Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka
🔊 Audio coming soon
asmādanantaraṁ pāṇḍurōgacikitsitaṁ vyākhyātumupakramyatē| sambandhaścāsya nidāna ēvōktaḥ|
16. pāṇḍurōgacikitsitādhyāyaḥ
Adhikarana pANDurogacikitsitAdhyAyaH pANDuroge Adau kalyANakA sarpiH pAnam (2-1) · Śloka 1
athātaḥ pāṇḍurōgacikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) pāṇḍvāmayī pibētsarpirādau kalyāṇakāhvayam| pañcagavyaṁ mahātiktaṁ śr̥taṁ vā''ragvadhādinā||1||
View original
अथातः पाण्डुरोगचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) पाण्ड्वामयी पिबेत्सर्पिरादौ कल्याणकाह्वयम्| पञ्चगव्यं महातिक्तं शृतं वाऽऽरग्वधादिना||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-pāṇḍvāturaḥ kalyāṇakākhyaṁ (hr̥. u. a. 6|27) , sarpirādau pibēt| ādāvityanēnaitadgamayati,-asmin vyādhau prādhānyēna pittacikitsā kāryā, tadanu vātakaphayōḥ| tathā ca pittasyaivaitadvyādhikartr̥tvē prādhānyam| ata ēva ca nidānē'dhyagīṣṭa (hr̥. ni. a. 13|1)- "pittapadhānāḥ kupitāḥ" ityādi| tasmāt pittasyōpaśāntyai sarpiḥpānaṁ yuktam| pañcagavyaṁ ghr̥taṁ-apasmārapratiṣēdhōktam (hr̥. u. a. 7|20)| mahātiktaṁ-kuṣṭhacikitsitōktam (hr̥. ci. a. 19|8)| āragvadhādigaṇēna (hr̥. sū. a. 15|17) vā pakvaṁ ghr̥taṁ pibēt|
Adhikarana pANDuroge dADimAdisiddhaM ghRutam pANDurogesnehite vamanam (2-4) · Śloka 4
dāḍimātkuḍavō dhānyātkuḍavārdhaṁ palaṁ palam| citrakācchr̥ṅgabērācca pippalyardhapalaṁ ca taiḥ||2|| kalkitairviṁśatipalaṁ ghr̥tasya salilāḍhakē| siddhaṁ hr̥tpāṇḍugulmārśaḥplīhavātakaphārtinut||3|| dīpanaṁ śvāsakāsaghnaṁ mūḍhavātānulōmanam| duḥkhaprasavinīnāṁ ca bandhyānāṁ ca praśasyatē||4||
View original
दाडिमात्कुडवो धान्यात्कुडवार्धं पलं पलम्| चित्रकाच्छृङ्गबेराच्च पिप्पल्यर्धपलं च तैः||२|| कल्कितैर्विंशतिपलं घृतस्य सलिलाढके| सिद्धं हृत्पाण्डुगुल्मार्शःप्लीहवातकफार्तिनुत्||३|| दीपनं श्वासकासघ्नं मूढवातानुलोमनम्| दुःखप्रसविनीनां च बन्ध्यानां च प्रशस्यते||४||
🔊 Audio coming soon
sa0-dāḍimasya kuḍavam, dhānyakātkuḍavārdham, citrakaśuṇṭhyōḥ pratyēkaṁ palam, pippalyā dvau karṣau, taiḥ piṣṭhairghr̥tasya palāni viṁśatiṁ tōyāḍhakē pacēt| tacca siddhaṁ hr̥dayādyartijit, dīpanādiguṇayuktaṁ ca| duḥkhaprasavinīnāṁ strīṇāṁ vandhyānāṁ-aprasavinīnāṁ ca, śasyatē|
Adhikarana pANDurogepunaH snigdhe virecanam (5) · Śloka 5
snēhitaṁ vāmayēttīkṣṇaiḥ punaḥ snigdhaṁ ca śōdhayēt| payasā mūtrayuktēna bahuśaḥ kēvalēna vā||5||
View original
स्नेहितं वामयेत्तीक्ष्णैः पुनः स्निग्धं च शोधयेत्| पयसा मूत्रयुक्तेन बहुशः केवलेन वा||५||
🔊 Audio coming soon
sa0-snēhitaṁ pāṇḍurōgiṇaṁ tīkṣṇairvāmayēt| punarapi snigdhaṁ ca bahuśaḥ kṣīrēṇa śōdhayēt| kēvalēna vā payasā śōdhayēt|
Adhikarana pANDurogedantIPalAsAdayo virecanayogAH (6-7) · Śloka 7
dantīphalarasē kōṣṇē kāśmaryāñjalimāsutam| drākṣāñjaliṁ vā mr̥ditaṁ tat pibēt pāṇḍurōgajit||6|| mūtrēṇa piṣṭāṁ pathyāṁ vā tatsiddhaṁ vā phalatrayam| |7|
View original
दन्तीफलरसे कोष्णे काश्मर्याञ्जलिमासुतम्| द्राक्षाञ्जलिं वा मृदितं तत् पिबेत् पाण्डुरोगजित्||६|| मूत्रेण पिष्टां पथ्यां वा तत्सिद्धं वा फलत्रयम्| |७|
🔊 Audio coming soon
sa0-dantīphalarasē kōṣṇē kāśmaryāñjalimāsutaṁ pibēt, tadētadubhayamapi pāṇḍurōgaghnam| gōmūtrēṇa piṣṭāṁ haritakīṁ vā pibēt| tēna-gōmūtrēṇa, siddhaṁ-kvathitaṁ, phalatrayaṁ vā pibēt|
Adhikarana pANDurogesvarNakShIryAdayaH (7-8) · Śloka 8
| svarṇakṣīrītrivr̥cchyāmābhadradārumahauṣadham||7|| gōmūtrāñjalinā piṣṭaṁ śṟutaṁ tēnaiva vā pibēt| sādhitaṁ kṣīramēbhirvā pibēddōṣānulōmanam||8||
View original
| स्वर्णक्षीरीत्रिवृच्छ्यामाभद्रदारुमहौषधम्||७|| गोमूत्राञ्जलिना पिष्टं श्रृतं तेनैव वा पिबेत्| साधितं क्षीरमेभिर्वा पिबेद्दोषानुलोमनम्||८||
🔊 Audio coming soon
sa0-svarṇakṣīryādikaṁ gōmūtrāñjalinā piṣṭamathavā tēnaiva-gōmūtrēṇa, śṟutaṁ pibēt| ēbhirvā svarṇakṣīryādibhirdravyaiḥ kṣīraṁ sādhitaṁ dōṣānulōmakaraṁ pibēt|
Adhikarana pANDurogegomUtraBAvitamayorajaH (9) · Śloka 9
mūtrē sthitaṁ vā saptāhaṁ payasā'yōrajaḥ pibēt| jīrṇē kṣīrēṇa bhuñjīta rasēna madhurēṇa vā||9||
View original
मूत्रे स्थितं वा सप्ताहं पयसाऽयोरजः पिबेत्| जीर्णे क्षीरेण भुञ्जीत रसेन मधुरेण वा||९||
🔊 Audio coming soon
sa0-gōmūtrē saptāhaṁ sthitaṁ lōhacūrṇaṁ kṣīrēṇa pibēt| jīrṇē tasmin dugdhēna sahānnaṁ bhuñjīta| māṁsarasēna vā madhurēṇa-na tvamlēna|
Adhikarana pANDuroge shodhite pathyA (10) · Śloka 10
śuddhaścōbhayatō lihyātpathyāṁ madhughr̥tadrutām| |10|
View original
शुद्धश्चोभयतो लिह्यात्पथ्यां मधुघृतद्रुताम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
sa0-śuddhaścōbhayataḥ-pāyutō mūrdhataśca, harītakīṁ madhghr̥tadrutāṁ lihyāt|
Adhikarana pANDuroge vishAlAdi cUrNam (10-12) · Śloka 12
| viśālākaṭukāmustākuṣṭhadārukaliṅgakāḥ||10|| karṣāṁśā dvipicurmūrvā karṣārdhāṁśā ghuṇapriyā| pītvā taccūrṇamambhōbhiḥ sukhairlihyāttatō madhu||11|| pāṇḍurōgaṁ jvaraṁ dāhaṁ kāsaṁ śvāsamarōcakam| gulmānāhāmavātāṁśca raktapittaṁ ca tajjayēt||12||
View original
| विशालाकटुकामुस्ताकुष्ठदारुकलिङ्गकाः||१०|| कर्षांशा द्विपिचुर्मूर्वा कर्षार्धांशा घुणप्रिया| पीत्वा तच्चूर्णमम्भोभिः सुखैर्लिह्यात्ततो मधु||११|| पाण्डुरोगं ज्वरं दाहं कासं श्वासमरोचकम्| गुल्मानाहामवातांश्च रक्तपित्तं च तज्जयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
sa0-viśālādaya, ṣaṭ karṣamātrāḥ, mūrvā dvikarṣapramāṇā, ardhakarṣadghnī ativiṣā tadētaccūrṇaṁ kōṣṇāmbunā pītvā mākṣikaṁ lihyāt| ētacca pāṇḍurōgādīn hanti|
Adhikarana pANDuroge vAsAdikvAthaH (13) · Śloka 13
vāsāguḍūcītriphalākaṭvībhūnimbanimbahaḥ| kvāthaḥ kṣaudrayutō hanti pāṇḍupittāsrakāmalāḥ||13||
View original
वासागुडूचीत्रिफलाकट्वीभूनिम्बनिम्बहः| क्वाथः क्षौद्रयुतो हन्ति पाण्डुपित्तास्रकामलाः||१३||
🔊 Audio coming soon
sa0-vāsādikvāthō madhuyutaḥ pāṇḍvādīn hanti|
Adhikarana pANDuroge vyoShAdi cUrNam (14-15) · Śloka 15
vyōṣāgnivēllatriphalāmustaistulyamayōrajaḥ| cūrṇitaṁ takramadhvājyakōṣṇāmbhōbhiḥ prayōjitam||14|| kāmalāpāṇḍuhr̥drōgakuṣṭhārśōmēhanāśanam| |15|
