Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō garbhiṇīvyākaraṇaṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो गर्भिणीव्याकरणं शारीरं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
dhamanīvyākaraṇē śukrārtavasrōtaḥsaṅkīrtanācchukrārtavamūlasya garbhasya vyākr̥tasyāśrayabhūtā gārbhiṇī vyākartuṁ yujyata ityāha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
garbhiṇī prathamadivasāt prabhr̥ti nityaṁ prahr̥ṣṭā śucyalaṅkr̥tā śuklavasanā śāntimaṅgaladēvatābrāhmaṇaguruparā ca bhavēt, malinavikr̥tahīnagātrāṇi na spr̥śēt, durgandhadurdarśanāni pariharēt, udvējanīyāśca kathāḥ, śuṣkaṁ paryuṣitaṁ kuthitaṁ klinnaṁ cānnaṁ nōpabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṁ śūnyāgāracaityaśmaśānavr̥kṣāśrayān krōdhamayaśaskarāṁśca bhāvānuccairbhāṣyādikaṁ ca pariharēdyāni ca garbhaṁ vyāpādayanti, na cābhīkṣṇaṁ tailābhyaṅgōtsādanādīni sēvēta, na cāyāsayēccharīraṁ, pūrvōktāni ca pariharēt, śayanāsanaṁ mr̥dvāstaraṇaṁ nātyuccamapāśrayōpētamasambādhaṁ ca vidadhyāt, hr̥dyaṁ dravamadhuraprāyaṁ snigdhaṁ dīpanīyasaṁskr̥taṁ ca bhōjanaṁ bhōjayēt, sāmānyamētadāprasavāt ||3||
गर्भिणी प्रथमदिवसात् प्रभृति नित्यं प्रहृष्टा शुच्यलङ्कृता शुक्लवसना शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरा च भवेत्, मलिनविकृतहीनगात्राणि न स्पृशेत्, दुर्गन्धदुर्दर्शनानि परिहरेत्, उद्वेजनीयाश्च कथाः, शुष्कं पर्युषितं कुथितं क्लिन्नं चान्नं नोपभुञ्जीत, बहिर्निष्क्रमणं शून्यागारचैत्यश्मशानवृक्षाश्रयान् क्रोधमयशस्करांश्च भावानुच्चैर्भाष्यादिकं च परिहरेद्यानि च गर्भं व्यापादयन्ति, न चाभीक्ष्णं तैलाभ्यङ्गोत्सादनादीनि सेवेत, न चायासयेच्छरीरं, पूर्वोक्तानि च परिहरेत्, शयनासनं मृद्वास्तरणं नात्युच्चमपाश्रयोपेतमसम्बाधं च विदध्यात्, हृद्यं द्रवमधुरप्रायं स्निग्धं दीपनीयसंस्कृतं च भोजनं भोजयेत्, सामान्यमेतदाप्रसवात् ||३||
🔊 Audio coming soon
caityaṁ dēvatādhiṣṭhitō vr̥kṣaḥ, anyē bauddhālayamāhuḥ| śmaśānaṁ mr̥tamartyadāhasthānam| pūrvōktāni r̥tumatyāṁ niṣiddhāni divāsvapnādīni| apāśrayōpētaṁ prativāhakasahitam, asambādhamasaṅkaṭaṁ, vidadhyāt kuryāt| hr̥ṣṭādisvarūpā nityaṁ bhavēt| malinādi na spr̥śēditi niṣiddhasparśavarjanaṁ, durgandhadurdarśanādiparihārēṇa niṣiddhagandharūpavarjanam, udvējanīyāśca kathā ityanēna niṣiddhaśrutivarjanaṁ, śuṣkaparyuṣitētyādinā niṣiddharasavarjanaṁ, bahirniṣkramaṇādiparihārēṇa kāyakriyāniyamaḥ, krōdhādiparihārēṇa manaḥkriyāniyamaḥ, uccairbhāṣyādiparihārēṇa vāgviṣayaniyamaḥ| yāni ca garbhaṁ vyāpādayantīti garbhāvakrāntāvuktāni grāmyadharmayānavāhanādīni| vihāraṁ niyamyāhāraṁ niyamayannāha- hr̥dyaṁ dravamityādi| hr̥dyamōjasyatvāt, dravaṁ jīvanīyatvāt, madhuraṁ sakalaśarīradhātūnāṁ sātmyatvāt, upayōjanīyam| dravādīnāmagnimāndyahētutvāttatpratīkārāyāha- dīpanīyasaṁskr̥tamiti||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
viśēṣatastu garbhiṇī prathamadvitīyatr̥tīyamāsēṣu madhuraśītadravaprāyamāhāramupasēvēta; viśēṣatastu tr̥tīyē ṣaṣṭikaudanaṁ payasā bhōjayēt, caturthē dadhnā, pañcamē payasā, ṣaṣṭhē sarpiṣētyēkē; caturthē payōnavanītasaṁsr̥ṣṭamāhārayējjāṅgalamāṁsasahitaṁ hr̥dyamannaṁ ca bhōjayēt, pañcamē kṣīrasarpiḥsaṁsr̥ṣṭaṁ , ṣaṣṭhē śvadaṁṣṭrāsiddhasya sarpiṣō mātrāṁ pāyayēd yavāgūṁ vā, saptamē sarpiḥ pr̥thakparṇyādisiddham, ēvamāpyāyatē garbhaḥ; aṣṭamē badarōdakēna balātibalāśatapuṣpāpalalapayōdadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughr̥tamiśrēṇāsthāpayēt purāṇapurīṣaśuddhyarthamanulōmanārthaṁ ca vāyōḥ, tataḥ payōmadhurakaṣāyasiddhēna tailēnānuvāsayēt, anulōmē hi vāyau sukhaṁ prasūyatē nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṁ snigdhābhiryavāgūbhirjāṅgalarasaiścōpakramēdāprasavakālāt; ēvamupakrāntā snigdhā balavatī sukhamanupadravā prasūyatē ||4||
विशेषतस्तु गर्भिणी प्रथमद्वितीयतृतीयमासेषु मधुरशीतद्रवप्रायमाहारमुपसेवेत; विशेषतस्तु तृतीये षष्टिकौदनं पयसा भोजयेत्, चतुर्थे दध्ना, पञ्चमे पयसा, षष्ठे सर्पिषेत्येके; चतुर्थे पयोनवनीतसंसृष्टमाहारयेज्जाङ्गलमांससहितं हृद्यमन्नं च भोजयेत्, पञ्चमे क्षीरसर्पिःसंसृष्टं , षष्ठे श्वदंष्ट्रासिद्धस्य सर्पिषो मात्रां पाययेद् यवागूं वा, सप्तमे सर्पिः पृथक्पर्ण्यादिसिद्धम्, एवमाप्यायते गर्भः; अष्टमे बदरोदकेन बलातिबलाशतपुष्पापललपयोदधिमस्तुतैललवणमदनफलमधुघृतमिश्रेणास्थापयेत् पुराणपुरीषशुद्ध्यर्थमनुलोमनार्थं च वायोः, ततः पयोमधुरकषायसिद्धेन तैलेनानुवासयेत्, अनुलोमे हि वायौ सुखं प्रसूयते निरुपद्रवा च भवति, अत ऊर्ध्वं स्निग्धाभिर्यवागूभिर्जाङ्गलरसैश्चोपक्रमेदाप्रसवकालात्; एवमुपक्रान्ता स्निग्धा बलवती सुखमनुपद्रवा प्रसूयते ||४||
🔊 Audio coming soon
viśēṣata iti atiśayēnētyarthaḥ| paramatamāha- viśēṣata ityādi| svamatamāha- caturthē ityādi| pr̥thakparṇyādiḥ vidārigandhādiḥ||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
navamē māsi sūtikāgāramēnāṁ pravēśayēt praśastē tithyādau | tatrāriṣṭaṁ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṁ śvētaraktapītakr̥ṣṇēṣu bhūmipradēśēṣu bilvanyagrōdhatindukabhallātakanirmitasarvāgāraṁ yathāsaṅkhyaṁ tanmayaparyaṅkaṁ samupaliptabhittiṁ suvibhaktaparicchadaṁ prāgdvāraṁ dakṣiṇadvāraṁ vā'ṣṭahastāyataṁ caturhastavistr̥taṁ rakṣāmaṅgalasampannaṁ vidhēyam ||5||
नवमे मासि सूतिकागारमेनां प्रवेशयेत् प्रशस्ते तिथ्यादौ | तत्रारिष्टं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां श्वेतरक्तपीतकृष्णेषु भूमिप्रदेशेषु बिल्वन्यग्रोधतिन्दुकभल्लातकनिर्मितसर्वागारं यथासङ्ख्यं तन्मयपर्यङ्कं समुपलिप्तभित्तिं सुविभक्तपरिच्छदं प्राग्द्वारं दक्षिणद्वारं वाऽष्टहस्तायतं चतुर्हस्तविस्तृतं रक्षामङ्गलसम्पन्नं विधेयम् ||५||
🔊 Audio coming soon
tatra tasmin prasavāvasarē| ariṣṭaṁ sūtikāgr̥ham, ēvambhūtaṁ vidhēyamiti sambandhaḥ||5||
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7
jātē hi śithilē kukṣau muktē hr̥dayabandhanē | saśūlē jaghanē nārī jñēyā sā tu prajāyinī ||6|| tatrōpasthitaprasavāyāḥ kaṭīpr̥ṣṭhaṁ prati samantādvēdanā bhavatyabhīkṣṇaṁ purīṣapravr̥ttirmūtraṁ prasicyatē yōnimukhācchlēṣmā ca ||7||
जाते हि शिथिले कुक्षौ मुक्ते हृदयबन्धने | सशूले जघने नारी ज्ञेया सा तु प्रजायिनी ||६|| तत्रोपस्थितप्रसवायाः कटीपृष्ठं प्रति समन्ताद्वेदना भवत्यभीक्ष्णं पुरीषप्रवृत्तिर्मूत्रं प्रसिच्यते योनिमुखाच्छ्लेष्मा च ||७||
🔊 Audio coming soon
jāta ityādi| saśūlē jaghanē saśūlāyāṁ kaṭyām| prajāyinī prasavamānā| tatrōpasthitētyādi||6-7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
prajanayiṣyamāṇāṁ kr̥tamaṅgalasvastivācanāṁ kumāraparivr̥tāṁ punnāmaphalahastāṁ svabhyaktāmuṣṇōdakapariṣiktāmathaināṁ sambhr̥tāṁ yavāgūmākaṇṭhāt pāyayēt, tataḥ kr̥tōpadhānē mr̥duni vistīrṇē śayanē sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāścatasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricarēyuriti ||8||
प्रजनयिष्यमाणां कृतमङ्गलस्वस्तिवाचनां कुमारपरिवृतां पुन्नामफलहस्तां स्वभ्यक्तामुष्णोदकपरिषिक्तामथैनां सम्भृतां यवागूमाकण्ठात् पाययेत्, ततः कृतोपधाने मृदुनि विस्तीर्णे शयने स्थितामाभुग्नसक्थीमुत्तानामशङ्कनीयाश्चतस्रः स्त्रियः परिणतवयसः प्रजननकुशलाः कर्तितनखाः परिचरेयुरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
