Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō nāsāgatarōgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
athāta ityādi| gataśabda āśrayavacanaḥ, tēna nāsāśritarōgavijñānamadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō nāsāgatarōgavijñānīyādhyāyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
apīnasaḥ pūtinasyaṁ nāsāpākastathaiva ca | tathā śōṇitapittaṁ ca pūyaśōṇitamēva ca ||3|| kṣavathurbhraṁśathurdīptō nāsānāhaḥ parisravaḥ | nāsāśōṣēṇa sahitā daśaikāścēritā gadāḥ ||4|| catvāryarśāṁsi catvāraḥ śōphāḥ saptārbudāni ca | pratiśyāyāśca yē pañca vakṣyantē sacikitsitāḥ | ēkatriṁśanmitāstē tu nāsārōgāḥ prakīrtitāḥ ||5||
अपीनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च | तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितमेव च ||३|| क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तो नासानाहः परिस्रवः | नासाशोषेण सहिता दशैकाश्चेरिता गदाः ||४|| चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च | प्रतिश्यायाश्च ये पञ्च वक्ष्यन्ते सचिकित्सिताः | एकत्रिंशन्मितास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
nāsārōgān nāmabhiḥ saṅkhyayā cāha- apīnasa ityādi| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāṁ bhūyaḥ saṅkhyākaraṇaṁ niyamārthaṁ; tēna vidēhōktasaṅkhyayā adhikatvaṁ mā bhūt| ‘apīnasaḥ pūtipākau pittāsr̥k pūyaśōṇitam’ iti kēcit paṭhanti||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
ānahyatē yasya vidhūpyatē ca praklidyatē śuṣyati cāpi nāsā | na vētti yō gandharasāṁśca janturjuṣṭaṁ vyavasyēttamapīnasēna ||6|| taṁ cānilaślēṣmabhavaṁ vikāraṁ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅgam |7|
आनह्यते यस्य विधूप्यते च प्रक्लिद्यते शुष्यति चापि नासा | न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन ||६|| तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् |७|
🔊 Audio coming soon
apīnasalakṣaṇamāha- ānahyata ityādi| ānahyatē kaphēna pittaśōṣitēna ānahyata iva| vidhūpyatē dhūmāyata iva, pittāt; praklidyatē ārdrībhavati kaphāt; śuṣyati pittāt| gandharasān gandhān rasāṁścētyarthaḥ; anyē tu gandhasya rasā gandharasāḥ, rasatērgatyarthatvāt; yāthātathyēna gandhaṁ jānātītyarthaḥ| vyavasyēt jānīyāt| kēcidamuṁ pāṭhamanyathā paṭhanti, sa cādarśanānna likhitaḥ||6||-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
dōṣairvidagdhairgalatālumūlē saṁvāsitō yasya samīraṇastu ||7|| nirēti pūtirmukhanāsikābhyāṁ taṁ pūtināsaṁ pravadanti rōgam |8|
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले संवासितो यस्य समीरणस्तु ||७|| निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनासं प्रवदन्ति रोगम् |८|
🔊 Audio coming soon
pūtināsasya lakṣaṇamāha- dōṣairityādi| raktamapi dōṣatvēna vivakṣitaṁ, tēna dōṣairiti bahuvacanam| vidagdhaiḥ mūrcchitaiḥ svarūpapracyutairvā| saṁvāsitaḥ pittaślēṣmaraktairātmavikr̥tigandhēna miśrīkr̥taḥ| nirēti nirgacchati, pūtiḥ śaṭitagandhō vāyuḥ||7||-
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
ghrāṇāśritaṁ pittamarūṁṣi kuryādyasmin vikārē balavāṁśca pākaḥ ||8|| taṁ nāsikāpākamiti vyavasyēdviklēdakōthāvapi yatra dr̥ṣṭau |9|
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः ||८|| तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावपि यत्र दृष्टौ |९|
🔊 Audio coming soon
nāsāpākasya lakṣaṇamāha- ghrāṇāśritamityādi| arūṁṣi vraṇān| viklēda ārdrabhāvaḥ, kōthaḥ pūtibhāvaḥ, ētau yatra yasmin vikārē, dr̥ṣṭau darśanaṁ gatau||8||-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
