Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ നാസാഗതരോഗവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
അഥാത ഇത്യാദി| ഗതശബ്ദ ആശ്രയവചനഃ, തേന നാസാശ്രിതരോഗവിജ്ഞാനമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ നാസാഗതരോഗവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
അപീനസഃ പൂതിനസ്യം നാസാപാകസ്തഥൈവ ച | തഥാ ശോണിതപിത്തം ച പൂയശോണിതമേവ ച ||൩|| ക്ഷവഥുര്ഭ്രംശഥുര്ദീപ്തോ നാസാനാഹഃ പരിസ്രവഃ | നാസാശോഷേണ സഹിതാ ദശൈകാശ്ചേരിതാ ഗദാഃ ||൪|| ചത്വാര്യര്ശാംസി ചത്വാരഃ ശോഫാഃ സപ്താര്ബുദാനി ച | പ്രതിശ്യായാശ്ച യേ പഞ്ച വക്ഷ്യന്തേ സചികിത്സിതാഃ | ഏകത്രിംശന്മിതാസ്തേ തു നാസാരോഗാഃ പ്രകീര്തിതാഃ ||൫||
अपीनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च | तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितमेव च ||३|| क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तो नासानाहः परिस्रवः | नासाशोषेण सहिता दशैकाश्चेरिता गदाः ||४|| चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च | प्रतिश्यायाश्च ये पञ्च वक्ष्यन्ते सचिकित्सिताः | एकत्रिंशन्मितास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
നാസാരോഗാന് നാമഭിഃ സങ്ഖ്യയാ ചാഹ- അപീനസ ഇത്യാദി| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം ഭൂയഃ സങ്ഖ്യാകരണം നിയമാര്ഥം; തേന വിദേഹോക്തസങ്ഖ്യയാ അധികത്വം മാ ഭൂത്| ‘അപീനസഃ പൂതിപാകൌ പിത്താസൃക് പൂയശോണിതമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൩-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
ആനഹ്യതേ യസ്യ വിധൂപ്യതേ ച പ്രക്ലിദ്യതേ ശുഷ്യതി ചാപി നാസാ | ന വേത്തി യോ ഗന്ധരസാംശ്ച ജന്തുര്ജുഷ്ടം വ്യവസ്യേത്തമപീനസേന ||൬|| തം ചാനിലശ്ലേഷ്മഭവം വികാരം ബ്രൂയാത് പ്രതിശ്യായസമാനലിങ്ഗമ് |൭|
आनह्यते यस्य विधूप्यते च प्रक्लिद्यते शुष्यति चापि नासा | न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन ||६|| तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् |७|
🔊 Audio coming soon
അപീനസലക്ഷണമാഹ- ആനഹ്യത ഇത്യാദി| ആനഹ്യതേ കഫേന പിത്തശോഷിതേന ആനഹ്യത ഇവ| വിധൂപ്യതേ ധൂമായത ഇവ, പിത്താത്; പ്രക്ലിദ്യതേ ആര്ദ്രീഭവതി കഫാത്; ശുഷ്യതി പിത്താത്| ഗന്ധരസാന് ഗന്ധാന് രസാംശ്ചേത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു ഗന്ധസ്യ രസാ ഗന്ധരസാഃ, രസതേര്ഗത്യര്ഥത്വാത്; യാഥാതഥ്യേന ഗന്ധം ജാനാതീത്യര്ഥഃ| വ്യവസ്യേത് ജാനീയാത്| കേചിദമും പാഠമന്യഥാ പഠന്തി, സ ചാദര്ശനാന്ന ലിഖിതഃ||൬||-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
ദോഷൈര്വിദഗ്ധൈര്ഗലതാലുമൂലേ സംവാസിതോ യസ്യ സമീരണസ്തു ||൭|| നിരേതി പൂതിര്മുഖനാസികാഭ്യാം തം പൂതിനാസം പ്രവദന്തി രോഗമ് |൮|
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले संवासितो यस्य समीरणस्तु ||७|| निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनासं प्रवदन्ति रोगम् |८|
🔊 Audio coming soon
പൂതിനാസസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ദോഷൈരിത്യാദി| രക്തമപി ദോഷത്വേന വിവക്ഷിതം, തേന ദോഷൈരിതി ബഹുവചനമ്| വിദഗ്ധൈഃ മൂര്ച്ഛിതൈഃ സ്വരൂപപ്രച്യുതൈര്വാ| സംവാസിതഃ പിത്തശ്ലേഷ്മരക്തൈരാത്മവികൃതിഗന്ധേന മിശ്രീകൃതഃ| നിരേതി നിര്ഗച്ഛതി, പൂതിഃ ശടിതഗന്ധോ വായുഃ||൭||-
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
ഘ്രാണാശ്രിതം പിത്തമരൂംഷി കുര്യാദ്യസ്മിന് വികാരേ ബലവാംശ്ച പാകഃ ||൮|| തം നാസികാപാകമിതി വ്യവസ്യേദ്വിക്ലേദകോഥാവപി യത്ര ദൃഷ്ടൌ |൯|
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः ||८|| तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावपि यत्र दृष्टौ |९|
🔊 Audio coming soon
നാസാപാകസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ഘ്രാണാശ്രിതമിത്യാദി| അരൂംഷി വ്രണാന്| വിക്ലേദ ആര്ദ്രഭാവഃ, കോഥഃ പൂതിഭാവഃ, ഏതൌ യത്ര യസ്മിന് വികാരേ, ദൃഷ്ടൌ ദര്ശനം ഗതൌ||൮||-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
ചതുര്വിധം ദ്വിപ്രഭവം ദ്വിമാര്ഗം വക്ഷ്യാമി ഭൂയഃ ഖലു രക്തപിത്തമ് ||൯||
चतुर्विधं द्विप्रभवं द्विमार्गं वक्ष्यामि भूयः खलु रक्तपित्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
രക്തപിത്തലക്ഷണമനാഗതാവേക്ഷണേന നിര്ദിശന്നാഹ- ചതുര്വിധമിത്യാദി| ചതുര്വിധം വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാത്മകമ്| ദ്വിപ്രഭവം ദ്വൌ പ്രഭവൌ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ യസ്യ തം തഥാ; അന്യേ തു സ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണഭേദേന ദ്വിരുത്പത്തികാരണം മന്യന്തേ; അപരേ തു ദ്വിപ്രഭവമാമാശയപക്വാശയപ്രഭവമാഹുഃ| ദ്വിമാര്ഗമ് അധരോത്തരമാര്ഗദ്വയമ്||൯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
ദോഷൈര്വിദഗ്ധൈരഥവാऽപി ജന്തോര്ലലാടദേശേऽഭിഹതസ്യ തൈസ്തു | നാസാ സ്രവേത് പൂയമസൃഗ്വിമിശ്രം തം പൂയരക്തം പ്രവദന്തി രോഗമ് ||൧൦||
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तु | नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||१०||
🔊 Audio coming soon
പൂയരക്തം ദോഷാഗന്തുനിമിത്തം ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷൈരിത്യാദി| വിദഗ്ധൈഃ പിത്തരക്താധിക്യാദ്വിരുദ്ധാം പരിണതിം പ്രാപ്തൈഃ| ലലാടാഭിഘാതോऽപി വിരുദ്ധപാകം പ്രാപ്തോ മന്തവ്യഃ||൧൦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
ഘ്രാണാശ്രിതേ മര്മണി സമ്പ്രദുഷ്ടേ യസ്യാനിലോ നാസികയാ നിരേതി ||൧൧|| കഫാനുയാതോ ബഹുശഃ സശബ്ദസ്തം രോഗമാഹുഃ ക്ഷവഥും വിധിജ്ഞാഃ |൧൨|
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टे यस्यानिलो नासिकया निरेति ||११|| कफानुयातो बहुशः सशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः |१२|
🔊 Audio coming soon
ക്ഷവഥുരപി ദോഷജശ്ചാഗന്തുജശ്ച, തത്ര പൂര്വം ദോഷജമേവ നിര്ദിശന്നാഹ- ഘ്രാണേത്യാദി| ഘ്രാണാശ്രിതേ മര്മണി ശൃങ്ഗാടകാഖ്യേ; ‘ഘ്രാണാശ്രിതേ മര്മണി’ ഇത്യത്ര ‘ഘ്രാണാശ്രിതേ ശ്ലേഷ്മണി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൧൧||-
Adhikarana 9 (12) · Śloka 13
തീക്ഷ്ണോപയോഗാദതിജിഘ്രതോ വാ ഭാവാന് കടൂനര്കനിരീക്ഷണാദ്വാ ||൧൨|| സൂത്രാദിഭിര്വാ തരുണാസ്ഥിമര്മണ്യുദ്ഘാടിതേऽന്യഃ ക്ഷവഥുര്നിരേതി |൧൩|
तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा ||१२|| सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति |१३|
🔊 Audio coming soon
ആഗന്തുജം ക്ഷവഥുമാഹ- തീക്ഷ്ണോപയോഗാദിത്യാദി| അതിജിഘ്രതഃ ആഘ്രായതഃ| ഭാവാന് ദ്രവ്യാണി| തരുണാസ്ഥിമര്മ നാസാവംശാസ്ഥിമര്മ ശൃങ്ഗാടകസഞ്ജ്ഞമ്| ഉദ്ഘാടിതേ ഊര്ധ്വം ചാലിതേ||൧൨||-
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
പ്രഭ്രശ്യതേ നാസികയൈവ യശ്ച സാന്ദ്രോ വിദഗ്ധോ ലവണഃ കഫസ്തു ||൧൩|| പ്രാക് സഞ്ചിതോ മൂര്ധനി പിത്തതപ്തസ്തം ഭ്രംശഥും വ്യാധിമുദാഹരന്തി |൧൪|
प्रभ्रश्यते नासिकयैव यश्च सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु ||१३|| प्राक् सञ्चितो मूर्धनि पित्ततप्तस्तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
ഭ്രംശഥോര്ലക്ഷണമാഹ- പ്രഭ്രശ്യത ഇത്യാദി| പ്രഭ്രശ്യതേ അത്യര്ഥമധഃ പതതി നാസികയൈവ, ന മുഖേന||൧൩||-
Adhikarana 11 (14) · Śloka 15
ഘ്രാണേ ഭൃശം ദാഹസമന്വിതേ തു വിനിഃസരേദ്ധൂമ ഇവേഹ വായുഃ ||൧൪|| നാസാ പ്രദീപ്തേവ ച യസ്യ ജന്തോര്വ്യാധിം തു തം ദീപ്തമുദാഹരന്തി |൧൫|
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः ||१४|| नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
ദീപ്തലക്ഷണമാഹ- ഘ്രാണേ ഭൃശമിത്യാദി| വിനിഃസരേത് നിര്യാതി| വായുഃ നിശ്വാസഃ| പ്രദീപ്തേവ ജ്വലിതേവ നാസാ സ്യാത്||൧൪||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
കഫാവൃതോ വായുരുദാനസഞ്ജ്ഞോ യദാ സ്വമാര്ഗേ വിഗുണഃ സ്ഥിതഃ സ്യാത് ||൧൫|| ഘ്രാണം വൃണോതീവ തദാ സ രോഗോ നാസാപ്രതീനാഹ ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ |൧൬|
कफावृतो वायुरुदानसञ्ज्ञो यदा स्वमार्गे विगुणः स्थितः स्यात् ||१५|| घ्राणं वृणोतीव तदा स रोगो नासाप्रतीनाह इति प्रदिष्टः |१६|
🔊 Audio coming soon
നാസാപ്രതീനാഹലക്ഷണമാഹ- കഫാവൃത ഇത്യാദി| നാസാ പ്രതിനഹ്യതേ ബധ്യത ഇവ വാതേനേതി നാസാപ്രതീനാഹഃ||൧൫||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
അജസ്രമച്ഛം സലിലപ്രകാശം യസ്യാവിവര്ണം സ്രവതീഹ നാസാ ||൧൬|| രാത്രൌ വിശേഷേണ ഹി തം വികാരം നാസാപരിസ്രാവമിതി വ്യവസ്യേത് |൧൭|
अजस्रमच्छं सलिलप्रकाशं यस्याविवर्णं स्रवतीह नासा ||१६|| रात्रौ विशेषेण हि तं विकारं नासापरिस्रावमिति व्यवस्येत् |१७|
🔊 Audio coming soon
നാസാപരിസ്രാവമാഹ- അജസ്രമച്ഛമിത്യാദി| അജസ്രമ് അനവരതമ്| അവിവര്ണമ് അവിശിഷ്ടവര്ണമ്| അത്ര രോഗേ സ്രാവഃ ശൃങ്ഗാടകാഖ്യസ്രോതസി പ്രവിലായിതാത് കഫാത്| വ്യവസ്യേത് ജാനീയാത്||൧൬||-
Adhikarana 14 (17) · Śloka 18
ഘ്രാണാശ്രിതേ ശ്ലേഷ്മണി മാരുതേന പിത്തേന ഗാഢം പരിശോഷിതേ ച ||൧൭|| സമുച്ഛ്വസിത്യൂര്ധ്വമധശ്ച കൃച്ഛ്രാദ്യസ്തസ്യ നാസാപരിശോഷ ഉക്തഃ |൧൮|
घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च ||१७|| समुच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च कृच्छ्राद्यस्तस्य नासापरिशोष उक्तः |१८|
🔊 Audio coming soon
നാസാശോഷലക്ഷണമാഹ- ഘ്രാണാശ്രിതേ ഇത്യാദി| ഗാഢമ് അതിശയേന||൧൭||-
Adhikarana 15 (18) · Śloka 19
ദോഷൈസ്ത്രിഭിസ്തൈഃ പൃഥഗേകശശ്ച ബ്രൂയാത്തഥാऽര്ശാംസി തഥൈവ ശോഫാന് ||൧൮|| ശാലാക്യസിദ്ധാന്തമവേക്ഷ്യ ചാപി സര്വാത്മകം സപ്തമമര്ബുദം തു |൧൯|
दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथाऽर्शांसि तथैव शोफान् ||१८|| शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु |१९|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുക്താനാമര്ശആദീനാം സാമാന്യേന ലക്ഷണമാഹ- ദോഷൈരിത്യാദി| പൃഥഗ്ദോഷൈഃ ത്രീണ്യര്ശാംസി, സന്നിപാതേനൈകം, ഏവം ചത്വാര്യര്ശാംസി| തഥൈവ ശോഫാനിതി ശോഫാ അപി ചത്വാര ഇത്യര്ഥഃ| ശാലാക്യസിദ്ധാന്തമവേക്ഷ്യേതി ‘വാതേന പിത്തേന കഫേന ചാപി’ ഇത്യാദിനാ നിദാനസ്ഥാനേ ഷഡര്ബുദാനി നിര്ദിഷ്ടാനി, സപ്തമം സര്വാത്മകം ശാലാക്യതന്ത്രേ||൧൮||-
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
രോഗഃ പ്രതിശ്യായ ഇഹോപദിഷ്ടഃ സ വക്ഷ്യതേ പഞ്ചവിധഃ പുരസ്താത് ||൧൯||
रोगः प्रतिश्याय इहोपदिष्टः स वक्ष्यते पञ्चविधः पुरस्तात् ||१९||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിശ്യായസ്യാനാഗതാവേക്ഷണേന സങ്ക്ഷേപാര്ഥം ലക്ഷണം നിര്ദിശന്നാഹ- രോഗ ഇത്യാദി||൧൯||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
(നാസാസ്രോതോഗതാ രോഗാസ്ത്രിംശദേകശ്ച കീര്തിതാഃ |൨൦|
(नासास्रोतोगता रोगास्त्रिंशदेकश्च कीर्तिताः |२०|
🔊 Audio coming soon
നനു, സര്വാങ്ഗഗതാനാം കുഷ്ഠാദീനാമപ്യത്ര നാസായാം സമ്ഭവോऽസ്തീതി നാസാരോഗാണം സങ്ഖ്യാതിരേകമാശങ്ക്യാഹ- നാസാസ്രോതോഗതാ രോഗാ ഇത്യാദി| നാസാസ്രോതസി ഗതാ ഏവ യേ രോഗാസ്ത ഏവ മയൈകത്രിംശദുക്താഃ, ന പുനരത്ര നാസായാം യേ ഭവന്തി|൨൦|-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
സ്രോതഃപഥേ യദ്വിപുലം കോശവച്ചാര്ബുദം ഭവേത് ) ||൨൦||
स्रोतःपथे यद्विपुलं कोशवच्चार्बुदं भवेत् ) ||२०||
🔊 Audio coming soon
നാസാഗതശോഫാന് നാസാര്ബുദലക്ഷണേന പൃഥക്കുര്വന്നാഹ- സ്രോത ഇത്യാദി| കോശഃ അന്തഃപൂരണവസ്തു, യാദൃശമസ്യാന്തഃപൂരണവസ്തു താദൃശമന്തഃപൂരണകരം വസ്തു ശോഥസ്യ നാസ്തീത്യര്ഥഃ||൨൦||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
ശോഫാസ്തു ശോഫവിജ്ഞാനാ നാസാസ്രോതോവ്യവസ്ഥിതാഃ | നിദാനേऽര്ശാംസി നിര്ദിഷ്ടാന്യേവം താനി വിഭാവയേത് ||൨൧||
शोफास्तु शोफविज्ञाना नासास्रोतोव्यवस्थिताः | निदानेऽर्शांसि निर्दिष्टान्येवं तानि विभावयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ശോഫാഃ പുനഃ കീദൃശാ ഇത്യാഹ- ശോഫാ ഇത്യാദി| ശോഫോ വിജ്ഞാനം യേഷാം തേ ശോഫവിജ്ഞാനാഃ; അഥവാ പ്രാഗുക്തശോഫാനാമിവ വിജ്ഞാനം യേഷാമിതി| നിദാനേऽര്ശാംസീത്യാദി| ഏഷ പാഠോ ദ്വിരുക്തിഭയാന്നിബന്ധകാരൈര്ന പഠിതഃ||൨൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ നാസാഗതരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ ||൨൨||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगविज्ञानीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ദ്വാവിംശോऽധ്യായഃ||൨൨||