15. udaracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અસ્માદનન્તરમુદરચિકિત્સિતં પ્રક્રમ્યતે| સમ્બન્ધશ્ચાસ્ય ગુલ્મોત્પત્તૌ કિલ યથા વાયુઃ પ્રધાનં કારણં પ્રાયઃ, તથા સ એવોદરાણામપિ, ઇત્યાહ-

Adhikarana udaracikitsitAdhyAyaH udare nityaM virecanam (2-1) · Śloka 1

અથાત ઉદરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) દોષાતિમાત્રોપચયાત્સ્રોતોમાર્ગનિરોધનાત્| સમ્ભવત્યુદરં તસ્માન્નિત્યમેનં વિરેચયેત્||૧||

સ૦-દોષાણામતિમાત્રમુપચયો-વૃદ્ધિઃ, તસ્માત્ સ્રોતસાં માર્ગાઃ-મુખરૂપાણિ છિદ્રાણિ, તેષાં નિરોધાચ્ચ ભવત્યુદરં યતઃ, તસ્માદેનં-ઉદરિણં, અભીક્ષ્ણં વિરેચયેત્| પ્રાયેણ વાતપ્રધાનત્વાદસ્ય વ્યાધેઃ સ્નિગ્ધં વિરેચનમાહ-

Adhikarana udare eraNDatailam udare gavyaM mAhiShaM vA udare gokaraBIkShIravRuttiH (2-3) · Śloka 3

પાયયેત્તૈલમૈરણ્ડં સમૂત્રં સપયોઽપિ વા| માસં દ્વૌ વાઽથવા ગવ્યં મૂત્રં માહિષમેવ વા||૨|| પિબેદ્ગોક્ષીરભુક્ સ્યાદ્વા કરભીક્ષીરવર્તનઃ| દાહાનાહાતિતૃણ્મૂર્ચ્છાપરીતસ્તુ વિશેષતઃ||૩||

સ૦-તૈલમૈરણ્ડં ગોમૂત્રાન્વિતં ક્ષીરયુતં વા માસમેકમથવા દ્વૌ માસૌ પાયયેત્| દોષાદિવશાદ્ ગવ્યં મૂત્રં માહિષં વા મૂત્રં પિબેત્| અથવા ગોક્ષીરભુગ્ભવેત્| કરભીક્ષીરવર્તનો વા સ્યાત્| દાહાદિયુતસ્તુ વિશેષેણૈવંવૃત્તિઃ સ્યાત્|

Adhikarana udare rUkShatvAdiyute ghRutAni (4) · Śloka 4

રૂક્ષાણાં બહુવાતાનાં દોષસંશુદ્ધિકાઙ્ક્ષિણામ્| સ્નેહનીયાનિ સર્પીંષિ જઠરઘ્નાનિ યોજયેત્||૪||

સ૦-રૂક્ષાદીનાં સ્નેહનીયાનિ સર્પીંષ્યુદરહન્તૄણિ યોજયેત્|

Adhikarana udare ShaTPalaM dashamUlAdisiddham (5) · Śloka 5

ષટ્પલં દશમૂલામ્બુમસ્તુહ્યાઢકસાધિતમ્| |૫|

સ૦-"પઞ્ચકોલયવક્ષાર" (હૃ. ચિ. અ. ૫|૨૨) ઇતિ ષટ્પલં દશમૂલામ્બુના મસ્તુનો હ્યાઢકેન ચ સંધિતં ઘૃતપ્રસ્થં ષટ્પલોપલક્ષણલક્ષિતં યોજયેત્|

Adhikarana udare nAgarAdi ghRutatailam (5-6) · Śloka 6

| નાગરત્રિપલં પ્રસ્થં ઘૃતતૈલાત્તથાઽઽઢકમ્||૫|| મસ્તુનઃ સાધયિત્વૈતત્પિબેત્સર્વોદરાપહમ્| કફમારુતસમ્ભૂતે ગુલ્મે ચ પરમં હિતમ્||૬||

સ૦-શુણ્ઠ્યાઃ પલત્રયં, પ્રસ્થં ઘૃતતૈલાત્, મસ્તુન આઢકમેતત્સાધયિત્વા સર્વોદરાપહં પિબેત્| કફમારુતોત્થે ચ ગુલ્મે સુષ્ઠુ હિતમેતત્|

Adhikarana udare gomUtra ghRutam (7) · Śloka 7

ચતુર્ગુણે જલે મૂત્રે દ્વિગુણે ચિત્રકાત્પલે| કલ્કે સિદ્ધં ઘૃતપ્રસ્થં સક્ષારં જઠરી પિબેત્||૭||