View original
व्योषाग्निवेल्लत्रिफलामुस्तैस्तुल्यमयोरजः| चूर्णितं तक्रमध्वाज्यकोष्णाम्भोभिः प्रयोजितम्||१४|| कामलापाण्डुहृद्रोगकुष्ठार्शोमेहनाशनम्| |१५|
🔊 Audio coming soon
sa0-vyōṣādibhistulyamayōrajaścūrṇitaṁ takrādibhirupayōjitaṁ kāmalādināśanam|
Adhikarana pANDuroge guDAdi guTikA (15-16) · Śloka 16
| guḍanāgaramaṇḍūratilāṁśān mānataḥ samān||15|| pippalīdviguṇān dadyādguṭikāṁ pāṇḍurōgiṇē| |16|
View original
| गुडनागरमण्डूरतिलांशान् मानतः समान्||१५|| पिप्पलीद्विगुणान् दद्याद्गुटिकां पाण्डुरोगिणे| |१६|
🔊 Audio coming soon
sa0-guḍādikān samabhāgān pippalīdviguṇānimāṁ guṭikāṁ pāṇḍurōgiṇē dadyāt|
Adhikarana pANDuroge maNDUravaTakAH (16-20) · Śloka 20
| tāpyaṁ dārvyāstvacaṁ cavyaṁ granthikaṁ dēvadāru ca||16|| vyōṣādinavakaṁ caitaccūrṇayēd dviguṇaṁ tataḥ| maṇḍūraṁ cāñjananibhaṁ sarvatō'ṣṭaguṇē'tha tat||17|| pr̥thagvipakvē gōmūtrē vaṭakīkaraṇakṣamē| prakṣipya vaṭakān kuryāttān khādēttakrabhōjanaḥ||18|| ētē maṇḍūravaṭakāḥ prāṇadāḥ pāṇḍurōgiṇāṁ| kuṣṭhānyajarakaṁ śōphamūrustambharōcakam||19|| arśāṁsi kāmalāṁ mēhān plīhānaṁ śamayanti ca| |20|
View original
| ताप्यं दार्व्यास्त्वचं चव्यं ग्रन्थिकं देवदारु च||१६|| व्योषादिनवकं चैतच्चूर्णयेद् द्विगुणं ततः| मण्डूरं चाञ्जननिभं सर्वतोऽष्टगुणेऽथ तत्||१७|| पृथग्विपक्वे गोमूत्रे वटकीकरणक्षमे| प्रक्षिप्य वटकान् कुर्यात्तान् ख़ादेत्तक्रभोजनः||१८|| एते मण्डूरवटकाः प्राणदाः पाण्डुरोगिणां| कुष्ठान्यजरकं शोफमूरुस्तम्भरोचकम्||१९|| अर्शांसि कामलां मेहान् प्लीहानं शमयन्ति च| |२०|
🔊 Audio coming soon
sa0-tāpyādikaṁ vyōṣādinavakaṁ ca-pūrvōktaṁ, cūrṇayēt| tataḥ-tēbhyō, dviguṇaṁ maṇḍūramañjanasadr̥śaṁ sarvēbhyō'ṣṭaguṇē mūtrē pr̥thak vipakvē ca vaṭakīkaraṇakṣamē-ghanē sati, prakṣipya vaṭakān kuryāt| tāṁśca takrapradhānabhōjanaḥ san prāśrnīyāt| ētē maṇḍūravaṭakāḥ pāṇḍvāmayināṁ prāṇādāstathā kuṣṭhādīn ghnanti|
Adhikarana pANDuroge tApyAdicUrNam (20-23) · Śloka 23
| tāpyādrijaturaupyāyōmalāḥ pañcapalāḥ pr̥thak||20|| citrakatriphalāvyōṣaviḍaṅgaiḥ pālikaiḥ saha| śarkarāṣṭapalōnmiśrāścūrṇitā madhunā drutāḥ||21|| pāṇḍurōgaṁ viṣaṁ kāsaṁ yakṣmāṇaṁ viṣamaṁ jvaram| kuṣṭhānyajarakaṁ mēhaṁ śōphaṁ śvāsamarōcakam||22|| viśēṣāddhantyapasmāraṁ kāmalāṁ gudajāni ca| |23|
View original
| ताप्याद्रिजतुरौप्यायोमलाः पञ्चपलाः पृथक्||२०|| चित्रकत्रिफलाव्योषविडङ्गैः पालिकैः सह| शर्कराष्टपलोन्मिश्राश्चूर्णिता मधुना द्रुताः||२१|| पाण्डुरोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमं ज्वरम्| कुष्ठान्यजरकं मेहं शोफं श्वासमरोचकम्||२२|| विशेषाद्धन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च| |२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-tāpyādayaḥ pr̥thak pañcapalāścitrakādibhiḥ pālikaiḥ saha śarkarāṣṭapalayutāścūrṇīkr̥tā madhunā dravīkr̥tāḥ pāṇḍurōgādīn ghnanti| viśēṣēṇāpasmārādīṁśca|
Adhikarana pANDuroge kauTajAdiguDAH (23-29) · Śloka 29
