Skip to content

24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

tatra, annāśraddhārōcakāvipākāṅgamardajvarahr̥llāsatr̥ptigauravahr̥tpāṇḍurōgamārgōparōdhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhr̥tayō rasadōṣajā vikārāḥ; kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgēndraluptaplīhavidradhigulmavātaśōṇitārśō'rbudāṅgamardāsr̥gdararaktapittaprabhr̥tayō raktadōṣajāḥ , gudamukhamēḍhrapākāśca; adhimāṁsārbudārśō'dhijihvōpajihvōpakuśagalaśuṇḍikālajīmāṁsasaṅghātauṣṭhaprakōpagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhr̥tayō māṁsadōṣajāḥ; granthivr̥ddhigalagaṇḍārbudamēdōjauṣṭhaprakōpamadhumēhātisthaulyātisvēdaprabhr̥tayō mēdōdōṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitōdaśūlakunakhaprabhr̥tayō'sthidōṣajāḥ; tamōdarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanētrābhiṣyandaprabhr̥tayō majjadōṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramēhaśukradōṣādayaśca taddōṣāḥ; tvagdōṣāḥ saṅgō'tipravr̥ttirayathāpravr̥ttirvā malāyatanadōṣāḥ; indriyāṇāmapravr̥ttirayathāpravr̥ttirvēndriyāyatanadōṣāḥ; ityēṣa samāsa uktaḥ; vistaraṁ nimittāni caiṣāṁ pratirōgaṁ vakṣyāmaḥ ||9||

View original

तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

cikitsāviśēṣavijñānārthaṁ sukhasādhyatvādikarmabōdhārthaṁ ca pratyēkaṁ rasādidhātuvikārān darśayitumāha- tatrānnāśraddhārōcakētyādi| annāśraddhā annavidvēṣaḥ| aṅgamarda iti vēdanāviśēṣaḥ ‘sphuṭanikā’ iti lōkē| hr̥llāsō hr̥dayōtklēdō'sakr̥tṣṭhīvanam| aṅgasāda iti aṅgānāmanutsāhaḥ| rasadōṣajā iti dōṣadūṣitarasajātāḥ| rasajānabhidhāya raktajānabhidhātumāha- kuṣṭhētyādi| raktajānuktvā māṁsajānāha- adhimāṁsētyādi| māṁsasaṅghāta iti māṁsatānō nāma mukharōgēṣu; ‘māṁsōcchrāyaḥ sāmānya ēva’ ityanyē| māṁsajān kathayitvā mēdōjānāha- granthītyādi| mēdōjānuktvā'sthijānāha- adhyasthyadhidantētyādi| adhyasthīni adhikāsthīnītyarthaḥ| adhidantā iti adhikā dantā ityarthaḥ| tōdaśūlābhyāṁ sahāsthiśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| asthidōṣānabhidhāya majjajānāha- tamōdarśanētyādi|- tamōdarśanam andhakāradarśanam| mūrcchā cētanācyutiḥ| bhramaḥ cakrārūḍhasyēva| pūrvasthūlamūlārurjanmēti sthūlamūlānāmaruṣāṁ vraṇānāṁ parvasu janmētyarthaḥ | anyē tvatra ‘parvagauravasthūlamūlārurjanma’ iti paṭhanti| majjadōṣānabhidhāya śukradōṣān darśayati- klaibyāpraharṣētyādi|- klaibyamiti ṣaṇḍhatētyarthaḥ| apraharṣa iti strīviṣayē'nabhilāṣaḥ| taddōṣā iti śukradōṣā ityarthaḥ| śukrajānuktvā malāyatanadōṣānāha- tvagdōṣā ityādi| tvagdōṣāḥ kuṣṭhāni| karṇanāsāmukhākṣimalāyatanēṣvanyēṣu ca prajananādyapatyapathēṣvapravr̥ttiḥ ‘saṅga’ ucyatē| malāyatanadōṣānabhidhāyēndriyāyatanadōṣānāha- indriyāṇāmapravr̥ttirityādi| samāsaḥ saṅkṣēpaḥ| dōṣadhātumalasaṁsargāditi yat prāguktaṁ vyādhinānātvakāraṇaṁ, tathā''yatanaviśēṣāditi yaddvitīyaṁ vyādhinānātvakāraṇamuktam, ētaddvayamapi saṅkṣēpēṇābhidhāya nimittataścēti yaduktaṁ tr̥tīyaṁ vyādhinānātvakāraṇaṁ tadabhidhātumāha- vistaramityādi| nimittāni vātādayaḥ tatkāraṇāni balavadvigrahādīni mithyāprayuktāni snēhādīni ca; jvarē tadyathā kāmajvaraḥ krōdhajvarō mr̥tpāṇḍurōga ityādi; tathā'tīsārē ‘gurvatisnigdharūkṣōṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ’ (u. ta. a. 40) ityādi pratirōgaṁ nirdiṣṭāni| pratirōgaṁ vakṣyāma iti rōgē rōgē vakṣyāmaḥ||9||

24. व्याधिसमुद्देशीयाध्यायः - Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi