયત ઇતિ ||૩૪||

ગર્ભસ્યાપ્રત્યક્ષસ્યાપિ સ્તન્યદર્શનાદિલક્ષણેન સ્ત્રીપુન્નપુંસકલક્ષણાનિ નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રસન્નમુખવર્ણા ચેત્યત્ર ચકારાદૂર્ધ્વરોમરાજિત્વાદીનિ ગ્રાહ્યાણિ| પ્રાગભિહિતં ચ લક્ષણમિતિ સ્ત્રીલક્ષણં પુરુષલક્ષણં ચ પ્રતિપાદિતં તદ્દ્વયમપિ ચ ભવતિ| યસ્યા ઇત્યાદિ| દ્રોણીભૂતં દ્રોણીસદૃશં, દ્રોણી જલક્ષેપણી| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “રોમરાજી ભવેન્નિમ્ના યસ્યાઃ સા સૂયતે યમૌ”- ઇતિ||૩૪||

Adhikarana 22 (35) · Śloka 35

ભવન્તિ ચાત્ર- દેવતાબ્રાહ્મણપરાઃ શૌચાચારહિતે રતાઃ | મહાગુણાન્ પ્રસૂયન્તે વિપરીતાસ્તુ નિર્ગુણાન્ ||૩૫||

કાયવાક્ચિત્તગુણવદ્ગર્ભપ્રસવજ્ઞાનં દર્શયન્નાહ- દેવતેત્યાદિ||૩૫||

Adhikarana 23 (36) · Śloka 36

અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વૃત્તિઃ સ્વભાવાદેવ જાયતે | અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વૃત્તૌ યે ભવન્તિ ગુણાગુણાઃ | તે તે ગર્ભસ્ય વિજ્ઞેયા ધર્માધર્મનિમિત્તજાઃ ||૩૬||

‘સ્વભાવમીશ્વરં’ (શા.૧) ઇત્યાદિશ્લોકેન યા સ્વભાવાદઙ્ગપ્રત્યઙ્ગનિર્વૃત્તિઃ સૂચિતા તાં પ્રતિપાદ્ય તન્નિર્વૃત્તૌ પ્રાક્તનશ્લોકાભિહિતગુણાગુણોપપત્તિં ધર્માધર્મહેતુતયા નિર્દિશન્નાહ- અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેત્યાદિ||૩૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં શારીરસ્થાને ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરં નામ તૃતીયોઽધ્યાયઃ ||૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં શારીરસ્થાને તૃતીયોઽધ્યાયઃ||૩||