| kauṭajatriphalānimbapaṭōlaghananāgaraiḥ||23|| bhāvitāni daśāhāni rasairdvitriguṇāni vā| śilājatupalānyaṣṭau tāvatī sitaśarkarā||24|| tvak''kṣīrīpippalīdhātrīkarkaṭākhyāḥ palōnmitāḥ| nidigdhyāḥ phalamūlābhyāṁ palaṁ yuktyā trijātakam||25|| madhutripalasaṁyuktān kuryādakṣasamān guḍān| dāḍimāmbupayaḥ pakṣirasatōyasurāsavān||26|| tān bhakṣayitvā'nu pibēnnirannō bhukta ēva vā| pāṇḍukuṣṭhajvaraplīhatamakārśōbhagandaram||27|| hr̥nmūtrapūtiśukrāgnidōṣaśōṣagarōdaram| kāsāsr̥gdarapittāsr̥kśōphagulmagalāmayān||28|| mēhavardhmabhramān hanyuḥ sarvadōṣaharāḥ śivāḥ| |29|
View original
| कौटजत्रिफलानिम्बपटोलघननागरैः||२३|| भावितानि दशाहानि रसैर्द्वित्रिगुणानि वा| शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा||२४|| त्वक्ऽऽक्षीरीपिप्पलीधात्रीकर्कटाख्याः पलोन्मिताः| निदिग्ध्याः फलमूलाभ्यां पलं युक्त्या त्रिजातकम्||२५|| मधुत्रिपलसंयुक्तान् कुर्यादक्षसमान् गुडान्| दाडिमाम्बुपयः पक्षिरसतोयसुरासवान्||२६|| तान् भक्षयित्वाऽनु पिबेन्निरन्नो भुक्त एव वा| पाण्डुकुष्ठज्वरप्लीहतमकार्शोभगन्दरम्||२७|| हृन्मूत्रपूतिशुक्राग्निदोषशोषगरोदरम्| कासासृग्दरपित्तासृक्शोफगुल्मगलामयान्||२८|| मेहवर्ध्मभ्रमान् हन्युः सर्वदोषहराः शिवाः| |२९|
🔊 Audio coming soon
sa0-kāṭajādibhirdravyai rasaiḥ-rasatāṁ gataḥ, kvāthīkr̥tairityarthaḥ| śilājatupalānyaṣṭau daśāhāni dviguṇāni triguṇāni vā bhāvitāni| ahaḥśabdō vārōpalakṣaṇārthaḥ| tadayamātrārthō'vatiṣṭhatē,-śilājatupalāṣṭakaṁ kēvalaṁ jaladhautaṁ kauṭajādikaṁ tattulyamaṣṭaguṇitē jalē kvathitaṁ tatō'ṣṭabhāgāvaśēṣarasaṁ gr̥hītvā tēna rasēna daśa vārān dviguṇān triguṇān vā bhāvayēditi| tāvatī-aṣṭapalapramāṇā sitaśarkarā, tvakkṣīryādikaṁ palōnmitaṁ kaṇṭakāryāḥ phalamūlayōḥ palam| trijātakaṁ yuktyā-yāvatā trijātakēnātisaugandhyaṁ hīnasaugandhyaṁ vā na syāt, ēvaṁ na hīnamātramatraitaddēyamavyāpakatvāt, na vā'timātramapyativyāpakatvēnāyōgārhatvāt| madhunastribhiḥ palaiḥ saṁyuktān kārṣikān guḍān vidadhyāt| tān guḍān bhakṣayitvā'nu-paścāt, dāḍimajalādīni yathāyōgaṁ pibēt nirannaḥ kr̥tāhārō vā| tē ca vaṭakāḥ pāṇḍvādīn hanyuḥ| sarvadōṣaharāḥ śivāśca syuḥ|
Adhikarana pANDuroge drAkShAdilehaH (29-31) · Śloka 31
| drākṣāprasthaṁ kaṇāpramthaṁ śarkarārdhatulāṁ tathā||29|| dvipalaṁ madhukaṁ śuṇṭhīṁ tvakṣīrīṁ ca vicūrṇitam| dhātrīphalarasadrōṇē tatkṣiptvā lēhavatpacēt||30|| śītānmadhuprasthayutād lihyātpāṇitalaṁ tataḥ| halīmakaṁ pāṇḍurōgaṁ kāmalāṁ ca niyacchati||31||
View original
| द्राक्षाप्रस्थं कणाप्रम्थं शर्करार्धतुलां तथा||२९|| द्विपलं मधुकं शुण्ठीं त्वक्षीरीं च विचूर्णितम्| धात्रीफलरसद्रोणे तत्क्षिप्त्वा लेहवत्पचेत्||३०|| शीतान्मधुप्रस्थयुताद् लिह्यात्पाणितलं ततः| हलीमकं पाण्डुरोगं कामलां च नियच्छति||३१||
🔊 Audio coming soon
sa0-drākṣāyāḥ ṣōḍaśapalāni pippalyāśca| śarkarāyāḥ palāni pañcaśat| yaṣṭhyādikaṁ rajīkr̥taṁ dvipalapramāṇam| dhātrīphalarasasya drōṇē sarvamētatkṣiptvā lēhamiva pacēt| tasmāllēhācchītātsatō madhunaḥ prasthayutāt pāṇitalaṁ-karṣamātraṁ, lihyāt| sa ca lēhō halīmakādīnniyacchati-parākarōti|
Adhikarana pANDuroge pAnaBojane hRusvapa~jjamUlajalam pANDuroge kAmAlAyAM hRusvadrakShAmalakarasaH (32) · Śloka 32
kanīyaḥpañcamūlāmbu śasyatē pānabhōjanē| pāṇḍūnāṁ, kāmalārtānāṁ mr̥dvīkāmalakādrasaḥ||32||
View original
कनीयःपञ्चमूलाम्बु शस्यते पानभोजने| पाण्डूनां, कामलार्तानां मृद्वीकामलकाद्रसः||३२||
🔊 Audio coming soon
sa0-pānē bhōjanē ca śasyatē hrasvapañcamūlajam| mr̥dvīkārasa āmalakarasaśca pāṇḍurōgiṇāṁ kāmalārtānāṁ ca śasyatē|
Adhikarana pANDuroge sAmAnyamauShadham (33) · Śloka 33
iti sāmānyataḥ prōktaṁ pāṇḍurōgē bhiṣag''jitam| vikalpya yōjyaṁ viduṣā pr̥thagdōṣabalaṁ prati||33||
View original
इति सामान्यतः प्रोक्तं पाण्डुरोगे भिषग्ऽऽजितम्| विकल्प्य योज्यं विदुषा पृथग्दोषबलं प्रति||३३||
🔊 Audio coming soon
sa0-iti-ēvaṁ, pāṇḍurōgē sāmānyēna bhiṣagajitaṁ-auṣadhaṁ, prōktam| bhiṣajdhātuḥ kaṇḍvādau bhiṣajyatē smaktaḥ bhiṣagjitam| tadabhijñēna vaidyēna vikalpya-nirūpya, pr̥thagdōṣabalaṁ lakṣaṇīkr̥tya yōjyam|
Adhikarana pANDuroge vAtaje snehaprAyam pANDuroge pittaje tiktashItam pANDuroge kaPaje kaTurUkShoShNam pANDuroge tridoShaje miSram (34) · Śloka 34
snēhaprāyaṁ pavanajē tiktaśītaṁ tu paittikē| ślaiṣmikē kaṭurūkṣōṣṇaṁ vimiśraṁ sānnipātikē||34||
View original
स्नेहप्रायं पवनजे तिक्तशीतं तु पैत्तिके| श्लैष्मिके कटुरूक्षोष्णं विमिश्रं सान्निपातिके||३४||
🔊 Audio coming soon
sa0-pavanajē pāṇḍau snēhaprāyaṁ-snēhabhūyiṣṭhaṁ, bhēṣajam| tiktaśītaprāyaṁ tu paittikē| ślaiṣmikē tu kaṭurūkṣōṣṇabhūyiṣṭham| sannipātikē vimiśraṁ cikitsitam|
Adhikarana pANDuroge mRuttikAje tIkShNaM virecanam pANDuroge mRutti shuddhakoShThe ghRutani (35) · Śloka 35
mr̥daṁ niryāpayētkāyāttīkṣṇaiḥ saṁśōdhanaiḥ puraḥ| balādhānāni sarpīṁṣi śuddhē kōṣṭhē tu yōjayēt||35||
View original
मृदं निर्यापयेत्कायात्तीक्ष्णैः संशोधनैः पुरः| बलाधानानि सर्पींषि शुद्धे कोष्ठे तु योजयेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
sa0-kāyāt-śarīrāt, mr̥daṁ-śalyabhūtasthitāṁ, tīkṣṇaiḥ saṁśōdhanaiḥ-snuhīkṣīrādibhiḥ, nirharēt puraḥ-pūrvam| śuddhē tu kōṣṭhē balādhānāni ghr̥tāni yōjayēt| tānyēvāha-
Adhikarana pANDuroge mRuttikAje vyoShAdighRutam (36-37) · Śloka 37
vyōṣabilvadvirajanītriphalādvipunarnavam| mustānyayōrajaḥ pāṭhā viḍaṅgaṁ dēvadāru ca||36|| vr̥ścikālī ca bhārgī ca sakṣīrēstaiḥ śr̥taṁ ghr̥tam| sarvān praśamayatyāśu vikārān mr̥ttikākr̥tān||37||
View original
व्योषबिल्वद्विरजनीत्रिफलाद्विपुनर्नवम्| मुस्तान्ययोरजः पाठा विडङ्गं देवदारु च||३६|| वृश्चिकाली च भार्गी च सक्षीरेस्तैः शृतं घृतम्| सर्वान् प्रशमयत्याशु विकारान् मृत्तिकाकृतान्||३७||
🔊 Audio coming soon
sa0-vyōṣādibhirghr̥tāccaturthāṁśaih śr̥tāni samēna kṣīrēṇa taccaturguṇajalēna ghr̥taṁ sarvān vikārān mr̥ttikākr̥tān śamayati|
Adhikarana pANDuroge mRuttikAje kesarAdi ghRutam (38) · Śloka 38
tadvatkēsarayaṣṭyāhvapippalīkṣīraśāḍvalaiḥ| |38|
View original