aśaṅkanīyā yāsāṁ lajjābhayādikaṁ na karōti garbhiṇī||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
athāsyā viśikhāntaramanulōmamanusukhamabhyajyānubrūyāccaitāmēkā - subhagē pravāhasvēti, nacāprāptāvī pravāhasva, tatō vimuktē garbhanāḍīprabandhē saśūlēṣu śrōṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhēthāḥ śanaiḥ śanaiḥ, tatō garbhanirgamē pragāḍhaṁ, tatō garbhē yōnimukhaṁ prapannē gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṁ mūkaṁ kubjaṁ vyastahanumūrdhvābhighātinaṁ kāsaśvāsaśōṣōpadrutaṁ vikaṭaṁ vā janayati ||9||
अथास्या विशिखान्तरमनुलोममनुसुखमभ्यज्यानुब्रूयाच्चैतामेका - सुभगे प्रवाहस्वेति, नचाप्राप्तावी प्रवाहस्व, ततो विमुक्ते गर्भनाडीप्रबन्धे सशूलेषु श्रोणिवङ्क्षणबस्तिशिरःसु च प्रवाहेथाः शनैः शनैः, ततो गर्भनिर्गमे प्रगाढं, ततो गर्भे योनिमुखं प्रपन्ने गाढतरमाविशल्यभावात्; अकालप्रवाहणाद्बधिरं मूकं कुब्जं व्यस्तहनुमूर्ध्वाभिघातिनं कासश्वासशोषोपद्रुतं विकटं वा जनयति ||९||
🔊 Audio coming soon
athāsyā ityādi| viśikhāntaram apatyamārgam| anulōmaṁ lōmānukūlam| anusukhaṁ yathāsukham| ētāṁ garbhiṇīm| ēkā utkr̥ṣṭā, anyē ‘tvēkā catasr̥ṇāṁ strīṇāṁ madhyē’ iti vyākhyānayanti| pravāhasvēti nikunthanaṁ kuruḥ, ‘vāha’ prayatnē, ityasya dhātōrātmanēpadinaḥ prayōgaḥ| āvī prasavavēdanā| tatō vimuktē garbhanāḍīprabandha iti garbhanāḍīnāṁ prakr̥ṣṭō bandhastasmin| svasthānādgarbhasya niḥsaraṇāya gamanaṁ garbhanirgamastasmin garbhanirgamē| pragāḍhamityatra pravāhēthā iti sambadhyatē| āviśalyabhāvāditi śalyagrahaṇamaparāsahitagarbhaprāptyartham| akālētyādi| vyastahanuṁ vighaṭitamukhasandhim| ūrdhvābhighātinam ūrdhvajatrugatarōgiṇam| upadrutam upadravairvyāptam| vikaṭam ayathāsthānanivēśitāvayavam||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
tatra pratilōmamanulōmayēt, prāñjalamākarṣēt ||10||
तत्र प्रतिलोममनुलोमयेत्, प्राञ्जलमाकर्षेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādi| pratilōmatā cānēkaprakārā mūḍhagarbhanidānōktayā diśā jñātavyā| anulōmayēditi mūḍhagarbhacikitsitōktaprakārēṇētyarthaḥ| apratilōmaṁ tu prāñjalamākarṣēt||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
garbhasaṅgē tu yōniṁ dhūpayēt kr̥ṣṇasarpanirmōkēṇa piṇḍītakēna vā, badhnīyāddhiraṇyapuṣpīmūlaṁ hastapādayōḥ, dhārayēt suvarcalāṁ viśalyāṁ vā ||11||
गर्भसङ्गे तु योनिं धूपयेत् कृष्णसर्पनिर्मोकेण पिण्डीतकेन वा, बध्नीयाद्धिरण्यपुष्पीमूलं हस्तपादयोः, धारयेत् सुवर्चलां विशल्यां वा ||११||
🔊 Audio coming soon
garbhasaṅgē tvityādi| hiraṇyapuṣpī kalikārikā, suvarcalā sūryabhaktā, viśalyā pāṭalā||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
atha jātasyōlbaṁ mukhaṁ ca saindhavasarpiṣā viśōdhya, ghr̥tāktaṁ mūrdhni picuṁ dadyāt; tatō nābhināḍīmaṣṭāṅgulamāyamya sūtrēṇa baddhvā chēdayēt, tatsūtraikadēśaṁ ca kumārasya grīvāyāṁ samyag badhnīyāt ||12||
अथ जातस्योल्बं मुखं च सैन्धवसर्पिषा विशोध्य, घृताक्तं मूर्ध्नि पिचुं दद्यात्; ततो नाभिनाडीमष्टाङ्गुलमायम्य सूत्रेण बद्ध्वा छेदयेत्, तत्सूत्रैकदेशं च कुमारस्य ग्रीवायां सम्यग् बध्नीयात् ||१२||
🔊 Audio coming soon
athētyādi| ulbaṁ jarāyuṁ, viśōdhya apanīya; mukhaṁ ca viśōdhya nirmalīkr̥tya, tadapi mukhakaṇṭhagatajarāyukaphāpanayanēna| taduktaṁ- “jarāyuṇā mukhē cchannē kaṇṭhē ca kaphavēṣṭitē” (śā.2) iti| brahmadēvastu ghr̥tāktamiti padaṁ parityajya picuṁ dadyādityatra ‘balātailāktamiti śēṣaḥ’ iti vyākhyāti| tatō nābhināḍīmiti āyamya ākr̥ṣya, grīvāyāṁ samyagbadhnīyāt srāvaparihārārthaṁ; gayī tu ‘garbhanāḍīmaṣṭāṅgulamāyamya nātigāḍhaṁ nātiśithilamagrē sūtrēṇābadhya vardhayitvā kuṣṭhatailēna siktvā'patyamāśvāsya madhusarpirmiśramaṅgulyā'nāmikayā kanakacūrṇaṁ lēhayēt’- iti paṭhati||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
atha kumāraṁ śītābhiradbhirāśvāsya jātakarmaṇi kr̥tē madhusarpiranantacūrṇamaṅgulyā'nāmikayā lēhayēt; tatō balātailēnābhyajya, kṣīravr̥kṣakaṣāyēṇa sarvagandhōdakēna vā rūpyahēmaprataptēna vā vāriṇā snāpayēdēnaṁ kapitthapatrakaṣāyēṇa vā kōṣṇēna yathākālaṁ yathādōṣaṁ yathāvibhavaṁ ca ||13||
अथ कुमारं शीताभिरद्भिराश्वास्य जातकर्मणि कृते मधुसर्पिरनन्तचूर्णमङ्गुल्याऽनामिकया लेहयेत्; ततो बलातैलेनाभ्यज्य, क्षीरवृक्षकषायेण सर्वगन्धोदकेन वा रूप्यहेमप्रतप्तेन वा वारिणा स्नापयेदेनं कपित्थपत्रकषायेण वा कोष्णेन यथाकालं यथादोषं यथाविभवं च ||१३||
🔊 Audio coming soon
atha kumāramityādi| āśvāsya yōniyantrapīḍanamūrcchitam| anantacūrṇaṁ suvarṇacūrṇaṁ, tēna miśraṁ madhvādi lēhayēt| cūrṇapramāṇaṁ tu jātamātrasya guñjāmātram| sarvagandhā ēlādikāḥ| yathākālaṁ kālānatikramēṇa| kōṣṇēna īṣaduṣṇēna| yathādōṣaṁ dōṣānatikramēṇa| kṣīrivr̥kṣakaṣāyēṇa pittaghnēna, sarvagandhōdakēna vā vātaghnēna, vibhavānatikramēṇa rūpyahēmataptēna vāriṇā, kapitthapatrakaṣāyēṇa vā snāpayēt| atra kēṣucit pustakēṣu tu “madhusarpiranantābrāhmīrasēna suvarṇacūrṇamaṅgulyā'nāmikayā lēhayēt”- ityayaṁ pāṭhō dr̥śyatē, paramasau ṭīkākārairna vyākhyātaḥ| vr̥ddhavāgbhaṭēna tvanyathā prāśanamabhihitaṁ; yathā- “aindrībrāhmīśaṅkhapuṣpīvacākalkaṁ madhughr̥tōpētaṁ harēṇumātraṁ kuśābhimantritaṁ sauvarṇēnāśvatthapatrēṇa vā mēdhāyurbalajananaṁ prāśayēd brāhmīvacānantāśatāvaryanyatamacūrṇaṁ vā” (a.saṁ.u.1)- iti||13||
Adhikarana 12 (14-15) · Śloka 15
dhamanīnāṁ hr̥disthānāṁ vivr̥tatvādanantaram | catūrātrāttrirātrādvā strīṇāṁ stanyaṁ pravartatē ||14|| tasmāt prathamē'hni madhusarpiranantamiśraṁ mantrapūtaṁ trikālaṁ pāyayēt, dvitīyē lakṣmaṇāsiddhaṁ sarpiḥ, tr̥tīyē ca; tataḥ prāṅnivāritastanyaṁ madhusarpiḥ svapāṇitalasammitaṁ dvikālaṁ pāyayēt ||15||
धमनीनां हृदिस्थानां विवृतत्वादनन्तरम् | चतूरात्रात्त्रिरात्राद्वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्तते ||१४|| तस्मात् प्रथमेऽह्नि मधुसर्पिरनन्तमिश्रं मन्त्रपूतं त्रिकालं पाययेत्, द्वितीये लक्ष्मणासिद्धं सर्पिः, तृतीये च; ततः प्राङ्निवारितस्तन्यं मधुसर्पिः स्वपाणितलसम्मितं द्विकालं पाययेत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
madhusarpirmiśraṁ suvarṇacūrṇa kutō lēhayitavyamityāha- dhamanīnāmityādi| anantamiśram anantasya suvarṇasya guñjāpramāṇēna miśritam| madhusarpiṣaśca mānaṁ vakṣyamāṇaṁ svapāṇitalasammitaṁ bōddhavyam| tata ityādi| tataścaturthē divasē prātarmadhyāhnādilakṣaṇē madhusarpiḥ prāśayēt, tadanantaraṁ caturthadivasasya tr̥tīyakālamārabhya pañcamādidivasēṣu yathēṣṭaṁ stanyapānaṁ kārayēt| kaṁ? bālaṁ; kiṁviśiṣṭaṁ? prāṅnivāritastanyaṁ; prāk purvaṁ nivāritaṁ stanyaṁ yasya taṁ; vr̥ddhavāgbhaṭē ca “anantāmiśrē madhusarpiṣī” (a.saṁ.u.1) iti pāṭhaḥ, tatra cānantā dūrvā vyākhyātā||14-15||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
atha sūtikāṁ balātailābhyaktāṁ vātaharauṣadhaniṣkvāthēnōpacarēt | saśēṣadōṣāṁ tu tadahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśr̥ṅgavēracūrṇaṁ guḍōdakēnōṣṇēna pāyayēt, ēvaṁ dvirātraṁ trirātraṁ vā kuryādāduṣṭaśōṇitāt | viśuddhē tatō vidārigandhādisiddhāṁ snēhayavāgūṁ kṣīrayavāgūṁ vā pāyayēttrirātram | tatō yavakōlakulatthasiddhēna jāṅgalarasēna śālyōdanaṁ bhōjayēdbalamagnibalaṁ cāvēkṣya | anēna vidhinā'dhyardhamāsamupasaṁskr̥tā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punarārtavadarśanādityēkē ||16||
