Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో నాసాగతరోగవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो नासागतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| గతశబ్ద ఆశ్రయవచనః, తేన నాసాశ్రితరోగవిజ్ఞానమధికృత్య కృతోఽధ్యాయో నాసాగతరోగవిజ్ఞానీయాధ్యాయః||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
అపీనసః పూతినస్యం నాసాపాకస్తథైవ చ | తథా శోణితపిత్తం చ పూయశోణితమేవ చ ||3|| క్షవథుర్భ్రంశథుర్దీప్తో నాసానాహః పరిస్రవః | నాసాశోషేణ సహితా దశైకాశ్చేరితా గదాః ||4|| చత్వార్యర్శాంసి చత్వారః శోఫాః సప్తార్బుదాని చ | ప్రతిశ్యాయాశ్చ యే పంచ వక్ష్యంతే సచికిత్సితాః | ఏకత్రింశన్మితాస్తే తు నాసారోగాః ప్రకీర్తితాః ||5||
अपीनसः पूतिनस्यं नासापाकस्तथैव च | तथा शोणितपित्तं च पूयशोणितमेव च ||३|| क्षवथुर्भ्रंशथुर्दीप्तो नासानाहः परिस्रवः | नासाशोषेण सहिता दशैकाश्चेरिता गदाः ||४|| चत्वार्यर्शांसि चत्वारः शोफाः सप्तार्बुदानि च | प्रतिश्यायाश्च ये पञ्च वक्ष्यन्ते सचिकित्सिताः | एकत्रिंशन्मितास्ते तु नासारोगाः प्रकीर्तिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
నాసారోగాన్ నామభిః సంఖ్యయా చాహ- అపీనస ఇత్యాది| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం భూయః సంఖ్యాకరణం నియమార్థం; తేన విదేహోక్తసంఖ్యయా అధికత్వం మా భూత్| ‘అపీనసః పూతిపాకౌ పిత్తాసృక్ పూయశోణితం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 7
ఆనహ్యతే యస్య విధూప్యతే చ ప్రక్లిద్యతే శుష్యతి చాపి నాసా | న వేత్తి యో గంధరసాంశ్చ జంతుర్జుష్టం వ్యవస్యేత్తమపీనసేన ||6|| తం చానిలశ్లేష్మభవం వికారం బ్రూయాత్ ప్రతిశ్యాయసమానలింగం |7|
आनह्यते यस्य विधूप्यते च प्रक्लिद्यते शुष्यति चापि नासा | न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन ||६|| तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम् |७|
🔊 Audio coming soon
అపీనసలక్షణమాహ- ఆనహ్యత ఇత్యాది| ఆనహ్యతే కఫేన పిత్తశోషితేన ఆనహ్యత ఇవ| విధూప్యతే ధూమాయత ఇవ, పిత్తాత్; ప్రక్లిద్యతే ఆర్ద్రీభవతి కఫాత్; శుష్యతి పిత్తాత్| గంధరసాన్ గంధాన్ రసాంశ్చేత్యర్థః; అన్యే తు గంధస్య రసా గంధరసాః, రసతేర్గత్యర్థత్వాత్; యాథాతథ్యేన గంధం జానాతీత్యర్థః| వ్యవస్యేత్ జానీయాత్| కేచిదముం పాఠమన్యథా పఠంతి, స చాదర్శనాన్న లిఖితః||6||-
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
దోషైర్విదగ్ధైర్గలతాలుమూలే సంవాసితో యస్య సమీరణస్తు ||7|| నిరేతి పూతిర్ముఖనాసికాభ్యాం తం పూతినాసం ప్రవదంతి రోగం |8|
दोषैर्विदग्धैर्गलतालुमूले संवासितो यस्य समीरणस्तु ||७|| निरेति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनासं प्रवदन्ति रोगम् |८|
🔊 Audio coming soon
