Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vyādhisamuddēśīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
dvividhāstu vyādhayaḥ- śastrasādhyāḥ, snēhādikriyāsādhyāśca | tatra śastrasādhyēṣu snēhādikriyā na pratiṣidhyatē, snēhādikriyāsādhyēṣu śastrakarma na kriyatē ||3||
View original
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
asmin punaḥ śāstrē sarvatantrasāmānyāt sarvēṣāṁ vyādhīnāṁ yathāsthūlamavarōdhaḥ kriyatē | prāgabhihitaṁ ‘tadduḥkhasaṁyōgā vyādhaya’ (sū. a. 1) iti | tacca duḥkhaṁ trividham- ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikamiti | tattu saptavidhē vyādhāvupanipatati | tē punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ; tadyathā- ādibalapravr̥ttāḥ, janmabalapravr̥ttāḥ, dōṣabalapravr̥ttāḥ, saṅghātabalapravr̥ttāḥ, kālabalapravr̥ttāḥ, daivabalapravr̥ttāḥ, svabhāvabalapravr̥ttā iti ||4||
View original
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tatra, ādibalapravr̥ttā yē śukraśōṇitadōṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhr̥tayaḥ; tē'pi dvividhāḥ- mātr̥jāḥ, pitr̥jāśca | janmabalapravr̥ttā yē māturapacārāt paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhr̥tayō jāyantē; tē'pi dvividhāḥ rasakr̥tāḥ, dauhr̥dāpacārakr̥tāśca | dōṣabalapravr̥ttā yē ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakr̥tāśca; tē'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ , pakvāśayasamutthāśca; punaśca dvividhāḥ- śārīrā, mānasāśca | ta ētē ādhyātmikāḥ ||5||
View original
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
saṅghātabalapravr̥ttā ya āgantavō durbalasya balavadvigrahāt; tē'pi dvividhāḥ- śastrakr̥tā, vyālakr̥tāśca | ētē ādhibhautikāḥ ||6||
View original
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
kālabalapravr̥ttā yē śītōṣṇavātavarṣātapaprabhr̥tinimittāḥ; tē'pi dvividhāḥ- vyāpannartukr̥tāḥ, avyāpannartukr̥tāśca | daivabalapravr̥tā yē dēvadrōhādabhiśaptakā atharvaṇakr̥tā upasargajāśca; tē'pi dvividhāḥ- vidyudaśanikr̥tāḥ, piśācādikr̥tāśca; punaśca dvividhāḥ- saṁsargajā , ākasmikāśca | svabhāvabalapravr̥ttā yē kṣutpipāsājarāmr̥tyunidrāprabhr̥tayaḥ; tē'pi dvividhāḥ- kālajā, akālajāśca; tatra parirakṣaṇakr̥tāḥ kālajāḥ, aparirakṣaṇakr̥tā akālajāḥ | ētē ādhidaivikāḥ | atra sarvavyādhyavarōdhaḥ ||7||
View original
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
sarvēṣāṁ ca vyādhīnāṁ vātapittaślēṣmāṇa ēva mūlaṁ; talliṅgatvāddr̥ṣṭaphalatvādāgamācca | yathā hi kr̥tsnaṁ vikārajātaṁ viśvarūpēṇāvasthitaṁ sattvarajastamāṁsi na vyatiricyantē, ēvamēva kr̥tsnaṁ vikārajātaṁ viśvarūpēṇāvasthitamavyatiricya vātapittaślēṣmāṇō vartantē | dōṣadhātumalasaṁsargādāyatanaviśēṣānnimittataścaiṣāṁ vikalpaḥ | dōṣadūṣitēṣvatyarthaṁ dhātuṣu sañjñā- rasajō'yaṁ, śōṇitajō'yaṁ, māṁsajō'yaṁ, mēdōjō'yaṁ, asthijō'yaṁ majjajō'yaṁ, śukrajō'yaṁ vyādhiriti ||8||
View original
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
tatra, annāśraddhārōcakāvipākāṅgamardajvarahr̥llāsatr̥ptigauravahr̥tpāṇḍurōgamārgōparōdhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhr̥tayō rasadōṣajā vikārāḥ; kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgēndraluptaplīhavidradhigulmavātaśōṇitārśō'rbudāṅgamardāsr̥gdararaktapittaprabhr̥tayō raktadōṣajāḥ , gudamukhamēḍhrapākāśca; adhimāṁsārbudārśō'dhijihvōpajihvōpakuśagalaśuṇḍikālajīmāṁsasaṅghātauṣṭhaprakōpagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhr̥tayō māṁsadōṣajāḥ; granthivr̥ddhigalagaṇḍārbudamēdōjauṣṭhaprakōpamadhumēhātisthaulyātisvēdaprabhr̥tayō mēdōdōṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitōdaśūlakunakhaprabhr̥tayō'sthidōṣajāḥ; tamōdarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanētrābhiṣyandaprabhr̥tayō majjadōṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramēhaśukradōṣādayaśca taddōṣāḥ; tvagdōṣāḥ saṅgō'tipravr̥ttirayathāpravr̥ttirvā malāyatanadōṣāḥ; indriyāṇāmapravr̥ttirayathāpravr̥ttirvēndriyāyatanadōṣāḥ; ityēṣa samāsa uktaḥ; vistaraṁ nimittāni caiṣāṁ pratirōgaṁ vakṣyāmaḥ ||9||
View original
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
bhavati cātra- kupitānāṁ hi dōṣāṇāṁ śarīrē paridhāvatām | yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatrōpajāyatē ||10||
View original
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
bhūyō'tra jijñāsyaṁ, kiṁ vātādīnāṁ jvarādīnāṁ ca nityaḥ saṁślēṣaḥ paricchēdō vā? iti; yadi nityaḥ saṁślēṣaḥ syāttarhi nityāturāḥ sarva ēva prāṇinaḥ syuḥ; athāpyanyathā vātādīnāṁ jvarādīnāṁ ca, ‘anyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṁ na bhavati’ iti kr̥tvā yaducyatē vātādayō jvarādīnāṁ mūlānīti tanna | atrōcyatē- dōṣān pratyākhyāya jvarādayō na bhavanti; atha ca na (nityaḥ) sambandhaḥ; yathāhi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṁ pratyākhyāya na bhavanti, satyapyākāśē kadācinna bhavanti, atha ca nimittatastata ēvōtpattiriti; taraṅgabudbudādayaścōdakaviśēṣāḥ ēva; vātādīnāṁ jvarādīnāṁ ca nāpyēvaṁ saṁślēṣō na paricchēdaḥ śāśvatikaḥ, atha ca nimittata ēvōtpattiriti ||11||
View original
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
bhavati cātra- vikāraparimāṇaṁ ca saṅkhyā caiṣāṁ pr̥thak pr̥thak | vistarēṇōttarē tantrē sarvābādhāśca vakṣyatē ||12||
View original
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vyādhisamuddēśīyō nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ ||24||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon