Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો નાસાગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ| ગતશબ્દ આશ્રયવચનઃ, તેન નાસાશ્રિતરોગવિજ્ઞાનમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો નાસાગતરોગવિજ્ઞાનીયાધ્યાયઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
અપીનસઃ પૂતિનસ્યં નાસાપાકસ્તથૈવ ચ | તથા શોણિતપિત્તં ચ પૂયશોણિતમેવ ચ ||૩|| ક્ષવથુર્ભ્રંશથુર્દીપ્તો નાસાનાહઃ પરિસ્રવઃ | નાસાશોષેણ સહિતા દશૈકાશ્ચેરિતા ગદાઃ ||૪|| ચત્વાર્યર્શાંસિ ચત્વારઃ શોફાઃ સપ્તાર્બુદાનિ ચ | પ્રતિશ્યાયાશ્ચ યે પઞ્ચ વક્ષ્યન્તે સચિકિત્સિતાઃ | એકત્રિંશન્મિતાસ્તે તુ નાસારોગાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ||૫||
अपीनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च | तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितमेव च ||३|| क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तो नासानाहः परिस्रवः | नासाशोषेण सहिता दशैकाश्चेरिता गदाः ||४|| चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च | प्रतिश्यायाश्च ये पञ्च वक्ष्यन्ते सचिकित्सिताः | एकत्रिंशन्मितास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
નાસારોગાન્ નામભિઃ સઙ્ખ્યયા ચાહ- અપીનસ ઇત્યાદિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં ભૂયઃ સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થં; તેન વિદેહોક્તસઙ્ખ્યયા અધિકત્વં મા ભૂત્| ‘અપીનસઃ પૂતિપાકૌ પિત્તાસૃક્ પૂયશોણિતમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૩-૫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
આનહ્યતે યસ્ય વિધૂપ્યતે ચ પ્રક્લિદ્યતે શુષ્યતિ ચાપિ નાસા | ન વેત્તિ યો ગન્ધરસાંશ્ચ જન્તુર્જુષ્ટં વ્યવસ્યેત્તમપીનસેન ||૬|| તં ચાનિલશ્લેષ્મભવં વિકારં બ્રૂયાત્ પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમ્ |૭|
आनह्यते यस्य विधूप्यते च प्रक्लिद्यते शुष्यति चापि नासा | न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन ||६|| तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् |७|
🔊 Audio coming soon
અપીનસલક્ષણમાહ- આનહ્યત ઇત્યાદિ| આનહ્યતે કફેન પિત્તશોષિતેન આનહ્યત ઇવ| વિધૂપ્યતે ધૂમાયત ઇવ, પિત્તાત્; પ્રક્લિદ્યતે આર્દ્રીભવતિ કફાત્; શુષ્યતિ પિત્તાત્| ગન્ધરસાન્ ગન્ધાન્ રસાંશ્ચેત્યર્થઃ; અન્યે તુ ગન્ધસ્ય રસા ગન્ધરસાઃ, રસતેર્ગત્યર્થત્વાત્; યાથાતથ્યેન ગન્ધં જાનાતીત્યર્થઃ| વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્| કેચિદમું પાઠમન્યથા પઠન્તિ, સ ચાદર્શનાન્ન લિખિતઃ||૬||-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
દોષૈર્વિદગ્ધૈર્ગલતાલુમૂલે સંવાસિતો યસ્ય સમીરણસ્તુ ||૭|| નિરેતિ પૂતિર્મુખનાસિકાભ્યાં તં પૂતિનાસં પ્રવદન્તિ રોગમ્ |૮|
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले संवासितो यस्य समीरणस्तु ||७|| निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनासं प्रवदन्ति रोगम् |८|
🔊 Audio coming soon
પૂતિનાસસ્ય લક્ષણમાહ- દોષૈરિત્યાદિ| રક્તમપિ દોષત્વેન વિવક્ષિતં, તેન દોષૈરિતિ બહુવચનમ્| વિદગ્ધૈઃ મૂર્ચ્છિતૈઃ સ્વરૂપપ્રચ્યુતૈર્વા| સંવાસિતઃ પિત્તશ્લેષ્મરક્તૈરાત્મવિકૃતિગન્ધેન મિશ્રીકૃતઃ| નિરેતિ નિર્ગચ્છતિ, પૂતિઃ શટિતગન્ધો વાયુઃ||૭||-
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
ઘ્રાણાશ્રિતં પિત્તમરૂંષિ કુર્યાદ્યસ્મિન્ વિકારે બલવાંશ્ચ પાકઃ ||૮|| તં નાસિકાપાકમિતિ વ્યવસ્યેદ્વિક્લેદકોથાવપિ યત્ર દૃષ્ટૌ |૯|
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः ||८|| तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावपि यत्र दृष्टौ |९|
🔊 Audio coming soon
નાસાપાકસ્ય લક્ષણમાહ- ઘ્રાણાશ્રિતમિત્યાદિ| અરૂંષિ વ્રણાન્| વિક્લેદ આર્દ્રભાવઃ, કોથઃ પૂતિભાવઃ, એતૌ યત્ર યસ્મિન્ વિકારે, દૃષ્ટૌ દર્શનં ગતૌ||૮||-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ચતુર્વિધં દ્વિપ્રભવં દ્વિમાર્ગં વક્ષ્યામિ ભૂયઃ ખલુ રક્તપિત્તમ્ ||૯||
चतुर्विधं द्विप्रभवं द्विमार्गं वक्ष्यामि भूयः खलु रक्तपित्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
રક્તપિત્તલક્ષણમનાગતાવેક્ષણેન નિર્દિશન્નાહ- ચતુર્વિધમિત્યાદિ| ચતુર્વિધં વાતપિત્તકફસન્નિપાતાત્મકમ્| દ્વિપ્રભવં દ્વૌ પ્રભવૌ યકૃત્પ્લીહાનૌ યસ્ય તં તથા; અન્યે તુ સ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણભેદેન દ્વિરુત્પત્તિકારણં મન્યન્તે; અપરે તુ દ્વિપ્રભવમામાશયપક્વાશયપ્રભવમાહુઃ| દ્વિમાર્ગમ્ અધરોત્તરમાર્ગદ્વયમ્||૯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
દોષૈર્વિદગ્ધૈરથવાઽપિ જન્તોર્લલાટદેશેઽભિહતસ્ય તૈસ્તુ | નાસા સ્રવેત્ પૂયમસૃગ્વિમિશ્રં તં પૂયરક્તં પ્રવદન્તિ રોગમ્ ||૧૦||
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तु | नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||१०||
🔊 Audio coming soon
પૂયરક્તં દોષાગન્તુનિમિત્તં દર્શયન્નાહ- દોષૈરિત્યાદિ| વિદગ્ધૈઃ પિત્તરક્તાધિક્યાદ્વિરુદ્ધાં પરિણતિં પ્રાપ્તૈઃ| લલાટાભિઘાતોઽપિ વિરુદ્ધપાકં પ્રાપ્તો મન્તવ્યઃ||૧૦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
ઘ્રાણાશ્રિતે મર્મણિ સમ્પ્રદુષ્ટે યસ્યાનિલો નાસિકયા નિરેતિ ||૧૧|| કફાનુયાતો બહુશઃ સશબ્દસ્તં રોગમાહુઃ ક્ષવથું વિધિજ્ઞાઃ |૧૨|
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टे यस्यानिलो नासिकया निरेति ||११|| कफानुयातो बहुशः सशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः |१२|
🔊 Audio coming soon
ક્ષવથુરપિ દોષજશ્ચાગન્તુજશ્ચ, તત્ર પૂર્વં દોષજમેવ નિર્દિશન્નાહ- ઘ્રાણેત્યાદિ| ઘ્રાણાશ્રિતે મર્મણિ શૃઙ્ગાટકાખ્યે; ‘ઘ્રાણાશ્રિતે મર્મણિ’ ઇત્યત્ર ‘ઘ્રાણાશ્રિતે શ્લેષ્મણિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૧||-
Adhikarana 9 (12) · Śloka 13