अथ सूतिकां बलातैलाभ्यक्तां वातहरौषधनिष्क्वाथेनोपचरेत् | सशेषदोषां तु तदहः पिप्पलीपिप्पलीमूलहस्तिपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेरचूर्णं गुडोदकेनोष्णेन पाययेत्, एवं द्विरात्रं त्रिरात्रं वा कुर्यादादुष्टशोणितात् | विशुद्धे ततो विदारिगन्धादिसिद्धां स्नेहयवागूं क्षीरयवागूं वा पाययेत्त्रिरात्रम् | ततो यवकोलकुलत्थसिद्धेन जाङ्गलरसेन शाल्योदनं भोजयेद्बलमग्निबलं चावेक्ष्य | अनेन विधिनाऽध्यर्धमासमुपसंस्कृता विमुक्ताहाराचारा विगतसूतिकाभिधाना स्यात्, पुनरार्तवदर्शनादित्येके ||१६||
🔊 Audio coming soon
atha sūtikāmityādi| vātaharauṣadhāni bhadradārvādīni| upacarēt ‘pānapariṣēkādibhiḥ’ iti śēṣaḥ| saśēṣadōṣāmityatra dōṣaśabdō raktavacanaḥ| tatastr̥tīyē caturthē vā dinē viśuddhē śōṇitē vidārīgandhādikvāthēna siddhāṁ snēhabahulāṁ yavāgūmagnibalamavēkṣya kṣīrayavāgūṁ vā pāyayēt| adhyardhamāsaṁ trīṇi pakṣāṇi||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
dhanvabhūmijātāṁ tu sūtikāṁ ghr̥tatailayōranyatarasya mātrāṁ pāyayēt pippalyādikaṣāyānupānāṁ, snēhanityā ca syāttrirātraṁ pañcarātraṁ vā balavatī ; abalāṁ yavāgūṁ pāyayēttrirātraṁ pañcarātraṁ vā | ata ūrdhvaṁ snigdhēnānnasaṁsargēṇōpacarēt ||17||
धन्वभूमिजातां तु सूतिकां घृततैलयोरन्यतरस्य मात्रां पाययेत् पिप्पल्यादिकषायानुपानां, स्नेहनित्या च स्यात्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा बलवती ; अबलां यवागूं पाययेत्त्रिरात्रं पञ्चरात्रं वा | अत ऊर्ध्वं स्निग्धेनान्नसंसर्गेणोपचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
dhanvētyādi| jāṅgaladēśajātāṁ tu sūtikāṁ bubhukṣāyutāṁ sātmyānurōdhēna ghr̥tasya tailasya vā mātrāmahaḥpariṇāminīṁ pāyayēt| jīrṇē tu snēhē pūrvōktauṣadhasādhitāṁ mātrayā pēyāṁ vā pāyayēt| snēhanityā ca syādabhyaṅgādiṣu| kiyanti dināni ghr̥tatailayōranyataramātrāṁ pāyayēdityāśaṅkyāha- trirātramityādi| balavatī balayuktā sūtikā| balahīnāyāśca kiṁ kartavyamityāśaṅkyāha- abalāmityādi| yavāgūmiti ‘pūrvōktauṣadhasādhitāṁ snēhayuktām’ iti śēṣaḥ| ata ūrdhvamityādi| snēhapānayavāgūpānābhyāṁ prēritatrirātrapañcarātrādūrdhvaṁ snigdhēna pēyādikramēṇa vahnērbalasya ca br̥ṁhaṇārthaṁ vātajayārthaṁ cōpacarēt| atrārthē vr̥ddhavāgbhaṭaḥ- “atha sūtikāṁ balātailēnābhyajyāt, bubhukṣitāṁ ca pañcakōlacūrṇēna yavānyupakuñcikācavyacitrakavyōṣasaindhavacūrṇēna vā yuktāmahaḥpariṇāminīṁ yathāsātmyaṁ snēhamātrāṁ pāyayēt, snēhāyōgyāṁ vātaharauṣadhakvāthaṁ hrasvapañcamūlīkvāthaṁ vā; pītavatyāśca yamakēnābhyajya vēṣṭayēdudaraṁ vastrēṇa, tathā na vāyurudarē vikr̥timutpādayatyanavakāśatvāt, jīrṇē tu snēhē pūrvauṣadhairēva siddhāṁ vidāryādigaṇakvāthēna vā kṣīrēṇa yavāgūṁ susvinnāṁ dravāṁ mātrayā pāyayēt” (a.saṁ.śā.3)- iti||17||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
prāyaśaścaināṁ prabhūtēnōṣṇōdakēna pariṣiñcēt, krōdhāyāsamaithunādīṁśca pariharēt ||18||
प्रायशश्चैनां प्रभूतेनोष्णोदकेन परिषिञ्चेत्, क्रोधायासमैथुनादींश्च परिहरेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
aparamapi prasūtāmadhikr̥tya sāmānyēna kriyāviśēṣamāha- prāyaśaścētyādi| ēnāṁ striyaṁ; pariṣiñcēd dhārayā, garbhakṣōbhakr̥taraktasrāvaṇārthaṁ vātajayārthaṁ ca| āyāsō vyāyāmaḥ, maithunaṁ puruṣasēvā, krōdhādayaḥ pañcadaśa āturōpadravacikitsitōktāḥ||18||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
mithyācārāt sūtikāyā yō vyādhirupajāyatē | sa kr̥cchrasādhyō'sādhyō vā bhavēdatyapatarpaṇāt ||19|| tasmāttāṁ dēśakālau ca vyādhisātmyēna karmaṇā | parīkṣyōpacarēnnityamēvaṁ nātyayamāpnuyāt ||20||
मिथ्याचारात् सूतिकाया यो व्याधिरुपजायते | स कृच्छ्रसाध्योऽसाध्यो वा भवेदत्यपतर्पणात् ||१९|| तस्मात्तां देशकालौ च व्याधिसात्म्येन कर्मणा | परीक्ष्योपचरेन्नित्यमेवं नात्ययमाप्नुयात् ||२०||
🔊 Audio coming soon
uktāhārācāravyatikramēṇa kiṁ bhavatītyāha- mithyācārādityādi| atyapatarpaṇāditi asādhyabhavanē hētuḥ| tāṁ prasūtāṁ, dēśakālau parīkṣya vyādhisātmyēna karmaṇā nityamupacarēditi sambandhaḥ| atyayō vināśaḥ| gayī tu ‘dēśakālaukavyādhisātmyēna karmaṇā’ iti paṭhitvā dēśādibhiḥ saha pr̥thak sātmyaśabdaṁ sambadhnāti; ōkasātmyamabhyāsasātmyaṁ, ōkaśabdō'yam ‘uca’ samavāya ityanēna dhātunā vyutpādita iti vyākhyāti||19-20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
athāparā'patantyānāhādhmānau kurutē, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ kēśavēṣṭitayā'ṅgulyā pramr̥jēt, kaṭukālābukr̥tavēdhanasarṣapasarpanirmōkairvā kaṭutailavimiśrairyōnimukhaṁ dhūpayēt, lāṅgalīmūlakalkēna vā'syāḥ pāṇipādatalamālimpēt, mūrdhni vā'syā mahāvr̥kṣakṣīramanusēcayēt, kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṁ vā madyamūtrayōranyatarēṇa pāyayēt, śālamūlakalkaṁ vā pippalyādiṁ vā madyēna, siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvr̥kṣakṣīramiśrēṇa surāmaṇḍēna vā''sthāpayēt, ētairēva siddhēna siddhārthakatailēnōttarabastiṁ dadyāt, snigdhēna vā kr̥ttanakhēna hastēnāpaharēt ||21||
अथापराऽपतन्त्यानाहाध्मानौ कुरुते, तस्मात् कण्ठमस्याः केशवेष्टितयाऽङ्गुल्या प्रमृजेत्, कटुकालाबुकृतवेधनसर्षपसर्पनिर्मोकैर्वा कटुतैलविमिश्रैर्योनिमुखं धूपयेत्, लाङ्गलीमूलकल्केन वाऽस्याः पाणिपादतलमालिम्पेत्, मूर्ध्नि वाऽस्या महावृक्षक्षीरमनुसेचयेत्, कुष्ठलाङ्गलीमूलकल्कं वा मद्यमूत्रयोरन्यतरेण पाययेत्, शालमूलकल्कं वा पिप्पल्यादिं वा मद्येन, सिद्धार्थककुष्ठलाङ्गलीमहावृक्षक्षीरमिश्रेण सुरामण्डेन वाऽऽस्थापयेत्, एतैरेव सिद्धेन सिद्धार्थकतैलेनोत्तरबस्तिं दद्यात्, स्निग्धेन वा कृत्तनखेन हस्तेनापहरेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
athāparētyādi| kr̥tavēdhanaḥ kōśātakaḥ| ‘śālamūlakalkaṁ’ ityatra ‘śālimūlakalkaṁ’ iti kēcit||21||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
prajātāyāśca nāryā rūkṣaśarīrāyāstīkṣṇairaviśōdhitaṁ raktaṁ vāyunā taddēśagatēnātisaṁruddhaṁ nābhēradhaḥ pārśvayōrbastau bastiśirasi vā granthiṁ karōti; tataśca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, sūcībhiriva nistudyatē bhidyatē dīryata iva ca pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudarē mūtrasaṅgaśca bhavatīti makkallalakṣaṇam | tatra vīratarvādisiddhaṁ jalamuṣakādipratīvāpaṁ pāyayēt, yavakṣāracūrṇaṁ vā sukhōdakēna pippalyādikvāthēna vā, pippalyādicūrṇaṁ vā surāmaṇḍēna, varuṇādikvāthaṁ vā pañcakōlailāpratīvāpaṁ, pr̥thakparṇyādikvāthaṁ vā bhadradārumaricasaṁsr̥ṣṭaṁ, purāṇaguḍaṁ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumiśraṁ khādēt, acchaṁ vā pibēdariṣṭamiti ||22||
प्रजातायाश्च नार्या रूक्षशरीरायास्तीक्ष्णैरविशोधितं रक्तं वायुना तद्देशगतेनातिसंरुद्धं नाभेरधः पार्श्वयोर्बस्तौ बस्तिशिरसि वा ग्रन्थिं करोति; ततश्च नाभिबस्त्युदरशूलानि भवन्ति, सूचीभिरिव निस्तुद्यते भिद्यते दीर्यत इव च पक्वाशयः, समन्तादाध्मानमुदरे मूत्रसङ्गश्च भवतीति मक्कल्ललक्षणम् | तत्र वीरतर्वादिसिद्धं जलमुषकादिप्रतीवापं पाययेत्, यवक्षारचूर्णं वा सुखोदकेन पिप्पल्यादिक्वाथेन वा, पिप्पल्यादिचूर्णं वा सुरामण्डेन, वरुणादिक्वाथं वा पञ्चकोलैलाप्रतीवापं, पृथक्पर्ण्यादिक्वाथं वा भद्रदारुमरिचसंसृष्टं, पुराणगुडं वा त्रिकटुकचतुर्जातककुस्तुम्बुरुमिश्रं खादेत्, अच्छं वा पिबेदरिष्टमिति ||२२||
🔊 Audio coming soon
prajātāyā ityādi| prajātāyāḥ prajananaśōṇitasañjanitaśūlō makkallaḥ; avaruddharaktapākajanitō vidradhirapi makkallaḥ, kāryē kāraṇōpacārāt| makkallacikitsāmāha- tatrētyādi| jalaṁ kvātham| yavakṣāracūrṇaṁ sukhōdakēna mandāgnau, kaphaprakr̥tīnāṁ pippalyādikvāthēna, ēvamanyē'pi yōgā dōṣādīnavēkṣya yōjanīyāḥ| acchaṁ kēvalam| ariṣṭam abhayāriṣṭādikam||22||
Adhikarana 19 (23) · Śloka 23
atha bālaṁ kṣaumaparivr̥taṁ kṣaumavastrāstr̥tāyāṁ śayyāyāṁ śāyayēt, pīlubadarīnimbaparūṣakaśākhābhiścainaṁ parivījayēt, mūrdhni cāsyāharahastailapicumavacārayēt, dhūpayēccainaṁ rakṣōghnairdhūpaiḥ, rakṣōghnāni cāsya pāṇipādaśirōgrīvāsvavasr̥jēt, tilātasīsarṣapakaṇāṁścātra prakirēt, adhiṣṭhānē cāgniṁ prajvālayēt, vraṇitōpāsanīyaṁ cāvēkṣēta ||23||
अथ बालं क्षौमपरिवृतं क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत्, पीलुबदरीनिम्बपरूषकशाखाभिश्चैनं परिवीजयेत्, मूर्ध्नि चास्याहरहस्तैलपिचुमवचारयेत्, धूपयेच्चैनं रक्षोघ्नैर्धूपैः, रक्षोघ्नानि चास्य पाणिपादशिरोग्रीवास्ववसृजेत्, तिलातसीसर्षपकणांश्चात्र प्रकिरेत्, अधिष्ठाने चाग्निं प्रज्वालयेत्, व्रणितोपासनीयं चावेक्षेत ||२३||
🔊 Audio coming soon
atha bālamityādi| kṣaumaṁ dukūlam| rakṣōghnaidhūpairvacādibhiḥ| adhiṣṭhānē sūtikāgārē| vraṇitōpāsanīyaṁ cāvēkṣētēti tēna prākśīrṣaśayanamajasradīpasragdāmādi sarvamatrāpi tatrōktaṁ vēditavyam||23||
Adhikarana 20 (24) · Śloka 24
tatō daśamē'hani mātāpitarau kr̥tamaṅgalakautukau svastivācanaṁ kr̥tvā nāma kuryātāṁ yadabhiprētaṁ nakṣatranāma vā ||24||
ततो दशमेऽहनि मातापितरौ कृतमङ्गलकौतुकौ स्वस्तिवाचनं कृत्वा नाम कुर्यातां यदभिप्रेतं नक्षत्रनाम वा ||२४||
🔊 Audio coming soon
tata ityādi| nakṣatranāmēti nakṣatradēvatākr̥taṁ nāmētyarthaḥ||24||
Adhikarana 21 (25-27) · Śloka 27
tatō yathāvarṇaṁ dhātrīmupēyānmadhyamapramāṇāṁ madhyamavayaskā(sā)marōgāṁ śīlavatīmacapalāmalōlupāmakr̥śāmasthūlāṁ prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambōrdhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṁ jīvadvatsāṁ dōgdhrīṁ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṁ kulē jātāmatō bhūyiṣṭhaiśca guṇairanvitāṁ śmāmāmārōgyabalavr̥ddhayē bālasya | tatrōrdhvastanī karālaṁ kuryāt, lambastanī nāsikāmukhaṁ chādayitvā maraṇamāpādayēt | tataḥ praśastāyāṁ tithau śiraḥsnātamahatavāsasamudaṅmukhaṁ śiśumupavēśya dhātrīṁ prāṅmukhīṁ cōpavēśya dakṣiṇaṁ stanaṁ dhautamīṣatparisrutamabhimantrya mantrēṇānēna pāyayēt ||25|| ‘catvāraḥ sāgarāstubhyaṁ stanayōḥ kṣīravāhinaḥ | bhavantu subhagē nityaṁ bālasya balavr̥ddhayē ||26|| payō'mr̥tarasaṁ pītvā kumārastē śubhānanē | dīrghamāyuravāpnōtu dēvāḥ prāśyāmr̥taṁ yathā ||27||
ततो यथावर्णं धात्रीमुपेयान्मध्यमप्रमाणां मध्यमवयस्का(सा)मरोगां शीलवतीमचपलामलोलुपामकृशामस्थूलां प्रसन्नक्षीरामलम्बौष्ठीमलम्बोर्ध्वस्तनीमव्यङ्गामव्यसनिनीं जीवद्वत्सां दोग्ध्रीं वत्सलामक्षुद्रकर्मिणीं कुले जातामतो भूयिष्ठैश्च गुणैरन्वितां श्मामामारोग्यबलवृद्धये बालस्य | तत्रोर्ध्वस्तनी करालं कुर्यात्, लम्बस्तनी नासिकामुखं छादयित्वा मरणमापादयेत् | ततः प्रशस्तायां तिथौ शिरःस्नातमहतवाससमुदङ्मुखं शिशुमुपवेश्य धात्रीं प्राङ्मुखीं चोपवेश्य दक्षिणं स्तनं धौतमीषत्परिस्रुतमभिमन्त्र्य मन्त्रेणानेन पाययेत् ||२५|| ‘चत्वारः सागरास्तुभ्यं स्तनयोः क्षीरवाहिनः | भवन्तु सुभगे नित्यं बालस्य बलवृद्धये ||२६|| पयोऽमृतरसं पीत्वा कुमारस्ते शुभानने | दीर्घमायुरवाप्नोतु देवाः प्राश्यामृतं यथा ||२७||
🔊 Audio coming soon
tata ityādi| yathāvarṇamiti brāhmaṇasya brāhmaṇīṁ, kṣatriyasya kṣatriyāmityādi| dhātrīmupēyāt stanadāyinīṁ samīpaṁ gacchēt, ‘bhiṣak bālagrāhakō vā’ iti śēṣaḥ| śyāmā hi prāyaśaḥ pracurakṣīrā bhavati| uktaviparyāsēna dōṣasya diṅmātraṁ darśayannāha- tatrētyādi| itiśabdō'yamēvamprakārē, tēnānyē'pi dōṣā ēvamprakārāḥ svayamapyūhya jñātavyāḥ| abhimantraṇamāha- catvāra ityādi||25-27||
Adhikarana 22 (28) · Śloka 28
atō'nyathā nānāstanyōpayōgasyāsātmyādvyādhijanma bhavati ||28||
अतोऽन्यथा नानास्तन्योपयोगस्यासात्म्याद्व्याधिजन्म भवति ||२८||
🔊 Audio coming soon
niyatadhātryā abhāvē dōṣaṁ darśayannāha- atō'nyathētyādi||28||
Adhikarana 23 (29) · Śloka 29
aparisrutē'pyatistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrōtasaḥ śiśōḥ kāsaśvāsavamīprādurbhāvaḥ | tasmādēvaṁvidhānāṁ stanyaṁ na pāyayēt ||29||
अपरिस्रुतेऽप्यतिस्तब्धस्तन्यपूर्णस्तनपानादुत्सुहितस्रोतसः शिशोः कासश्वासवमीप्रादुर्भावः | तस्मादेवंविधानां स्तन्यं न पाययेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
kuta īṣatparisrutaṁ stanyaṁ pāyayēdityāśaṅkya tadviparyayē dōṣaṁ vaktumāha- aparisruta ityādi| utsuhitasrōtasa iti ūrdhvapūritasrōtasa ityarthaḥ| ‘utsnuhitasrōtasa’ iti pāṭhē tu ūrdhvaṁ sruhitamudgīrṇaṁ srōtō yasyēti samāsaḥ||29||
Adhikarana 24 (30) · Śloka 30
krōdhaśōkāvātsalyādibhiśca striyāḥstanyanāśō bhavati | athāsyāḥ kṣīrajananārthaṁ saumanasyamutpādyayavagōdhūmaśāliṣaṣṭikamāṁsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśērukaśr̥ṅgāṭaka- bisavidārikandamadhukaśatāvarīnālikālābūkālaśākaprabhr̥tīni vidadhyāt ||30||
क्रोधशोकावात्सल्यादिभिश्च स्त्रियाःस्तन्यनाशो भवति | अथास्याः क्षीरजननार्थं सौमनस्यमुत्पाद्ययवगोधूमशालिषष्टिकमांसरससुरासौवीरकपिण्याकलशुनमत्स्यकशेरुकशृङ्गाटक- बिसविदारिकन्दमधुकशतावरीनालिकालाबूकालशाकप्रभृतीनि विदध्यात् ||३०||
🔊 Audio coming soon
krōdhaśōkētyādi| avātsalyam amamatvam| ādiśabdāllaṅghanavyāyāmādayaḥ| athāsyā ityādi| nālikā śākaviśēṣaḥ, ‘nālikēra’ iti kvacit pāṭhaḥ||30||
Adhikarana 25 (31-33) · Śloka 33
athāsyāḥ stanyamapsu parīkṣēta; taccēcchītalamamalaṁ tanu śaṅkhāvabhāsamapsu nyastamēkībhāvaṁ gacchatyaphēnilamatantumannōtplavatē'vasīdati vā tacchuddhamiti vidyāt, tēna kumārasyārōgyaṁ śarīrōpacayō balavr̥ddhiśca bhavati | na ca kṣudhitaśōkārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ stanyaṁ pāyayēt; nājīrṇauṣadhaṁ ca bālaṁ, dōṣauṣadhamalānāṁ tīvravēgōtpattibhayāt ||31|| bhavanti cātra- dhātryāstu gurubhirbhōjyairviṣamairdōṣalaistathā | dōṣā dēhē prakupyanti tataḥ stanyaṁ praduṣyati ||32|| mithyāhāravihāriṇyā duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ | dūṣayanti payastēna śārīrā vyādhayaḥ śiśōḥ | bhavanti kuśalastāṁśca bhiṣak samyagvibhāvayēt ||33||
अथास्याः स्तन्यमप्सु परीक्षेत; तच्चेच्छीतलममलं तनु शङ्खावभासमप्सु न्यस्तमेकीभावं गच्छत्यफेनिलमतन्तुमन्नोत्प्लवतेऽवसीदति वा तच्छुद्धमिति विद्यात्, तेन कुमारस्यारोग्यं शरीरोपचयो बलवृद्धिश्च भवति | न च क्षुधितशोकार्तश्रान्तप्रदुष्टधातुगर्भिणीज्वरितातिक्षीणातिस्थूलविदग्धभक्तविरुद्धाहारतर्पितायाः स्तन्यं पाययेत्; नाजीर्णौषधं च बालं, दोषौषधमलानां तीव्रवेगोत्पत्तिभयात् ||३१|| भवन्ति चात्र- धात्र्यास्तु गुरुभिर्भोज्यैर्विषमैर्दोषलैस्तथा | दोषा देहे प्रकुप्यन्ति ततः स्तन्यं प्रदुष्यति ||३२|| मिथ्याहारविहारिण्या दुष्टा वातादयः स्त्रियाः | दूषयन्ति पयस्तेन शारीरा व्याधयः शिशोः | भवन्ति कुशलस्तांश्च भिषक् सम्यग्विभावयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