caturvidhaṁ dviprabhavaṁ dvimārgaṁ vakṣyāmi bhūyaḥ khalu raktapittam ||9||
चतुर्विधं द्विप्रभवं द्विमार्गं वक्ष्यामि भूयः खलु रक्तपित्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
raktapittalakṣaṇamanāgatāvēkṣaṇēna nirdiśannāha- caturvidhamityādi| caturvidhaṁ vātapittakaphasannipātātmakam| dviprabhavaṁ dvau prabhavau yakr̥tplīhānau yasya taṁ tathā; anyē tu snigdharūkṣōṣṇabhēdēna dvirutpattikāraṇaṁ manyantē; aparē tu dviprabhavamāmāśayapakvāśayaprabhavamāhuḥ| dvimārgam adharōttaramārgadvayam||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
dōṣairvidagdhairathavā'pi jantōrlalāṭadēśē'bhihatasya taistu | nāsā sravēt pūyamasr̥gvimiśraṁ taṁ pūyaraktaṁ pravadanti rōgam ||10||
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तु | नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||१०||
🔊 Audio coming soon
pūyaraktaṁ dōṣāgantunimittaṁ darśayannāha- dōṣairityādi| vidagdhaiḥ pittaraktādhikyādviruddhāṁ pariṇatiṁ prāptaiḥ| lalāṭābhighātō'pi viruddhapākaṁ prāptō mantavyaḥ||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
ghrāṇāśritē marmaṇi sampraduṣṭē yasyānilō nāsikayā nirēti ||11|| kaphānuyātō bahuśaḥ saśabdastaṁ rōgamāhuḥ kṣavathuṁ vidhijñāḥ |12|
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टे यस्यानिलो नासिकया निरेति ||११|| कफानुयातो बहुशः सशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः |१२|
🔊 Audio coming soon
kṣavathurapi dōṣajaścāgantujaśca, tatra pūrvaṁ dōṣajamēva nirdiśannāha- ghrāṇētyādi| ghrāṇāśritē marmaṇi śr̥ṅgāṭakākhyē; ‘ghrāṇāśritē marmaṇi’ ityatra ‘ghrāṇāśritē ślēṣmaṇi’ iti kēcit paṭhanti||11||-
Adhikarana 9 (12) · Śloka 13
tīkṣṇōpayōgādatijighratō vā bhāvān kaṭūnarkanirīkṣaṇādvā ||12|| sūtrādibhirvā taruṇāsthimarmaṇyudghāṭitē'nyaḥ kṣavathurnirēti |13|
तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा ||१२|| सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति |१३|
🔊 Audio coming soon
āgantujaṁ kṣavathumāha- tīkṣṇōpayōgādityādi| atijighrataḥ āghrāyataḥ| bhāvān dravyāṇi| taruṇāsthimarma nāsāvaṁśāsthimarma śr̥ṅgāṭakasañjñam| udghāṭitē ūrdhvaṁ cālitē||12||-
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
prabhraśyatē nāsikayaiva yaśca sāndrō vidagdhō lavaṇaḥ kaphastu ||13|| prāk sañcitō mūrdhani pittataptastaṁ bhraṁśathuṁ vyādhimudāharanti |14|
प्रभ्रश्यते नासिकयैव यश्च सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु ||१३|| प्राक् सञ्चितो मूर्धनि पित्ततप्तस्तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
bhraṁśathōrlakṣaṇamāha- prabhraśyata ityādi| prabhraśyatē atyarthamadhaḥ patati nāsikayaiva, na mukhēna||13||-
Adhikarana 11 (14) · Śloka 15
ghrāṇē bhr̥śaṁ dāhasamanvitē tu viniḥsarēddhūma ivēha vāyuḥ ||14|| nāsā pradīptēva ca yasya jantōrvyādhiṁ tu taṁ dīptamudāharanti |15|
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः ||१४|| नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
dīptalakṣaṇamāha- ghrāṇē bhr̥śamityādi| viniḥsarēt niryāti| vāyuḥ niśvāsaḥ| pradīptēva jvalitēva nāsā syāt||14||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
kaphāvr̥tō vāyurudānasañjñō yadā svamārgē viguṇaḥ sthitaḥ syāt ||15|| ghrāṇaṁ vr̥ṇōtīva tadā sa rōgō nāsāpratīnāha iti pradiṣṭaḥ |16|
कफावृतो वायुरुदानसञ्ज्ञो यदा स्वमार्गे विगुणः स्थितः स्यात् ||१५|| घ्राणं वृणोतीव तदा स रोगो नासाप्रतीनाह इति प्रदिष्टः |१६|
🔊 Audio coming soon
nāsāpratīnāhalakṣaṇamāha- kaphāvr̥ta ityādi| nāsā pratinahyatē badhyata iva vātēnēti nāsāpratīnāhaḥ||15||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