તીક્ષ્ણોપયોગાદતિજિઘ્રતો વા ભાવાન્ કટૂનર્કનિરીક્ષણાદ્વા ||૧૨|| સૂત્રાદિભિર્વા તરુણાસ્થિમર્મણ્યુદ્ઘાટિતેઽન્યઃ ક્ષવથુર્નિરેતિ |૧૩|
तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा ||१२|| सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति |१३|
🔊 Audio coming soon
આગન્તુજં ક્ષવથુમાહ- તીક્ષ્ણોપયોગાદિત્યાદિ| અતિજિઘ્રતઃ આઘ્રાયતઃ| ભાવાન્ દ્રવ્યાણિ| તરુણાસ્થિમર્મ નાસાવંશાસ્થિમર્મ શૃઙ્ગાટકસઞ્જ્ઞમ્| ઉદ્ઘાટિતે ઊર્ધ્વં ચાલિતે||૧૨||-
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
પ્રભ્રશ્યતે નાસિકયૈવ યશ્ચ સાન્દ્રો વિદગ્ધો લવણઃ કફસ્તુ ||૧૩|| પ્રાક્ સઞ્ચિતો મૂર્ધનિ પિત્તતપ્તસ્તં ભ્રંશથું વ્યાધિમુદાહરન્તિ |૧૪|
प्रभ्रश्यते नासिकयैव यश्च सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु ||१३|| प्राक् सञ्चितो मूर्धनि पित्ततप्तस्तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
ભ્રંશથોર્લક્ષણમાહ- પ્રભ્રશ્યત ઇત્યાદિ| પ્રભ્રશ્યતે અત્યર્થમધઃ પતતિ નાસિકયૈવ, ન મુખેન||૧૩||-
Adhikarana 11 (14) · Śloka 15
ઘ્રાણે ભૃશં દાહસમન્વિતે તુ વિનિઃસરેદ્ધૂમ ઇવેહ વાયુઃ ||૧૪|| નાસા પ્રદીપ્તેવ ચ યસ્ય જન્તોર્વ્યાધિં તુ તં દીપ્તમુદાહરન્તિ |૧૫|
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः ||१४|| नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
દીપ્તલક્ષણમાહ- ઘ્રાણે ભૃશમિત્યાદિ| વિનિઃસરેત્ નિર્યાતિ| વાયુઃ નિશ્વાસઃ| પ્રદીપ્તેવ જ્વલિતેવ નાસા સ્યાત્||૧૪||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
કફાવૃતો વાયુરુદાનસઞ્જ્ઞો યદા સ્વમાર્ગે વિગુણઃ સ્થિતઃ સ્યાત્ ||૧૫|| ઘ્રાણં વૃણોતીવ તદા સ રોગો નાસાપ્રતીનાહ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ |૧૬|
कफावृतो वायुरुदानसञ्ज्ञो यदा स्वमार्गे विगुणः स्थितः स्यात् ||१५|| घ्राणं वृणोतीव तदा स रोगो नासाप्रतीनाह इति प्रदिष्टः |१६|
🔊 Audio coming soon
નાસાપ્રતીનાહલક્ષણમાહ- કફાવૃત ઇત્યાદિ| નાસા પ્રતિનહ્યતે બધ્યત ઇવ વાતેનેતિ નાસાપ્રતીનાહઃ||૧૫||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
અજસ્રમચ્છં સલિલપ્રકાશં યસ્યાવિવર્ણં સ્રવતીહ નાસા ||૧૬|| રાત્રૌ વિશેષેણ હિ તં વિકારં નાસાપરિસ્રાવમિતિ વ્યવસ્યેત્ |૧૭|
अजस्रमच्छं सलिलप्रकाशं यस्याविवर्णं स्रवतीह नासा ||१६|| रात्रौ विशेषेण हि तं विकारं नासापरिस्रावमिति व्यवस्येत् |१७|
🔊 Audio coming soon
નાસાપરિસ્રાવમાહ- અજસ્રમચ્છમિત્યાદિ| અજસ્રમ્ અનવરતમ્| અવિવર્ણમ્ અવિશિષ્ટવર્ણમ્| અત્ર રોગે સ્રાવઃ શૃઙ્ગાટકાખ્યસ્રોતસિ પ્રવિલાયિતાત્ કફાત્| વ્યવસ્યેત્ જાનીયાત્||૧૬||-
Adhikarana 14 (17) · Śloka 18
ઘ્રાણાશ્રિતે શ્લેષ્મણિ મારુતેન પિત્તેન ગાઢં પરિશોષિતે ચ ||૧૭|| સમુચ્છ્વસિત્યૂર્ધ્વમધશ્ચ કૃચ્છ્રાદ્યસ્તસ્ય નાસાપરિશોષ ઉક્તઃ |૧૮|
घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च ||१७|| समुच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च कृच्छ्राद्यस्तस्य नासापरिशोष उक्तः |१८|