athāsyāḥ stanyamityādi| avasīdati vētyatrāpi niṣēdhaḥ sambandhanīyaḥ||31-33||
Adhikarana 26 (34-36) · Śloka 36
aṅgapratyaṅgadēśē tu rujā yatrāsya jāyatē | muhurmuhuḥ spr̥śati taṁ spr̥śyamānē ca rōditi ||34|| nimīlitākṣō mūrdhasthē śirō rōgē na dhārayēt | bastisthē mūtrasaṅgārtō rujā tr̥ṣyati mūrcchati ||35|| viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ | kōṣṭhē dōṣān vijānīyāt sarvatrasthāṁśca rōdanaiḥ ||36||
अङ्गप्रत्यङ्गदेशे तु रुजा यत्रास्य जायते | मुहुर्मुहुः स्पृशति तं स्पृश्यमाने च रोदिति ||३४|| निमीलिताक्षो मूर्धस्थे शिरो रोगे न धारयेत् | बस्तिस्थे मूत्रसङ्गार्तो रुजा तृष्यति मूर्च्छति ||३५|| विण्मूत्रसङ्गवैवर्ण्यच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनैः | कोष्ठे दोषान् विजानीयात् सर्वत्रस्थांश्च रोदनैः ||३६||
🔊 Audio coming soon
vyādhisvarūpaṁ pratipādayitumajñānāṁ bālānāṁ rōgajñānōpāyamāha- aṅgapratyaṅgētyādi||34-36||
Adhikarana 27 (37) · Śloka 37
tēṣu yathābhihitaṁ mr̥dvacchēdanīyamauṣadhaṁ mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā saṁyuktaṁ vidadhyāt, dhātryāśca kēvalaṁ, kṣīrānnādasyātmani dhātryāśca pūrvavat, annādasya kaṣāyādīnātmanyēva na dhātryāḥ ||37||
तेषु यथाभिहितं मृद्वच्छेदनीयमौषधं मात्रया क्षीरपस्य क्षीरसर्पिषा संयुक्तं विदध्यात्, धात्र्याश्च केवलं, क्षीरान्नादस्यात्मनि धात्र्याश्च पूर्ववत्, अन्नादस्य कषायादीनात्मन्येव न धात्र्याः ||३७||
🔊 Audio coming soon
tēṣu ca rōgēṣu yathāvihitaṁ yadyadauṣadhaṁ yatra yatra rōgē vihitaṁ tattattatra kuryāt| tadapi mr̥du atīkṣṇam, acchēdanīyaṁ kaphamēdasōracchēdakāri| mātrayā vakṣyamāṇayā| kṣīrasarpiṣā saha bālasya kṣīrasarpiḥsātmyatvāt; dhātryāśca kēvalamēva na kṣīrayuktaṁ nāpi sarpiryuktamityarthaḥ| kṣīrānnādasya pūrvavat kṣīrasarpiṣā yuktaṁ, dhātryāstu kēvalamēva||37||
Adhikarana 28 (38) · Śloka 38
tatra māsādūrdhvaṁ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagrahaṇasammitāmauṣadhamātrāṁ vidadhyāt, kōlāsthisammitāṁ kalkamātrāṁ kṣīrānnādāya, kōlasammitāmannādāyēti ||38||
तत्र मासादूर्ध्वं क्षीरपायाङ्गुलिपर्वद्वयग्रहणसम्मितामौषधमात्रां विदध्यात्, कोलास्थिसम्मितां कल्कमात्रां क्षीरान्नादाय, कोलसम्मितामन्नादायेति ||३८||
🔊 Audio coming soon
tāmēva mātrāṁ nirdiśannāha- tatra māsādūrdhvamityādi| aṅguliparvadvayagrahaṇasammitāmiti ‘kṣīrājyālōḍitauṣadhasya’ iti śēṣaḥ| tantrāntarē cānyathā'bhihitaṁ; yathā- “prathamē māsi jātasya śiśōrbhēṣajaraktikā| avalēhyā tu kartavyā madhukṣīrasitāghr̥taiḥ|| ēkaikāṁ vardhayēttāvadyāvat saṁvatsarō bhavēt| tadūrdhvaṁ māṣavr̥ddhiḥ syādyāvat ṣōḍaśakābdikaḥ”- iti||38||
Adhikarana 29 (39) · Śloka 39
yēṣāṁ gadānāṁ yē yōgāḥ pravakṣyantē'gadaṅkarāḥ | tēṣu tatkalkasaṁliptau pāyayēta śiśuṁ stanau ||39||
येषां गदानां ये योगाः प्रवक्ष्यन्तेऽगदङ्कराः | तेषु तत्कल्कसंलिप्तौ पाययेत शिशुं स्तनौ ||३९||
🔊 Audio coming soon
prakārāntarēṇauṣadhōpayōgamāha- yēṣāṁ gadānāmityādi||39||
Adhikarana 30 (40-41) · Śloka 41
ēkaṁ dvē trīṇi cāhāni vātapittakaphajvarē | stanyapāyāhitaṁ sarpiritarābhyāṁ yathārthataḥ ||40|| na ca tr̥ṣṇābhayādatra pāyayēta śiśuṁ stanau | virēkabastivamanānyr̥tē kuryācca nātyayāt ||41||
एकं द्वे त्रीणि चाहानि वातपित्तकफज्वरे | स्तन्यपायाहितं सर्पिरितराभ्यां यथार्थतः ||४०|| न च तृष्णाभयादत्र पाययेत शिशुं स्तनौ | विरेकबस्तिवमनान्यृते कुर्याच्च नात्ययात् ||४१||
🔊 Audio coming soon
jvarē viśēṣamāha- ēkamityādi| stanyapāyāhitaṁ sarpiḥ, ‘sātmyāddattaṁ’ iti vākyaśēṣaḥ| itarābhyāṁ kṣīrānnādānnādābhyāṁ, yathārthatō yathāprayōjanataḥ, hitaṁ sarpirityarthaḥ| na cētyādi| atrēti jvarē| atyayāditi vināśakārakādvikārādvinētyarthaḥ||40-41||
Adhikarana 31 (42) · Śloka 43
mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayēt | tasya tr̥ḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śr̥tam ||42|| pānābhyañjanayōryōjyaṁ śītāmbūdvējanaṁ tathā |43|
मस्तुलुङ्गक्षयाद्यस्य वायुस्ताल्वस्थि नामयेत् | तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरकैः शृतम् ||४२|| पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यं शीताम्बूद्वेजनं तथा |४३|
🔊 Audio coming soon
tāluni patitē cikitsāmāha- mastuluṅgakṣayādityādi| mastuluṅgō'vilīnaghr̥tākārā mastakamajjā| madhurakaiḥ śr̥tamiti kākōlyādibhiḥ pakvam| śītāmbūdvējanamiti śītāmbuculakairāsēcanāttrāsanam||42||-
Adhikarana 32 (43-44) · Śloka 44
vātēnādhmāpitāṁ nābhiṁ sarujāṁ tuṇḍisañjñitām ||43|| mārutaghnaiḥ praśamayēt snēhasvēdōpanāhanaiḥ | gudapākē tu bālānāṁ pittaghnīṁ kārayēt kriyām | rasāñjanaṁ viśēṣēṇa pānālēpanayōrhitam ||44||
वातेनाध्मापितां नाभिं सरुजां तुण्डिसञ्ज्ञिताम् ||४३|| मारुतघ्नैः प्रशमयेत् स्नेहस्वेदोपनाहनैः | गुदपाके तु बालानां पित्तघ्नीं कारयेत् क्रियाम् | रसाञ्जनं विशेषेण पानालेपनयोर्हितम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
vātēnādhmāpitāmityādi pānālēpanayōrhitamityantaṁ ślōkadvayaṁ nibandhakārairna paṭhitam||43-44||
Adhikarana 33 (45) · Śloka 45
kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayēt siddhārthakavacāmāṁsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippalīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṁ, kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅgadrākṣardhibrāhmīsiddhaṁ ; tēnārōgyabalamēdhāyūṁṣi śiśōrbhavanti ||45||
क्षीराहाराय सर्पिः पाययेत् सिद्धार्थकवचामांसीपयस्यापामार्गशतावरीसारिवाब्राह्मीपिप्पलीहरिद्राकुष्ठसैन्धवसिद्धं, क्षीरान्नादाय मधुकवचापिप्पलीचित्रकत्रिफलासिद्धम्, अन्नादाय द्विपञ्चमूलीक्षीरतगरभद्रदारुमरिचमधुकविडङ्गद्राक्षर्धिब्राह्मीसिद्धं ; तेनारोग्यबलमेधायूंषि शिशोर्भवन्ति ||४५||
🔊 Audio coming soon
sarpiḥsātmyatvādbālasya svasthē'pi sarpirēva bhēṣajasiddhaṁ darśayannāha- kṣīrētyādi| payasyā arkapuṣpī||45||
Adhikarana 34 (46-47) · Śloka 47
bālaṁ punargātrasukhaṁ gr̥hṇīyāt, na cainaṁ tarjayēt, sahasā na pratibōdhayēdvitrāsabhayāt, sahasā nāpaharēdutkṣipēdvā vātādivighātabhayāt, nōpavēśayēt kaubjyabhayāt, nityaṁ cainamanuvartēta priyaśatairajighāṁsuḥ; ēvamavihatamanā hyabhivardhatē nityamudagrasattvasampannō nīrōgaḥ suprasannamanāśca bhavati | vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagrahacchāyādibhyō durgrahōpasargataśca bālaṁ rakṣēt ||46|| nāśucau visr̥jēdbālaṁ nākāśē viṣamē na ca | nōṣmamārutavarṣēṣu rajōdhūmōdakēṣu ca ||47||
बालं पुनर्गात्रसुखं गृह्णीयात्, न चैनं तर्जयेत्, सहसा न प्रतिबोधयेद्वित्रासभयात्, सहसा नापहरेदुत्क्षिपेद्वा वातादिविघातभयात्, नोपवेशयेत् कौब्ज्यभयात्, नित्यं चैनमनुवर्तेत प्रियशतैरजिघांसुः; एवमविहतमना ह्यभिवर्धते नित्यमुदग्रसत्त्वसम्पन्नो नीरोगः सुप्रसन्नमनाश्च भवति | वातातपविद्युत्प्रभापादपलताशून्यागारनिम्नस्थानग्रहच्छायादिभ्यो दुर्ग्रहोपसर्गतश्च बालं रक्षेत् ||४६|| नाशुचौ विसृजेद्बालं नाकाशे विषमे न च | नोष्ममारुतवर्षेषु रजोधूमोदकेषु च ||४७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ bālē parijanasya karaṇīyaṁ nirdiśannāha- bālamityādi| anuvartēta anukūlayēt| priyaśatairbālakrīḍanakadānādibhirityarthaḥ| ajighāṁsuriti ahantumicchuḥ san, ‘bālagrāhaka’ iti śēṣaḥ| uktaprakārānukūlanē phalamāha- ēvamityādi| ‘pādapalatāśūnyāgāra’ ityatra kēcit ‘pādapalatānānāgāranimnasthānagr̥hacchāyā ’ iti paṭhanti| nāśucāvityādi| viṣamē nimnōnnatapradēśē||46-47||
Adhikarana 35 (48) · Śloka 48
kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṁ gavyamathāpi vā | dadyādāstanyaparyāptērbālānāṁ vīkṣya mātrayā ||48||
क्षीरसात्म्यतया क्षीरमाजं गव्यमथापि वा | दद्यादास्तन्यपर्याप्तेर्बालानां वीक्ष्य मात्रया ||४८||
🔊 Audio coming soon
strīstanyābhāvē ca kṣīrāntaraṁ nirdiśannāha- kṣīrasātmyatayētyādi| āstanyaparyāptēriti yāvat stanyasya punaḥ paryāptiḥ pari samantatō bhāvēna prāptirbhavati, athavā yāvat stanyapānasya yōgyatā tāvadityarthaḥ||48||
Adhikarana 36 (49) · Śloka 49
ṣaṇmāsaṁ cainamannaṁ prāśayēllaghu hitaṁ ca ||49||
षण्मासं चैनमन्नं प्राशयेल्लघु हितं च ||४९||
🔊 Audio coming soon
annadānakālamāha- ṣaṇmāsamityādi| gayī tu ‘ṣaṇmāsāt’ iti paṭhitvā ṣaṇmāsādūrdhvamiti vyākhyāti||49||
Adhikarana 37 (50) · Śloka 50
nityamavarōdharataśca syāt kr̥tarakṣa upasargabhayāt; prayatnataśca grahōpasargēbhyō rakṣyā bālā bhavanti ||50||
नित्यमवरोधरतश्च स्यात् कृतरक्ष उपसर्गभयात्; प्रयत्नतश्च ग्रहोपसर्गेभ्यो रक्ष्या बाला भवन्ति ||५०||
🔊 Audio coming soon
nityamavarōdharata iti satataṁ parijanāvr̥tō'ntaḥpurasthō vā, kr̥tarakṣākriyō bhavēt| kutaḥ kāraṇādityāha- upasargabhayāt| asyaivārthasya prayatnakaraṇīyatāṁ darśayannāha- prayatnataścētyādi| rakṣyā iti rakṣaṇīyā ityarthaḥ||50||
Adhikarana 38 (51) · Śloka 51
atha kumāra udvijatē trasyati rōditi naṣṭasañjñō bhavati nakhadaśanairdhātrīmātmānaṁ ca pariṇudati dantān khādati kūjati jr̥mbhatē bhruvau vikṣipatyūrdhvaṁ nirīkṣatē phēnamudvamati sandaṣṭauṣṭhaḥkrūrō bhinnāmavarcā dīnārtasvarō niśi jāgarti durbalō mlānāṅgō matsyacchucchrundarimatkuṇagandhō yathā purā dhātryāḥ stanyamabhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyēna grahōpasr̥ṣṭalakṣaṇamuktaṁ, vistarēṇōttarē vakṣyāmaḥ ||51||
अथ कुमार उद्विजते त्रस्यति रोदिति नष्टसञ्ज्ञो भवति नखदशनैर्धात्रीमात्मानं च परिणुदति दन्तान् खादति कूजति जृम्भते भ्रुवौ विक्षिपत्यूर्ध्वं निरीक्षते फेनमुद्वमति सन्दष्टौष्ठःक्रूरो भिन्नामवर्चा दीनार्तस्वरो निशि जागर्ति दुर्बलो म्लानाङ्गो मत्स्यच्छुच्छ्रुन्दरिमत्कुणगन्धो यथा पुरा धात्र्याः स्तन्यमभिलषति तथा नाभिलषतीति सामान्येन ग्रहोपसृष्टलक्षणमुक्तं, विस्तरेणोत्तरे वक्ष्यामः ||५१||
🔊 Audio coming soon
kiṁ punargrahōpasargalakṣaṇaṁ tadāha- atha kumāra ityādi||51||
Adhikarana 39 (52) · Śloka 52
śaktimantaṁ cainaṁ jñātvā yathāvarṇaṁ vidyāṁ grāhayēt ||52||
शक्तिमन्तं चैनं ज्ञात्वा यथावर्णं विद्यां ग्राहयेत् ||५२||
🔊 Audio coming soon
tasya kumārasya puruṣārthasādhanahētubhūtāṁ kriyāṁ nirdiśannāha- śaktimantaṁ cētyādi| śaktimantaṁ vidyārjanaklēśakṣamam| yathāvarṇamiti brāhmaṇastrayīṁ, rājanyō daṇḍanītiṁ, vaiśyō vārtāmiti||52||
Adhikarana 40 (53) · Śloka 53
athāsmai pañcaviṁśativarṣāya ṣōḍaśadaśavarṣāṁ patnīmāvahēt pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti ||53||
अथास्मै पञ्चविंशतिवर्षाय षोडशदशवर्षां पत्नीमावहेत् पित्र्यधर्मार्थकामप्रजाः प्राप्स्यतीति ||५३||
🔊 Audio coming soon
vidyāgrahaṇavad paramapi kumārasya dr̥ṣṭādr̥ṣṭakāraṇasādhanabhūtaṁ nirdiśannāha- athāsmai ityādi| āvahēt vidadhyāt| kimarthamityāha- pitryētyādi| piturhitaṁ karma pitryaṁ śrāddhadānādi, dharmaḥ śrutismr̥tivihitaṁ yajñādyanuṣṭhānam, arthaḥ suvarṇādiḥ, kāmaḥ svēṣu viṣayēṣvindriyāṇāmānukūlyataḥ pravr̥ttiḥ, prajāḥ putrapautrādayaḥ||53||
Adhikarana 41 (54-55) · Śloka 55
ūnaṣōḍaśavarṣāyāmaprāptaḥ pañcaviṁśatim | yadyādhattē pumān garbhaṁ kukṣisthaḥ sa vipadyatē ||54|| jātō vā na ciraṁ jīvējjīvēdvā durbalēndriyaḥ | tasmādatyantabālāyāṁ garbhādhānaṁ na kārayēt ||55||
ऊनषोडशवर्षायामप्राप्तः पञ्चविंशतिम् | यद्याधत्ते पुमान् गर्भं कुक्षिस्थः स विपद्यते ||५४|| जातो वा न चिरं जीवेज्जीवेद्वा दुर्बलेन्द्रियः | तस्मादत्यन्तबालायां गर्भाधानं न कारयेत् ||५५||
🔊 Audio coming soon
aprāptapañcaviṁśatērūnaṣōḍaśavarṣayā saha saṁyōgē dōṣaṁ darśayannāha- ūnaṣōḍaśavarṣāyāmityādi||54-55||
Adhikarana 42 (56) · Śloka 56
ativr̥ddhāyāṁ dīrgharōgiṇyāmanyēna vā vikārēṇōpasr̥ṣṭāyāṁ garbhādhānaṁ naiva kurvīta | puruṣasyāpyēvaṁvidhasya ta ēva dōṣāḥ sambhavanti ||56||
अतिवृद्धायां दीर्घरोगिण्यामन्येन वा विकारेणोपसृष्टायां गर्भाधानं नैव कुर्वीत | पुरुषस्याप्येवंविधस्य त एव दोषाः सम्भवन्ति ||५६||
🔊 Audio coming soon
ativr̥ddhādiṣvapi garbhādhānaniṣēdhamāha- ativr̥ddhāyāmityādi| puruṣasyāpyēvaṁvidhasya garbhādhānē'nadhikāra iti śēṣaḥ| kutō garbhādhānaniṣēdha ityāha- ta ēvētyādi| ētēna kukṣisthaḥ sa vipadyata ityādivākyōktāḥ||56||
Adhikarana 43 (57) · Śloka 57
tatra pūrvōktaiḥ kāraṇaiḥ patiṣyati garbhē garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṁ ca | tatra śītaiḥ pariṣēkāvagāhapradēhādibhirupacarējjīvanīyaśr̥takṣīrapānaiśca | garbhasphuraṇē muhurmuhustatsandhāraṇārthaṁ kṣīramutpalādisiddhaṁ pāyayēt | prasraṁsamānē sadāhapārśvapr̥ṣṭhaśūlāsr̥gdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṁ ca prakrāmati garbhē kōṣṭhē saṁrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ | vēdanāyāṁ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṁṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṁ payaḥ śarkarākṣaudramiśraṁ pāyayēt; mūtrasaṅgē darbhādisiddham; ānāhē hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddham | atyarthaṁ sravati raktē kōṣṭhāgārikāgāramr̥tpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṁ madhunā'valihyāt, yathālābhaṁ nyagrōdhāditvakpravālakalkaṁ vā payasā pāyayēt, utpalādikalkaṁ vā kaśēruśr̥ṅgāṭakaśālūkakalkaṁ vā śr̥tēna payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthēna vā śarkarāmadhumadhurēṇa śālipiṣṭaṁ; nyagrōdhādisvarasaparipītaṁ vā vastrāvayavaṁ yōnyāṁ dhārayēt | athādr̥ṣṭaśōṇitavēdanāyāṁ madhukadēvadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṁ payaḥ pāyayēt, tadēvāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṁ vidārigandhādisiddhaṁ vā, br̥hatīdvayōtpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṁ vā; ēvamupakrāntāyā upāvartantē rujō garbhaścāpyāyatē | vyavasthitē ca garbhē gavyēnōdumbaraśalāṭusiddhēna payasā bhōjayēt | atītē lavaṇasnēhavarjyābhiryavāgūbhiruddālakādīnāṁ pācanīyōpasaṁskr̥tābhirupakramēta yāvantō māsā garbhasya tāvantyahāni | bastyudaraśūlēṣu purāṇaguḍaṁ dīpanīyasaṁyuktaṁ pāyayēdariṣṭaṁ vā | vātōpadravagr̥hītatvāt srōtasāṁ līyatē garbhaḥ, sō'tikālamavatiṣṭhamānō vyāpadyatē, tāṁ mr̥dunā snēhādikramēṇōpacarēt, utkrōśarasasaṁsiddhāmanalpasnēhāṁ yavāgūṁ pāyayēt, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayēnmadhumādhvīkaṁ cānupibēt saptarātram | kālātītasthāyini garbhē viśēṣataḥ sadhānyamudūkhala musalēnābhihanyādviṣamē vā yānāsanē sēvēta | vātābhipanna ēva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṁ na pūrayati mandaṁ spandatē ca, taṁ br̥ṁhaṇīyaiḥ payōbhirmāṁsarasaiścōpacarēt | śukraśōṇitaṁ vāyunā'bhiprapannamavakrāntajīvamādhmāpayatyudaraṁ, taṁ kadācidyadr̥cchayōpaśāntaṁ naigamēṣāpahr̥tamiti bhāṣantē, tamēva kadācit pralīyamānaṁ nāgōdaramityāhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ ||57||
तत्र पूर्वोक्तैः कारणैः पतिष्यति गर्भे गर्भाशयकटीवङ्क्षणबस्तिशूलानि रक्तदर्शनं च | तत्र शीतैः परिषेकावगाहप्रदेहादिभिरुपचरेज्जीवनीयशृतक्षीरपानैश्च | गर्भस्फुरणे मुहुर्मुहुस्तत्सन्धारणार्थं क्षीरमुत्पलादिसिद्धं पाययेत् | प्रस्रंसमाने सदाहपार्श्वपृष्ठशूलासृग्दरानाहमूत्रसङ्गाः, स्थानात् स्थानं च प्रक्रामति गर्भे कोष्ठे संरम्भः, तत्र स्निग्धशीताः क्रियाः | वेदनायां महासहाक्षुद्रसहामधुकश्वदंष्ट्राकण्टकारिकासिद्धं पयः शर्कराक्षौद्रमिश्रं पाययेत्; मूत्रसङ्गे दर्भादिसिद्धम्; आनाहे हिङ्गुसौवर्चललशुनवचासिद्धम् | अत्यर्थं स्रवति रक्ते कोष्ठागारिकागारमृत्पिण्डसमङ्गाधातकीकुसुमनवमालिकागैरिकसर्जरसरसाञ्जनचूर्णं मधुनाऽवलिह्यात्, यथालाभं न्यग्रोधादित्वक्प्रवालकल्कं वा पयसा पाययेत्, उत्पलादिकल्कं वा कशेरुशृङ्गाटकशालूककल्कं वा शृतेन पयसा, उदुम्बरफलौदककन्दक्वाथेन वा शर्करामधुमधुरेण शालिपिष्टं; न्यग्रोधादिस्वरसपरिपीतं वा वस्त्रावयवं योन्यां धारयेत् | अथादृष्टशोणितवेदनायां मधुकदेवदारुमञ्जिष्ठापयस्यासिद्धं पयः पाययेत्, तदेवाश्मन्तकशतावरीपयस्यासिद्धं विदारिगन्धादिसिद्धं वा, बृहतीद्वयोत्पलशतावरीसारिवापयस्यामधुकसिद्धं वा; एवमुपक्रान्ताया उपावर्तन्ते रुजो गर्भश्चाप्यायते | व्यवस्थिते च गर्भे गव्येनोदुम्बरशलाटुसिद्धेन पयसा भोजयेत् | अतीते लवणस्नेहवर्ज्याभिर्यवागूभिरुद्दालकादीनां पाचनीयोपसंस्कृताभिरुपक्रमेत यावन्तो मासा गर्भस्य तावन्त्यहानि | बस्त्युदरशूलेषु पुराणगुडं दीपनीयसंयुक्तं पाययेदरिष्टं वा | वातोपद्रवगृहीतत्वात् स्रोतसां लीयते गर्भः, सोऽतिकालमवतिष्ठमानो व्यापद्यते, तां मृदुना स्नेहादिक्रमेणोपचरेत्, उत्क्रोशरससंसिद्धामनल्पस्नेहां यवागूं पाययेत्, माषतिलबिल्वशलाटुसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेन्मधुमाध्वीकं चानुपिबेत् सप्तरात्रम् | कालातीतस्थायिनि गर्भे विशेषतः सधान्यमुदूखल मुसलेनाभिहन्याद्विषमे वा यानासने सेवेत | वाताभिपन्न एव शुष्यति गर्भः, स मातुः कुक्षिं न पूरयति मन्दं स्पन्दते च, तं बृंहणीयैः पयोभिर्मांसरसैश्चोपचरेत् | शुक्रशोणितं वायुनाऽभिप्रपन्नमवक्रान्तजीवमाध्मापयत्युदरं, तं कदाचिद्यदृच्छयोपशान्तं नैगमेषापहृतमिति भाषन्ते, तमेव कदाचित् प्रलीयमानं नागोदरमित्याहुः; तत्रापि लीनवत् प्रतीकारः ||५७||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ garbhasrāvalakṣaṇāni sahētukāni sapratikārāṇyāha- tatrētyādi| pūrvōktairiti mūḍhagarbhanidānōktairgrāmyadharmayānavāhanādibhiḥ| garbhāśayādiśūlāni garbhapātanimittānilajanitāni; raktadarśanaṁ cāmagarbhānvayaṁ kr̥cchrasādhyam| gayī tu garbhasraṁsanēnārtavavahasrōtōmukhavivr̥tērārtavakṣaraṇādraktadarśanamityāha| cikitsāmāha- tatrētyādi| jīvanīyāni kākōlyādīni| pr̥thak pr̥thagavasthāśritaṁ cikitsitamāha- garbhētyādi| utpalaraktōtpalētyādirutpalādiḥ| prasraṁsamānē patanāya kiñciccalati sadāhapārśvaśūlādayō mūtrasaṅgāntā bhavanti| kōṣṭhē saṁrambha āmapacyamānapakvāśayādau kṣōbhaḥ| sthānaṁ cēti cakārēṇa pūrvōktāḥ śūlādayō'pi| tēṣu cikitsāmāha- tatrētyādi| snigdhaśītāḥ sātmyatō na sarvēṣu| pārśvaśūlādiṣu caturṣu kriyāviśēṣaṁ nirdiśannāha- vēdanāyāmityādi| darbhādibhiḥ siddhaṁ tr̥ṇapañcamūlasiddham| ānāhē laśunasiddhaṁ payō hiṅgusauvarcalaprakṣēpam| atyarthaṁ sravati raktē asr̥gdara ityarthaḥ| kōṣṭhavadāgāraṁ kōṣṭhāgāraṁ, tēna caratīti kōṣṭhāgārikā gr̥hakārikā kīṭaviśēṣaḥ, tadgr̥hamr̥ttikā| audakāḥ kandāḥ kasēruśālukanadīmāṣakādayaḥ| dr̥ṣṭaśōṇitāyāṁ ruji cikitsāṁ nirdiśyādr̥ṣṭaśōṇitāyāṁ cikitsāṁ nirdiśannāha- athādr̥ṣṭaśōṇitētyādi| payasyā arkapuṣpī| siddhaṁ payaḥ ‘pāyayēt’ iti sambandhaḥ| aśmantakaḥ karbudārākāraḥ| upāvartantē upaśamaṁ yānti| garbhaścāpyāyatē raktasrutikarśitaḥ| ‘ēvaṁ kṣipramupakrāntē nīrujāyā upāvartatē(ntē) garbha āpyāyatē ca’ iti kvacit pāṭhaḥ| tantrāntarē cōpaviṣṭakākhyō'yaṁ garbhaḥ kathitaḥ| tathā ca carakē- “yasyāḥ punaruṣṇatīkṣṇōpayōgādgarbhiṇyā mahati jātasārē garbhē puṣpadarśanamanyō vā yōnisrāvaḥ, tasyā garbhō vr̥ddhiṁ na prāpnōti niḥsrutatvāt, sa kālāntaramavatiṣṭhatē saspandaśca bhavati, tamupaviṣṭakamityācakṣatē”- (ca.śā.8) iti| vyavasthitē cētyādi| udumbaraśalāṭusiddhēnēti udumbarasya kōmalaiḥ phalaiḥ pakvēna kṣīrēṇa| kṣīrapākastu tantrāntarābhihitō yathā- “dravyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaḥ kartavyaḥ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ”- iti| atītē ityādi| atītē patita ityarthaḥ| uddālaka āraṇyakōdravaḥ, ētacca yavāgūdānaṁ laṅghanapūrvam| tathāca vāgbhaṭaḥ- “āmānvayē ca tatrēṣṭaṁ śītaṁ rūkṣōpasaṁhitam| upavāsō ghanōśīraguḍūcyaraludhānyakāḥ|| kvathitāḥ salilē pānaṁ tr̥ṇadhānyādibhōjanam” (vā.śā.2)- iti| bastyudaraśūlēṣvityādi| dīpanīyasaṁyuktaṁ pañcakōlacūrṇasaṁyuktam| ariṣṭam abhayāriṣṭādikam| uktaraktaparisrutinimittōpaviṣṭakaprasaṅgēnāparāṁ cirakālasthāyinīṁ garbhavikr̥tiṁ darśayannāha- vātētyādi| līyatē śliṣyati; kuta ityāha- srōtasāṁ garbhanirgamamārgāṇāṁ vātōpadravēṇa saṅkōcādinā gr̥hītatvāt| vyāpadyatē vinaśyatītyarthaḥ| mr̥dunā atīkṣṇēna, tīkṣṇasya garbhōpaghātakatvāt| snēhādinētyatrādiśabdō na vyavasthāvācī, tīkṣṇasvēdasya vamanavirēcanayōśca garbhōpaghātakatvāt; ata ādiśabdaḥ pradhānavācī, tēna snēhapradhānānukramēṇētyarthaḥ| anyē punarmr̥dunēti acchapānavarjitāvacāraṇāsnēhēnēti manyantē| tāmēvāvacāraṇāṁ nirdiśannāha- utkrōśarasasaṁsiddhāmityādi| utkrōśaḥ kurarabhēdaḥ, analpasnēhāṁ prabhūtasnēhām; anyē punaralpasnēhāmiti paṭhanti tadasamyak, yavāgvāḥ pavanāvajayārthamupayujyamānatvāt paratantradarśanācca| taduktaṁ carakē- “yasyāḥ punargarbhaḥ prasuptō na spandatē tāṁ śyēnamatsyagavayaśikhitāmracūḍatittirīṇāmanyatamasya sarpiṣmatā rasēna māṣayūṣēṇa vā prabhūtasarpiṣā bhōjayēt” (ca.śā.8) iti| bilvaśalāṭusiddhāniti bilvasya kōmalaphalaiḥ siddhān| ēvaṁ srōtasāmavarōdhahētōrvātasyōpaśamavidhimuktvā vātōpaśamamr̥dubhūtānāṁ srōtasāṁ vikāsārthaṁ vidhiṁ darśayannāha- kālātīta ityādi| līna ēvāyaṁ vidhiḥ| vātābhipanna ityādi| vātābhipannō garbhaḥ śuṣyati, natu punarlīnavanmārgāvarōdhāttiṣṭhati | garbhaśōṣalakṣaṇaṁ punaḥ kukṣērapūraṇaṁ, vātaśōṣaṇēnaiva vihataujastvādgarbhō mandamēva calati| br̥ṁhaṇīyaiḥ payōbhiriti br̥ṁhaṇīyasaṁskr̥taiḥ kṣīrairityarthaḥ| māṁsarasaiścēti cakārāllīnapratikārasamuccayaḥ| vr̥ddhakāśyapēna śuṣkalakṣaṇamabhihitaṁ yathā- “garbhanāḍyāstvavahanādalpatvādvā rasasya ca| cirēṇāpyāyatē garbhastathaivākālabhōjanāt|| akukṣipūraṇaṁ garbhaspandanaṁ mandamēva ca”- iti| aparamapi vātābhipannaṁ garbhaṁ darśayannāha- śukrētyādi| śukraśōṇitamiti vacanādasañjātāṅgapratyaṅgamēva, vāyunā'bhiprapannaṁ vāyunōparuddham, avakrāntajīvaṁ jīvōpagatam, ata ēvākuthitamavatiṣṭhatē| śukrārtavāvarōdhakō vāyurēvōdaramādhmāpayati; tadādhmānaṁ kadācidyadr̥cchayā aniyatahētunā, upaśāntaṁ līnībhūtaṁ dr̥ṣṭvā naigamēṣēṇa bālagrahēṇāpahr̥tamiti vadanti| vātābhipannamēva garbhāvasthāviśēṣaṁ darśayannāha- tamēvētyādi| tamēva vātābhipannamēva, punaḥ punaranayā vr̥ttyā pravilīyamānamalpībhavantaṁ nāgōdaramiti bruvatē| tatrēti nāgōdarē| apiśabdānnaigamēṣāpahr̥tē'pi līnōktaḥ pratīkāraḥ||57||