పూతినాసస్య లక్షణమాహ- దోషైరిత్యాది| రక్తమపి దోషత్వేన వివక్షితం, తేన దోషైరితి బహువచనం| విదగ్ధైః మూర్చ్ఛితైః స్వరూపప్రచ్యుతైర్వా| సంవాసితః పిత్తశ్లేష్మరక్తైరాత్మవికృతిగంధేన మిశ్రీకృతః| నిరేతి నిర్గచ్ఛతి, పూతిః శటితగంధో వాయుః||7||-
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
ఘ్రాణాశ్రితం పిత్తమరూంషి కుర్యాద్యస్మిన్ వికారే బలవాంశ్చ పాకః ||8|| తం నాసికాపాకమితి వ్యవస్యేద్విక్లేదకోథావపి యత్ర దృష్టౌ |9|
घ्राणाश्रितं पित्तमरूंषि कुर्याद्यस्मिन् विकारे बलवांश्च पाकः ||८|| तं नासिकापाकमिति व्यवस्येद्विक्लेदकोथावपि यत्र दृष्टौ |९|
🔊 Audio coming soon
నాసాపాకస్య లక్షణమాహ- ఘ్రాణాశ్రితమిత్యాది| అరూంషి వ్రణాన్| విక్లేద ఆర్ద్రభావః, కోథః పూతిభావః, ఏతౌ యత్ర యస్మిన్ వికారే, దృష్టౌ దర్శనం గతౌ||8||-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
చతుర్విధం ద్విప్రభవం ద్విమార్గం వక్ష్యామి భూయః ఖలు రక్తపిత్తం ||9||
चतुर्विधं द्विप्रभवं द्विमार्गं वक्ष्यामि भूयः खलु रक्तपित्तम् ||९||
🔊 Audio coming soon
రక్తపిత్తలక్షణమనాగతావేక్షణేన నిర్దిశన్నాహ- చతుర్విధమిత్యాది| చతుర్విధం వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాత్మకం| ద్విప్రభవం ద్వౌ ప్రభవౌ యకృత్ప్లీహానౌ యస్య తం తథా; అన్యే తు స్నిగ్ధరూక్షోష్ణభేదేన ద్విరుత్పత్తికారణం మన్యంతే; అపరే తు ద్విప్రభవమామాశయపక్వాశయప్రభవమాహుః| ద్విమార్గం అధరోత్తరమార్గద్వయం||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
దోషైర్విదగ్ధైరథవాఽపి జంతోర్లలాటదేశేఽభిహతస్య తైస్తు | నాసా స్రవేత్ పూయమసృగ్విమిశ్రం తం పూయరక్తం ప్రవదంతి రోగం ||10||
दोषैर्विदग्धैरथवाऽपि जन्तोर्ललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तु | नासा स्रवेत् पूयमसृग्विमिश्रं तं पूयरक्तं प्रवदन्ति रोगम् ||१०||
🔊 Audio coming soon
పూయరక్తం దోషాగంతునిమిత్తం దర్శయన్నాహ- దోషైరిత్యాది| విదగ్ధైః పిత్తరక్తాధిక్యాద్విరుద్ధాం పరిణతిం ప్రాప్తైః| లలాటాభిఘాతోఽపి విరుద్ధపాకం ప్రాప్తో మంతవ్యః||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
ఘ్రాణాశ్రితే మర్మణి సంప్రదుష్టే యస్యానిలో నాసికయా నిరేతి ||11|| కఫానుయాతో బహుశః సశబ్దస్తం రోగమాహుః క్షవథుం విధిజ్ఞాః |12|
घ्राणाश्रिते मर्मणि सम्प्रदुष्टे यस्यानिलो नासिकया निरेति ||११|| कफानुयातो बहुशः सशब्दस्तं रोगमाहुः क्षवथुं विधिज्ञाः |१२|
🔊 Audio coming soon
క్షవథురపి దోషజశ్చాగంతుజశ్చ, తత్ర పూర్వం దోషజమేవ నిర్దిశన్నాహ- ఘ్రాణేత్యాది| ఘ్రాణాశ్రితే మర్మణి శృంగాటకాఖ్యే; ‘ఘ్రాణాశ్రితే మర్మణి’ ఇత్యత్ర ‘ఘ్రాణాశ్రితే శ్లేష్మణి’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||11||-
Adhikarana 9 (12) · Śloka 13
తీక్ష్ణోపయోగాదతిజిఘ్రతో వా భావాన్ కటూనర్కనిరీక్షణాద్వా ||12|| సూత్రాదిభిర్వా తరుణాస్థిమర్మణ్యుద్ఘాటితేఽన్యః క్షవథుర్నిరేతి |13|