🔊 Audio coming soon
નાસાશોષલક્ષણમાહ- ઘ્રાણાશ્રિતે ઇત્યાદિ| ગાઢમ્ અતિશયેન||૧૭||-
Adhikarana 15 (18) · Śloka 19
દોષૈસ્ત્રિભિસ્તૈઃ પૃથગેકશશ્ચ બ્રૂયાત્તથાઽર્શાંસિ તથૈવ શોફાન્ ||૧૮|| શાલાક્યસિદ્ધાન્તમવેક્ષ્ય ચાપિ સર્વાત્મકં સપ્તમમર્બુદં તુ |૧૯|
दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथाऽर्शांसि तथैव शोफान् ||१८|| शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु |१९|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીમુક્તાનામર્શઆદીનાં સામાન્યેન લક્ષણમાહ- દોષૈરિત્યાદિ| પૃથગ્દોષૈઃ ત્રીણ્યર્શાંસિ, સન્નિપાતેનૈકં, એવં ચત્વાર્યર્શાંસિ| તથૈવ શોફાનિતિ શોફા અપિ ચત્વાર ઇત્યર્થઃ| શાલાક્યસિદ્ધાન્તમવેક્ષ્યેતિ ‘વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ’ ઇત્યાદિના નિદાનસ્થાને ષડર્બુદાનિ નિર્દિષ્ટાનિ, સપ્તમં સર્વાત્મકં શાલાક્યતન્ત્રે||૧૮||-
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
રોગઃ પ્રતિશ્યાય ઇહોપદિષ્ટઃ સ વક્ષ્યતે પઞ્ચવિધઃ પુરસ્તાત્ ||૧૯||
रोगः प्रतिश्याय इहोपदिष्टः स वक्ष्यते पञ्चविधः पुरस्तात् ||१९||
🔊 Audio coming soon
પ્રતિશ્યાયસ્યાનાગતાવેક્ષણેન સઙ્ક્ષેપાર્થં લક્ષણં નિર્દિશન્નાહ- રોગ ઇત્યાદિ||૧૯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
(નાસાસ્રોતોગતા રોગાસ્ત્રિંશદેકશ્ચ કીર્તિતાઃ |૨૦|
(नासास्रोतोगता रोगास्त्रिंशदेकश्च कीर्तिताः |२०|
🔊 Audio coming soon
નનુ, સર્વાઙ્ગગતાનાં કુષ્ઠાદીનામપ્યત્ર નાસાયાં સમ્ભવોઽસ્તીતિ નાસારોગાણં સઙ્ખ્યાતિરેકમાશઙ્ક્યાહ- નાસાસ્રોતોગતા રોગા ઇત્યાદિ| નાસાસ્રોતસિ ગતા એવ યે રોગાસ્ત એવ મયૈકત્રિંશદુક્તાઃ, ન પુનરત્ર નાસાયાં યે ભવન્તિ|૨૦|-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
સ્રોતઃપથે યદ્વિપુલં કોશવચ્ચાર્બુદં ભવેત્ ) ||૨૦||
स्रोतःपथे यद्विपुलं कोशवच्चार्बुदं भवेत् ) ||२०||
🔊 Audio coming soon
નાસાગતશોફાન્ નાસાર્બુદલક્ષણેન પૃથક્કુર્વન્નાહ- સ્રોત ઇત્યાદિ| કોશઃ અન્તઃપૂરણવસ્તુ, યાદૃશમસ્યાન્તઃપૂરણવસ્તુ તાદૃશમન્તઃપૂરણકરં વસ્તુ શોથસ્ય નાસ્તીત્યર્થઃ||૨૦||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
શોફાસ્તુ શોફવિજ્ઞાના નાસાસ્રોતોવ્યવસ્થિતાઃ | નિદાનેઽર્શાંસિ નિર્દિષ્ટાન્યેવં તાનિ વિભાવયેત્ ||૨૧||
शोफास्तु शोफविज्ञाना नासास्रोतोव्यवस्थिताः | निदानेऽर्शांसि निर्दिष्टान्येवं तानि विभावयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
શોફાઃ પુનઃ કીદૃશા ઇત્યાહ- શોફા ઇત્યાદિ| શોફો વિજ્ઞાનં યેષાં તે શોફવિજ્ઞાનાઃ; અથવા પ્રાગુક્તશોફાનામિવ વિજ્ઞાનં યેષામિતિ| નિદાનેઽર્શાંસીત્યાદિ| એષ પાઠો દ્વિરુક્તિભયાન્નિબન્ધકારૈર્ન પઠિતઃ||૨૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે નાસાગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૨||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगविज्ञानीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૨||