ajasramacchaṁ salilaprakāśaṁ yasyāvivarṇaṁ sravatīha nāsā ||16|| rātrau viśēṣēṇa hi taṁ vikāraṁ nāsāparisrāvamiti vyavasyēt |17|
अजस्रमच्छं सलिलप्रकाशं यस्याविवर्णं स्रवतीह नासा ||१६|| रात्रौ विशेषेण हि तं विकारं नासापरिस्रावमिति व्यवस्येत् |१७|
🔊 Audio coming soon
nāsāparisrāvamāha- ajasramacchamityādi| ajasram anavaratam| avivarṇam aviśiṣṭavarṇam| atra rōgē srāvaḥ śr̥ṅgāṭakākhyasrōtasi pravilāyitāt kaphāt| vyavasyēt jānīyāt||16||-
Adhikarana 14 (17) · Śloka 18
ghrāṇāśritē ślēṣmaṇi mārutēna pittēna gāḍhaṁ pariśōṣitē ca ||17|| samucchvasityūrdhvamadhaśca kr̥cchrādyastasya nāsāpariśōṣa uktaḥ |18|
घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च ||१७|| समुच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च कृच्छ्राद्यस्तस्य नासापरिशोष उक्तः |१८|
🔊 Audio coming soon
nāsāśōṣalakṣaṇamāha- ghrāṇāśritē ityādi| gāḍham atiśayēna||17||-
Adhikarana 15 (18) · Śloka 19
dōṣaistribhistaiḥ pr̥thagēkaśaśca brūyāttathā'rśāṁsi tathaiva śōphān ||18|| śālākyasiddhāntamavēkṣya cāpi sarvātmakaṁ saptamamarbudaṁ tu |19|
दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथाऽर्शांसि तथैव शोफान् ||१८|| शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु |१९|
🔊 Audio coming soon
idānīmuktānāmarśaādīnāṁ sāmānyēna lakṣaṇamāha- dōṣairityādi| pr̥thagdōṣaiḥ trīṇyarśāṁsi, sannipātēnaikaṁ, ēvaṁ catvāryarśāṁsi| tathaiva śōphāniti śōphā api catvāra ityarthaḥ| śālākyasiddhāntamavēkṣyēti ‘vātēna pittēna kaphēna cāpi’ ityādinā nidānasthānē ṣaḍarbudāni nirdiṣṭāni, saptamaṁ sarvātmakaṁ śālākyatantrē||18||-
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
rōgaḥ pratiśyāya ihōpadiṣṭaḥ sa vakṣyatē pañcavidhaḥ purastāt ||19||
रोगः प्रतिश्याय इहोपदिष्टः स वक्ष्यते पञ्चविधः पुरस्तात् ||१९||
🔊 Audio coming soon
pratiśyāyasyānāgatāvēkṣaṇēna saṅkṣēpārthaṁ lakṣaṇaṁ nirdiśannāha- rōga ityādi||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
(nāsāsrōtōgatā rōgāstriṁśadēkaśca kīrtitāḥ |20|
(नासास्रोतोगता रोगास्त्रिंशदेकश्च कीर्तिताः |२०|
🔊 Audio coming soon
nanu, sarvāṅgagatānāṁ kuṣṭhādīnāmapyatra nāsāyāṁ sambhavō'stīti nāsārōgāṇaṁ saṅkhyātirēkamāśaṅkyāha- nāsāsrōtōgatā rōgā ityādi| nāsāsrōtasi gatā ēva yē rōgāsta ēva mayaikatriṁśaduktāḥ, na punaratra nāsāyāṁ yē bhavanti|20|-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
srōtaḥpathē yadvipulaṁ kōśavaccārbudaṁ bhavēt ) ||20||
स्रोतःपथे यद्विपुलं कोशवच्चार्बुदं भवेत् ) ||२०||
🔊 Audio coming soon
nāsāgataśōphān nāsārbudalakṣaṇēna pr̥thakkurvannāha- srōta ityādi| kōśaḥ antaḥpūraṇavastu, yādr̥śamasyāntaḥpūraṇavastu tādr̥śamantaḥpūraṇakaraṁ vastu śōthasya nāstītyarthaḥ||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
śōphāstu śōphavijñānā nāsāsrōtōvyavasthitāḥ | nidānē'rśāṁsi nirdiṣṭānyēvaṁ tāni vibhāvayēt ||21||
शोफास्तु शोफविज्ञाना नासास्रोतोव्यवस्थिताः | निदानेऽर्शांसि निर्दिष्टान्येवं तानि विभावयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
śōphāḥ punaḥ kīdr̥śā ityāha- śōphā ityādi| śōphō vijñānaṁ yēṣāṁ tē śōphavijñānāḥ; athavā prāguktaśōphānāmiva vijñānaṁ yēṣāmiti| nidānē'rśāṁsītyādi| ēṣa pāṭhō dviruktibhayānnibandhakārairna paṭhitaḥ||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē nāsāgatarōgavijñānīyō nāma dvāviṁśō'dhyāyaḥ ||22||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगविज्ञानीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē dvāviṁśō'dhyāyaḥ||22||