Adhikarana 44 (58-62) · Śloka 62
ata ūrdhvaṁ māsānumāsikaṁ vakṣyāmaḥ- ||58|| madhukaṁ śākabījaṁ ca payasyā suradāru ca | aśmantakastilāḥ kr̥ṣṇāstāmravallī śatāvarī ||59|| vr̥kṣādanī payasyā ca latā sōtpalasārivā | anantā sārivā rāsnā padmā madhukamēva ca ||60|| br̥hatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgāstvacō ghr̥tam | pr̥śniparṇī balā śigruḥ śvadaṁṣṭrā madhuparṇikā ||61|| śr̥ṅgāṭakaṁ bisaṁ drākṣā kaśēru madhukaṁ sitā | vatsaitē sapta yōgāḥ syurardhaślōkasamāpanāḥ | yathāsaṅkhyaṁ prayōktavyā garbhasrāvē payōyutāḥ ||62||
अत ऊर्ध्वं मासानुमासिकं वक्ष्यामः- ||५८|| मधुकं शाकबीजं च पयस्या सुरदारु च | अश्मन्तकस्तिलाः कृष्णास्ताम्रवल्ली शतावरी ||५९|| वृक्षादनी पयस्या च लता सोत्पलसारिवा | अनन्ता सारिवा रास्ना पद्मा मधुकमेव च ||६०|| बृहत्यौ काश्मरी चापि क्षीरिशुङ्गास्त्वचो घृतम् | पृश्निपर्णी बला शिग्रुः श्वदंष्ट्रा मधुपर्णिका ||६१|| शृङ्गाटकं बिसं द्राक्षा कशेरु मधुकं सिता | वत्सैते सप्त योगाः स्युरर्धश्लोकसमापनाः | यथासङ्ख्यं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोयुताः ||६२||
🔊 Audio coming soon
śākō mahāvr̥kṣaḥ karkaśapatraḥ, tasya bījam| payasyā arkapuṣpī, gayī tu payasyāṁ kṣīravidārīṁ kṣīrakākōlīṁ vā brūtē| aśmantakaḥ kōvidārasadr̥śō'mlapatraḥ ‘amlalōṭaka’ iti lōkē| tāmravallī rāmataruṇī, mañjiṣṭhāmaparē| latā priyaṅguḥ| anantā utpalasārivā| padmā padmacāriṇī, bhārgīmaparē| br̥hatyau sthūlaphalā caṇakabr̥hatī ca| kṣīriśuṅgāḥ kṣīrivr̥kṣāṇāṁ vaṭādīnāmavikasitāḥ pravālāḥ| madhuparṇī madhuyaṣṭikā| yathāsaṅkhyamiti prathamamāsamārabhya saptamamāsān yāvadanukramēṇētyarthaḥ| payōyutā iti cūrṇādiprayōgē ētē yōgāḥ payasā yutāḥ prayōjyā ityarthaḥ||58-62||
Adhikarana 45 (63-65) · Śloka 65
kapitthabr̥hatībilvapaṭōlēkṣunidigdhikā | mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayēdbhiṣagaṣṭamē ||63|| navamē madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibēt | kṣīraṁ śuṇṭhīpayasyābhyāṁ siddhaṁ syāddaśamē hitam ||64|| sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṁ suradāru ca | ēvamāpyāyatē garbhastīvrā ruk cōpaśāmyati ||65||
कपित्थबृहतीबिल्वपटोलेक्षुनिदिग्धिका | मूलानि क्षीरसिद्धानि पाययेद्भिषगष्टमे ||६३|| नवमे मधुकानन्तापयस्यासारिवाः पिबेत् | क्षीरं शुण्ठीपयस्याभ्यां सिद्धं स्याद्दशमे हितम् ||६४|| सक्षीरा वा हिता शुण्ठी मधुकं सुरदारु च | एवमाप्यायते गर्भस्तीव्रा रुक् चोपशाम्यति ||६५||
🔊 Audio coming soon
kapitthētyādi| kapitthādīnāṁ mūlāni kṣīrasiddhānyaṣṭamē māsi, navamē madhukādayaḥ sārivāntāḥ kṣīrasiddhāḥ pibēt| payasyā kṣīravidārī| daśamē māsi śuṇṭhīpayasyābhyāṁ kṣīrapākakalpanayā siddhaṁ kṣīraṁ hitaṁ bhavēt, athavā sakṣīrāḥ śuṇṭhyādayaḥ praśasyantē; vāgbhaṭē'pyētaiḥ siddhaṁ kṣīraṁ pratipāditaṁ; tathāca- “kapitthabilvabr̥hatīpaṭōlēkṣunidigdhikā- | mūlaiḥ śr̥taṁ prayuñjīta kṣīraṁ māsē tathā'ṣṭamē|| navamē sārivānantāpayasyāmadhuyaṣṭibhiḥ| yōjayēddaśamē māsi kṣīraṁ siddhaṁ payasyayā|| athavā yaṣṭimadhukanāgarāmaradārubhiḥ”- (vā.śā.2) iti| gayadāsēna caitē garbhasrāvacikitsitayōgāḥ prāgēva garbhaścāpyāyata ityanantaraṁ paṭhitāḥ||63-65||
Adhikarana 46 (66) · Śloka 66
nivr̥ttaprasavāyāstu punaḥ ṣaḍbhyō varṣēbhya ūrdhvaṁ prasavamānāyā nāryāḥ kumārō'lpāyurbhavati ||66||
निवृत्तप्रसवायास्तु पुनः षड्भ्यो वर्षेभ्य ऊर्ध्वं प्रसवमानाया नार्याः कुमारोऽल्पायुर्भवति ||६६||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ pūrvagarbhajanmanō yā uttaragarbhajananāvadhistāmatikramya garbhagrāhiṇyā dōṣaṁ darśayannāha- nivr̥ttētyādi| ētēna ṣaḍbhyō varṣēbhya ūrdhvaṁ ‘nivr̥ttaprasavā’ ityucyatē| ṣaṭsu ṣaḍavayavēṣu pañcacatustridvivarṣēṣu garbhānujananasya janmakāla iti; kutaḥ punarasyāḥ kumārō'lpāyurbhavati? ucyatē- garbhāśayayōnyādidōṣēṇa hi nivartatē prasavaḥ; tatra tacchōdhanakriyāmantarēṇāhāravihārādiguṇamātrēṇa yadr̥cchayōpagr̥hītagarbhāyā yōnigarbhāśayādiṣvaniḥsphōṭitadōṣēṣu jātō'lpāyurēvēti||66||
Adhikarana 47 (67) · Śloka 67
atha garbhiṇīṁ vyādhyutpattāvatyayē chardayēnmadhurāmlēnānnōpahitēnānulōmayēcca, saṁśamanīyaṁ ca mr̥du vidadhyādannapānayōḥ, aśnīyācca mr̥duvīryaṁ madhuraprāyaṁ garbhāviruddhaṁ ca, garbhāviruddhāśca kriyā yathāyōgaṁ vidadhīta mr̥duprāyāḥ ||67||
अथ गर्भिणीं व्याध्युत्पत्तावत्यये छर्दयेन्मधुराम्लेनान्नोपहितेनानुलोमयेच्च, संशमनीयं च मृदु विदध्यादन्नपानयोः, अश्नीयाच्च मृदुवीर्यं मधुरप्रायं गर्भाविरुद्धं च, गर्भाविरुद्धाश्च क्रिया यथायोगं विदधीत मृदुप्रायाः ||६७||
🔊 Audio coming soon
garbhavyāghātakatvēna niṣiddhāyā vamanādikriyāyāḥ kvacidatyayakāriṇi vyādhau mr̥dunā dravyēṇa pratiprasavaṁ nirdiśannāha- atha garbhiṇīmityādi| atyayē vināśahētau| anulōmayēccēti madhurāmlēnānnōpahitēnēti sambandhaḥ| āhāraṁ niyamayannāha- aśnīyāccētyādi| vihāramapyasya niyamayannāha- garbhāviruddhā ityādi| yathāyōgam ahīnātimithyāyōgēnētyarthaḥ||67||
Adhikarana 48 (68-70) · Śloka 70
sauvarṇaṁ sukr̥taṁ cūrṇaṁ kuṣṭhaṁ madhu ghr̥taṁ vacā | matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam ||68|| arkapuṣpī madhu ghr̥taṁ cūrṇitaṁ kanakaṁ vacā | hēmacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvētā dūrvā ghr̥taṁ madhu ||69|| catvārō'bhihitāḥ prāśāḥ ślōkārdhēṣu caturṣvapi | kumārāṇāṁ vapurmēdhābalabuddhivivardhanāḥ ||70||
सौवर्णं सुकृतं चूर्णं कुष्ठं मधु घृतं वचा | मत्स्याक्षकः शङ्खपुष्पी मधु सर्पिः सकाञ्चनम् ||६८|| अर्कपुष्पी मधु घृतं चूर्णितं कनकं वचा | हेमचूर्णानि कैडर्यः श्वेता दूर्वा घृतं मधु ||६९|| चत्वारोऽभिहिताः प्राशाः श्लोकार्धेषु चतुर्ष्वपि | कुमाराणां वपुर्मेधाबलबुद्धिविवर्धनाः ||७०||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ yōgāntaraiḥ saha kumārasya suvarṇacūrṇaṁ nirdiśannāha- sauvarṇamityādi| matsyākṣakō brāhmī ‘pattūra’ ityēkē, anyē raktapuṣpamānūpaṁ ‘matsyāka’ iti lōkē prasiddhamāhuḥ| arkapuṣpī payasyā arkasadr̥śapayaḥpuṣpā lataiva, śvētadūrvāviśēṣāṁ kēcidāhuḥ, vr̥kṣajātimanyē| kaiḍaryaḥ parvatanimbaḥ| saṁvatsaraṁ yāvadētē yōgāḥ prayōjyāḥ; anyē dvādaśavarṣāṇyāhuḥ| mātrā uktaiva| gayī tu prāktanamātrāpratipādakaṁ vākyamapaṭhitvā mātrājñānārthaṁ viśvāmitrōktaṁ vākyamabhidadhati; yathā- ‘viḍaṅgaphalamātraṁ tu jātamātrasya bhēṣajam| ētēnaiva pramāṇēna māsi māsi pravardhitam|| kōlāsthimātraṁ kṣīrādē dadyādbhaiṣajyakōvidaḥ| kṣīrānnādē kōlamātramannādē ḍumbarōpamam”- iti||68-70||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē garbhiṇīvyākaraṇaṁ śārīraṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ ||10|| iti bhagavatā śrīdhanvantariṇōpadiṣṭāyāṁ tacchiṣyēṇa maharṣiṇā suśrutēna viracitāyāṁ suśrutasaṁhitāyāṁ tr̥tīyaṁ śārīrasthānaṁ samāptam |
इति सुश्रुतसंहितायां शारीरस्थाने गर्भिणीव्याकरणं शारीरं नाम दशमोऽध्यायः ||१०|| इति भगवता श्रीधन्वन्तरिणोपदिष्टायां तच्छिष्येण महर्षिणा सुश्रुतेन विरचितायां सुश्रुतसंहितायां तृतीयं शारीरस्थानं समाप्तम् |
🔊 Audio coming soon
iti bhiṣagvaraśrīḍalhaṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ śārīrasthānē daśamō'dhyāyaḥ samāptaḥ||10||