तद्वत्केसरयष्ट्याह्वपिप्पलीक्षीरशाड्वलैः| |३८|
🔊 Audio coming soon
sa0-kēsarādibhiḥ pakvaṁ sarpistadvat-pūrvaguṇam|
Adhikarana pANDuroge mRuddheShaNaya vellAdiBAvitA mRut (38-39) · Śloka 39
| mr̥ddvēṣaṇāya tallōlyē vitarēdbhāvitāṁ mr̥dam||38|| vēllāgninimbaprasavaiḥ pāṭhayā mūrvayā'thavā| |39|
View original
| मृद्द्वेषणाय तल्लोल्ये वितरेद्भावितां मृदम्||३८|| वेल्लाग्निनिम्बप्रसवैः पाठया मूर्वयाऽथवा| |३९|
🔊 Audio coming soon
sa0-mr̥ddvēṣaṇārthē tasyāṁ mr̥di laulyē-lōlupatvē sati, vēllādibhirbhāvitāṁ mr̥daṁ dadyāt|
Adhikarana pANDuroge mRuddhedoShAnunugamAdBeShajam (39) · Śloka 39
| mr̥dbhēdabhinnadōṣānugamādyōjyaṁ ca bhēṣajam||39||
View original
| मृद्भेदभिन्नदोषानुगमाद्योज्यं च भेषजम्||३९||
🔊 Audio coming soon
sa0-mr̥dō bhēdō-viśēṣaḥ kr̥ṣṇapāṇḍurādiḥ, tēna bhinnō-viśēṣitō, yō dōṣastasya vātādērjñānāt| "mr̥tkaṣāyā'nilaṁ pittamūṣarā madhurā kapham| dūṣayitvā" (hr̥. ni. a. 13|13) ēvaṁ lakṣaṇāddōṣānugamadbhēṣajaṁ yōjyam| naivamēva mr̥dbhakṣaṇamātravijñānēna mr̥nnirharaṇauṣadhaṁ caitaddhētuviparītamēvētyavēhi| yatō mr̥dā hētubhūtayā yaḥ pāṇḍurōga udabhūta tasya mr̥nnirharaṇaṁ viparītamēva|
Adhikarana pANDuroge kAmalAyAM pittaghnam (40) · Śloka 40
kāmalāyāṁ tu pittaghnaṁ pāṇḍurōgāvirōdhi yat| |40|
View original
कामलायां तु पित्तघ्नं पाण्डुरोगाविरोधि यत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
sa0-kāmalāyāṁ pittaharamauṣadhaṁ yat pāṇḍurōgāvirōdhi taddēyam|
Adhikarana pANDuroge pathyAghRutam (40-41) · Śloka 41
| pathyāśatarasē pathyāvr̥ntārdhaśatakalkitaḥ||40|| prasthaḥ siddhō ghr̥tādgulmakāmalāpāṇḍurōganut| |41|
View original
| पथ्याशतरसे पथ्यावृन्तार्धशतकल्कितः||४०|| प्रस्थः सिद्धो घृताद्गुल्मकामलापाण्डुरोगनुत्| |४१|
🔊 Audio coming soon
sa0-pathyāśatakvāthē pathyāvr̥ntañcāśatkalkīkr̥tō ghr̥taprasthaḥ pakvaḥ kāmalādighnaḥ|
Adhikarana pANDuroge AragvadhayogaH (41-42) · Śloka 42
| āragvadhaṁ rasēnēkṣōrvidāryāmalakasya vā||41|| satryūṣaṇaṁ bilvamātraṁ pāyayētkāmalāpaham| |42|
View original
| आरग्वधं रसेनेक्षोर्विदार्यामलकस्य वा||४१|| सत्र्यूषणं बिल्वमात्रं पाययेत्कामलापहम्| |४२|
🔊 Audio coming soon
sa0-ikṣō rasēna vidāryā rasēnāmalakarasēna vā sahatrikaṭukaṁ palapramāṇamāragvadhaṁ kāmalāpahaṁ pāyayēt|
Adhikarana pANDuroge dantIkalkaH pANDuroge dravantIcUrNam (42-43) · Śloka 43
| pibēnnikumbhakalkaṁ vā dviguḍaṁ śītavāriṇā||42|| kumbhasya cūrṇaṁ sakṣaudraṁ traiphalēna rasēna vā| |43|
View original
| पिबेन्निकुम्भकल्कं वा द्विगुडं शीतवारिणा||४२|| कुम्भस्य चूर्णं सक्षौद्रं त्रैफलेन रसेन वा| |४३|
🔊 Audio coming soon
sa0-nikumbhakalkaṁ vā paladvayapramāṇaṁ śiśirajalēna pibēt| kumbhacūrṇaṁ kṣaudrasahitaṁ vā traiphalēna kvāthēna pibēt|
Adhikarana pANDuroge triPalAdirasaH (43-44) · Śloka 44
| triphalāyā guḍūcyā vā dārvyā nimbasya vā rasam||43|| prātaḥ prātarmadhuyutaṁ kāmalārtāya yōjayēt| |44|
View original
| त्रिफलाया गुडूच्या वा दार्व्या निम्बस्य वा रसम्||४३|| प्रातः प्रातर्मधुयुतं कामलार्ताय योजयेत्| |४४|