तीक्ष्णोपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाद्वा ||१२|| सूत्रादिभिर्वा तरुणास्थिमर्मण्युद्घाटितेऽन्यः क्षवथुर्निरेति |१३|
🔊 Audio coming soon
ఆగంతుజం క్షవథుమాహ- తీక్ష్ణోపయోగాదిత్యాది| అతిజిఘ్రతః ఆఘ్రాయతః| భావాన్ ద్రవ్యాణి| తరుణాస్థిమర్మ నాసావంశాస్థిమర్మ శృంగాటకసంజ్ఞం| ఉద్ఘాటితే ఊర్ధ్వం చాలితే||12||-
Adhikarana 10 (13) · Śloka 14
ప్రభ్రశ్యతే నాసికయైవ యశ్చ సాంద్రో విదగ్ధో లవణః కఫస్తు ||13|| ప్రాక్ సంచితో మూర్ధని పిత్తతప్తస్తం భ్రంశథుం వ్యాధిముదాహరంతి |14|
प्रभ्रश्यते नासिकयैव यश्च सान्द्रो विदग्धो लवणः कफस्तु ||१३|| प्राक् सञ्चितो मूर्धनि पित्ततप्तस्तं भ्रंशथुं व्याधिमुदाहरन्ति |१४|
🔊 Audio coming soon
భ్రంశథోర్లక్షణమాహ- ప్రభ్రశ్యత ఇత్యాది| ప్రభ్రశ్యతే అత్యర్థమధః పతతి నాసికయైవ, న ముఖేన||13||-
Adhikarana 11 (14) · Śloka 15
ఘ్రాణే భృశం దాహసమన్వితే తు వినిఃసరేద్ధూమ ఇవేహ వాయుః ||14|| నాసా ప్రదీప్తేవ చ యస్య జంతోర్వ్యాధిం తు తం దీప్తముదాహరంతి |15|
घ्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिःसरेद्धूम इवेह वायुः ||१४|| नासा प्रदीप्तेव च यस्य जन्तोर्व्याधिं तु तं दीप्तमुदाहरन्ति |१५|
🔊 Audio coming soon
దీప్తలక్షణమాహ- ఘ్రాణే భృశమిత్యాది| వినిఃసరేత్ నిర్యాతి| వాయుః నిశ్వాసః| ప్రదీప్తేవ జ్వలితేవ నాసా స్యాత్||14||-
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
కఫావృతో వాయురుదానసంజ్ఞో యదా స్వమార్గే విగుణః స్థితః స్యాత్ ||15|| ఘ్రాణం వృణోతీవ తదా స రోగో నాసాప్రతీనాహ ఇతి ప్రదిష్టః |16|
कफावृतो वायुरुदानसञ्ज्ञो यदा स्वमार्गे विगुणः स्थितः स्यात् ||१५|| घ्राणं वृणोतीव तदा स रोगो नासाप्रतीनाह इति प्रदिष्टः |१६|
🔊 Audio coming soon
నాసాప్రతీనాహలక్షణమాహ- కఫావృత ఇత్యాది| నాసా ప్రతినహ్యతే బధ్యత ఇవ వాతేనేతి నాసాప్రతీనాహః||15||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
అజస్రమచ్ఛం సలిలప్రకాశం యస్యావివర్ణం స్రవతీహ నాసా ||16|| రాత్రౌ విశేషేణ హి తం వికారం నాసాపరిస్రావమితి వ్యవస్యేత్ |17|
अजस्रमच्छं सलिलप्रकाशं यस्याविवर्णं स्रवतीह नासा ||१६|| रात्रौ विशेषेण हि तं विकारं नासापरिस्रावमिति व्यवस्येत् |१७|
🔊 Audio coming soon
నాసాపరిస్రావమాహ- అజస్రమచ్ఛమిత్యాది| అజస్రం అనవరతం| అవివర్ణం అవిశిష్టవర్ణం| అత్ర రోగే స్రావః శృంగాటకాఖ్యస్రోతసి ప్రవిలాయితాత్ కఫాత్| వ్యవస్యేత్ జానీయాత్||16||-
Adhikarana 14 (17) · Śloka 18
ఘ్రాణాశ్రితే శ్లేష్మణి మారుతేన పిత్తేన గాఢం పరిశోషితే చ ||17|| సముచ్ఛ్వసిత్యూర్ధ్వమధశ్చ కృచ్ఛ్రాద్యస్తస్య నాసాపరిశోష ఉక్తః |18|
घ्राणाश्रिते श्लेष्मणि मारुतेन पित्तेन गाढं परिशोषिते च ||१७|| समुच्छ्वसित्यूर्ध्वमधश्च कृच्छ्राद्यस्तस्य नासापरिशोष उक्तः |१८|
🔊 Audio coming soon
నాసాశోషలక్షణమాహ- ఘ్రాణాశ్రితే ఇత్యాది| గాఢం అతిశయేన||17||-