🔊 Audio coming soon
sa0-triphalādyanyatamarasaṁ madhuyutaṁ prātaḥ kāmalinē yōjayēt|
Adhikarana pANDuroge nishAdya~jjanam (44) · Śloka 44
| niśāgairikadhātrībhiḥ kāmalāpahamañjanam||44||
View original
| निशागैरिकधात्रीभिः कामलापहमञ्जनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
sa0-niśādibhirañjanaṁ kāmalāhr̥t|
Adhikarana pANDuroge tilapiShTaniBemale kaPaharam (45) · Śloka 45
tilapiṣṭanibhaṁ yastu kāmalāvān sr̥jēnmalam| kapharuddhapathaṁ tasya pittaṁ kaphaharairjayēt||45||
View original
तिलपिष्टनिभं यस्तु कामलावान् सृजेन्मलम्| कफरुद्धपथं तस्य पित्तं कफहरैर्जयेत्||४५||
🔊 Audio coming soon
sa0-yaḥ punaḥ kāmalāvān malaṁ tilapiṣṭasadr̥śaṁ muñcēt tasya kapharuddhamārgaṁ tasyāturasya kaphaghnairdravyaiḥ pittaṁ jayēt|
Adhikarana pANDuroge shAkhAshrayakAraNaM li~ggacikitsA ca (46-52) · Śloka 52
rūkṣaśītagurusvāduvyāyāmabalanigrahaiḥ| kaphasammūrcchitō vāyuryadā pittaṁ bahiḥ kṣipēt||46|| hāridranētramūtratvak''śvētavarcastadā naraḥ| bhavētsāṭōpaviṣṭambhō guruṇā hr̥dayēna ca||47|| daurbalyālpāgnipārśvārtihidhmāśvāsārucijvaraiḥ| kramēṇālpē'nuṣajyēta pittē śākhāsamāśritē||48|| rasaistaṁ rūkṣakaṭvamaliḥ śikhitittiridakṣajaiḥ| śuṣkamūlakajairyūṣaiḥ kulatthōtthaiśca bhōjayēt||49|| bhr̥śāmlatīkṣṇakaṭukalavaṇōṣṇaṁ ca śasyatē| sabījapūrakarasaṁ lihyādvyōṣaṁ tathā''śayam||50|| svaṁ pittamēti tēnāsya śakr̥dapyanurajyatē| vāyuśca yāti praśamaṁ sahāṭōpādyupadravaiḥ||51|| nivr̥ttōpadravasyāsya kāryaḥ kāmalikō vidhiḥ| |52|
View original
रूक्षशीतगुरुस्वादुव्यायामबलनिग्रहैः| कफसम्मूर्च्छितो वायुर्यदा पित्तं बहिः क्षिपेत्||४६|| हारिद्रनेत्रमूत्रत्वक्ऽऽश्वेतवर्चस्तदा नरः| भवेत्साटोपविष्टम्भो गुरुणा हृदयेन च||४७|| दौर्बल्याल्पाग्निपार्श्वार्तिहिध्माश्वासारुचिज्वरैः| क्रमेणाल्पेऽनुषज्येत पित्ते शाख़ासमाश्रिते||४८|| रसैस्तं रूक्षकट्वमलिः शिख़ितित्तिरिदक्षजैः| शुष्कमूलकजैर्यूषैः कुलत्थोत्थैश्च भोजयेत्||४९|| भृशाम्लतीक्ष्णकटुकलवणोष्णं च शस्यते| सबीजपूरकरसं लिह्याद्व्योषं तथाऽऽशयम्||५०|| स्वं पित्तमेति तेनास्य शकृदप्यनुरज्यते| वायुश्च याति प्रशमं सहाटोपाद्युपद्रवैः||५१|| निवृत्तोपद्रवस्यास्य कार्यः कामलिको विधिः| |५२|
🔊 Audio coming soon
sa0-rūkṣādibhiḥ pavanaḥ kupitaḥ kaphēna miśritō yadā pittaṁ bahiḥ kṣipēt tadā hāridranētrādiḥ puruṣō bhavēt āṭōpādimāṁśca| hr̥dayēna ca guruṇā yuktaḥ| daurbalyādibhiḥ kramēṇa kupitō vāyuralpē pittē śākhāsamāśritē'nuṣajyēta| anuṣajyētēti karmakartari| taṁ-tādr̥śaṁ naraṁ, rasai rūkṣakaṭvamlairmayūrādimāṁsajaistathā śuṣkamūlakōdbhavairyūṣaistathā kulatthōtthairbhōjayēt| bhr̥śāmlādikaṁ ca bhōjanaṁ śasyatē| tathā bījapūrakarasasahitaṁ vyōṣaṁ lihyāt| ēvaṁ kr̥tē satyasya pittaṁ svamāśayamēti, śakr̥ccānurajyatē, vāyuśca praśamaṁ yātyāṭōpāntrakūjanādibhirupadravaiḥ saha| asya-āturasya, apagatōpadravasya sataḥ kāmalāvihitō vidhiḥ kāryaḥ|
Adhikarana kumBakamalAyAM shilAjatu kumBa mAkShikadhAtuH suvarNaM vA (52-53) · Śloka 53
| gōmūtrēṇa pibētkumbhakāmalāyāṁ śilājatu||52|| māsaṁ mākṣikadhātuṁ vā kiṭṭaṁ vā'tha hiraṇyajam| |53|
View original
| गोमूत्रेण पिबेत्कुम्भकामलायां शिलाजतु||५२|| मासं माक्षिकधातुं वा किट्टं वाऽथ हिरण्यजम्| |५३|
🔊 Audio coming soon
sa0-kumbhakāmalāyāṁ gōmūtrēṇālōḍitaṁ śilājatu pibēt| dhātumākṣikaṁ vā gōmūtrēṇa āsaṁ yāvat pibēt| hiraṇyajaṁ [kiṭṭaṁ]-rūpyōtthaṁ malaṁ vā, gōmūtrēṇa pibēt|
Adhikarana halImake guDucIghRutena snehanam halItato trivRutayA viretayA virecatam halIvirikte madhuraM vAtapittandhaM cAdyAt halIdrAkShAleho madhuradhRutAni halIyApanAH kShIrabastayo sAnuvAsanAH halI agnivRuddhaye mArddhIkAriShTayogAH halIaBayAlehAdi sarvaM yathAdoShabalam (53-57) · Śloka 57
| guḍūcīsvarasakṣīrasādhitēna halīmakī||53|| mahiṣīhaviṣā snigdhaḥ pibēddhātrīrasēna tu| trivr̥tāṁ tadviriktō'dyātsvādu pittānilāpaham||54|| drākṣālēhaṁ ca pūrvōktaṁ sarpīṁṣi madhurāṇi ca| yāpanān kṣīrabastīṁśca śīlayētsānuvāsanān||55|| mārdvīkāriṣṭayōgāṁśca pibēdyuktyā'gnivr̥ddhayē| kāsikaṁ cābhayālēhaṁ pippalīṁ madhukaṁ balām||56|| payasā ca prayuñjīta yathā dōṣaṁ yathā balam| |57|
View original
| गुडूचीस्वरसक्षीरसाधितेन हलीमकी||५३|| महिषीहविषा स्निग्धः पिबेद्धात्रीरसेन तु| त्रिवृतां तद्विरिक्तोऽद्यात्स्वादु पित्तानिलापहम्||५४|| द्राक्षालेहं च पूर्वोक्तं सर्पींषि मधुराणि च| यापनान् क्षीरबस्तींश्च शीलयेत्सानुवासनान्||५५|| मार्द्वीकारिष्टयोगांश्च पिबेद्युक्त्याऽग्निवृद्धये| कासिकं चाभयालेहं पिप्पलीं मधुकं बलाम्||५६|| पयसा च प्रयुञ्जीत यथा दोषं यथा बलम्| |५७|
🔊 Audio coming soon
sa0-halīmakavān guḍūcīsvarasakṣīrapakvēna mahiṣīghr̥tēna snigdhaḥ san trivr̥tāṁ dhātrīrasēna pibēt| guḍūcīsvarasō'tra ghr̥tāccaturguṇaḥ kṣīraṁ ghr̥tasamamiti pākakramaḥ| tayā-trivr̥tayā, viriktē sati madhuraṁ vātapittaghnaṁ cādyāt| prāguktaṁ ca drākṣālēhaṁ (ślō. 29) bhakṣayēt| madhuradravyasādhitāni ghr̥tāni cādyāt| yāpanān-prāṇakāriṇaḥ (hr̥. ka. a. 4|37) , kṣīrabastīṁśca śīlayēdanuvāsanasahitān| mārdvīkāriṣṭayōgāṁśca yuktyā vahnivr̥ddhayē pibēt| abhayālēhaṁ ca-āgastyaṁ kāsacikitsitōktaṁ "prasthōnmitē yavakvāthē viṁśatirvijayāḥ" ityādi, śīlayēt| kṣīrēṇa ca pippalīṁ madhuyaṣṭikāṁ balāṁ ca prayuñjīta yathādōṣādbalācca|
Adhikarana pANDurogeShu shophoktashca kriyAkramaH (16) · Śloka 16
| pāṇḍurōgēṣu kuśalaḥ śōphōktaṁ ca kriyākramam||57|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē pāṇḍurōgacikitsitaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||
View original
| पाण्डुरोगेषु कुशलः शोफोक्तं च क्रियाक्रमम्||५७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने पाण्डुरोगचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
🔊 Audio coming soon
sa0-pāṇḍurōgēṣu śōphacikitsitaṁ(tōktaṁ) ca kriyākramaṁ sudhīḥ prayuñjīta| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē pāṇḍurōgacikitsitaṁ nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 16||