Adhikarana 15 (18) · Śloka 19
దోషైస్త్రిభిస్తైః పృథగేకశశ్చ బ్రూయాత్తథాఽర్శాంసి తథైవ శోఫాన్ ||18|| శాలాక్యసిద్ధాంతమవేక్ష్య చాపి సర్వాత్మకం సప్తమమర్బుదం తు |19|
दोषैस्त्रिभिस्तैः पृथगेकशश्च ब्रूयात्तथाऽर्शांसि तथैव शोफान् ||१८|| शालाक्यसिद्धान्तमवेक्ष्य चापि सर्वात्मकं सप्तममर्बुदं तु |१९|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముక్తానామర్శఆదీనాం సామాన్యేన లక్షణమాహ- దోషైరిత్యాది| పృథగ్దోషైః త్రీణ్యర్శాంసి, సన్నిపాతేనైకం, ఏవం చత్వార్యర్శాంసి| తథైవ శోఫానితి శోఫా అపి చత్వార ఇత్యర్థః| శాలాక్యసిద్ధాంతమవేక్ష్యేతి ‘వాతేన పిత్తేన కఫేన చాపి’ ఇత్యాదినా నిదానస్థానే షడర్బుదాని నిర్దిష్టాని, సప్తమం సర్వాత్మకం శాలాక్యతంత్రే||18||-
Adhikarana 16 (19) · Śloka 19
రోగః ప్రతిశ్యాయ ఇహోపదిష్టః స వక్ష్యతే పంచవిధః పురస్తాత్ ||19||
रोगः प्रतिश्याय इहोपदिष्टः स वक्ष्यते पञ्चविधः पुरस्तात् ||१९||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిశ్యాయస్యానాగతావేక్షణేన సంక్షేపార్థం లక్షణం నిర్దిశన్నాహ- రోగ ఇత్యాది||19||
Adhikarana 17 (20) · Śloka 20
(నాసాస్రోతోగతా రోగాస్త్రింశదేకశ్చ కీర్తితాః |20|
(नासास्रोतोगता रोगास्त्रिंशदेकश्च कीर्तिताः |२०|
🔊 Audio coming soon
నను, సర్వాంగగతానాం కుష్ఠాదీనామప్యత్ర నాసాయాం సంభవోఽస్తీతి నాసారోగాణం సంఖ్యాతిరేకమాశంక్యాహ- నాసాస్రోతోగతా రోగా ఇత్యాది| నాసాస్రోతసి గతా ఏవ యే రోగాస్త ఏవ మయైకత్రింశదుక్తాః, న పునరత్ర నాసాయాం యే భవంతి|20|-
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
స్రోతఃపథే యద్విపులం కోశవచ్చార్బుదం భవేత్ ) ||20||
स्रोतःपथे यद्विपुलं कोशवच्चार्बुदं भवेत् ) ||२०||
🔊 Audio coming soon
నాసాగతశోఫాన్ నాసార్బుదలక్షణేన పృథక్కుర్వన్నాహ- స్రోత ఇత్యాది| కోశః అంతఃపూరణవస్తు, యాదృశమస్యాంతఃపూరణవస్తు తాదృశమంతఃపూరణకరం వస్తు శోథస్య నాస్తీత్యర్థః||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
శోఫాస్తు శోఫవిజ్ఞానా నాసాస్రోతోవ్యవస్థితాః | నిదానేఽర్శాంసి నిర్దిష్టాన్యేవం తాని విభావయేత్ ||21||
शोफास्तु शोफविज्ञाना नासास्रोतोव्यवस्थिताः | निदानेऽर्शांसि निर्दिष्टान्येवं तानि विभावयेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
శోఫాః పునః కీదృశా ఇత్యాహ- శోఫా ఇత్యాది| శోఫో విజ్ఞానం యేషాం తే శోఫవిజ్ఞానాః; అథవా ప్రాగుక్తశోఫానామివ విజ్ఞానం యేషామితి| నిదానేఽర్శాంసీత్యాది| ఏష పాఠో ద్విరుక్తిభయాన్నిబంధకారైర్న పఠితః||21||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే నాసాగతరోగవిజ్ఞానీయో నామ ద్వావింశోఽధ్యాయః ||22||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे नासागतरोगविज्ञानीयो नाम द्वाविंशोऽध्यायः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే ద్వావింశోఽధ్యాయః||22||