સ૦-સર્પિષઃ પ્રસ્થં તદપેક્ષયા ચતુર્ગુણે જલે ગોમૂત્રે દ્વિગુણે ચિત્રકપલે કલ્કે સિદ્ધં સયવક્ષારમુદરી પિબેત્|

Adhikarana udare yavAdisiddhaM ghRutam (8) · Śloka 8

યવકોલકુલત્થાનાં પઞ્ચમૂલસ્ય ચામ્ભસા| સુરાસૌવીરકાભ્યાં ચ સિદ્ધં વા પાયયેદ્ધૃતમ્||૮||

સ૦-યવાદિક્વાથેન સુરાકાઞ્જિકાભ્યાં સિદ્ધં વા ઘૃતં પાયયેત્|

Adhikarana udare snigdhAya alpoktaM virecanam (9) · Śloka 9

એભિઃ સ્નિગ્ધાય સઞ્જાતે બલે શાન્તે ચ મારુતે| સ્રસ્તે દોષાશયે દદ્યાત્કલ્પદૃષ્ટં વિરેચનમ્||૯||

સ૦-એભિઃ સ્નેહૈઃ સ્નિગ્ધાય નરાય બલે ચ સઞ્જાતે સતિ પવને ચ શાન્તે સ્રસ્તે દોષાશયે સતિ કલ્પોક્તં વિરેચનં દદ્યાત્|

Adhikarana udare paTolamUlAdicUrNam (10-12) · Śloka 12

પટોલમૂલં ત્રિફલાં નિશાં વેલ્લં ચ કાર્ષિકમ્| કમ્પિલ્લનીલિનીકુમ્ભભાગાન્ દ્વિત્રિચતુર્ગુણાન્||૧૦|| પિબેત્સઞ્ચૂર્ણ્ય મૂત્રેણ પેયાપૂર્વં તતો રસૈઃ| વિરિક્તો જાઙ્ગલૈરદ્યાત્તતઃ ષડ્દિવસં પયઃ||૧૧|| શૃતં પિબેદ્વ્યોષયુતં પીતમેવં પુનઃપુનઃ| હન્તિ સર્વોદરાણ્યેતચ્ચૂર્ણં જાતોદકાન્યપિ||૧૨||

સ૦-પટોલમૂલાદિ કાર્ષિકં કમ્પિલ્લાદીનાં ભાગાન્ ક્રમેણ દ્વિત્રિચતુર્ગુણાન્ સઞ્ચૂર્ણ્ય ગોમૂત્રેણ પિબેત્| અનન્તરં વિરિક્તઃ સન્ પેયાં ભુક્ત્વા જાઙ્ગલમાંસરસૈઃ શાલ્યાદિકમદ્યાત્| તતઃ-અનન્તરં, ષડ્દિવસાનિ ક્વથિતં ક્ષીરં ત્રિકટુયુતં પિબેત્| એવં પુનઃપુનરેતત્પીતં સર્વોદરાણિ જાતસલિલાન્યપિ હન્તિ|

Adhikarana udare gavAkShyAdi cUrNam (13) · Śloka 13

ગવાક્ષીં શઙ્ખિનીં દન્તીં તિલ્વકસ્ય ત્વચં વચામ્| પિબેત્કર્કન્ધુમૃદ્વીકાકોલામ્ભોમૂત્રસીધુભિઃ||૧૩||

સ૦-ગવાક્ષ્યાદિકં ચૂર્ણં કર્કન્ધ્વાદિજલમૂત્રસીધ્વન્યતમેન પિબેત્|

Adhikarana udare nArAyaNacUrNam (14-21) · Śloka 21

યવાનિ હપુષા ધાન્યં શતપુષ્પોપકુઞ્ચિકા| કારવી પિપ્પલીમૂલમજગન્ધા શઠી વચા||૧૪|| ચિત્રકોઽજાજિકં વ્યોષં સ્વર્ણક્ષીરી ફલત્રયમ્| દ્વૌ ક્ષારૌ પૌષ્કરં મૂલં કુષ્ઠં લવણપઞ્ચકમ્||૧૫|| વિડઙ્ગં ચ સમાંશાનિ દન્ત્યા ભાગત્રયં તથા| ત્રિવૃદ્વિશાલે દ્વિગુણે સાતલા ચ ચતુર્ગુણા||૧૬|| એષ નારાયણો નામ ચૂર્ણો રોગગણાપહઃ| નૈનં પ્રાપ્યાભિવર્ધન્તે રોગા વિષ્ણુમિવાસુરાઃ||૧૭|| તક્રેણોદરિભિઃ પેયો ગુલ્મિભિર્બદરામ્બુના| આનાહવાતે સુરયા વાતરોગે પ્રસન્નયા||૧૮|| દધિમણ્ડેન વિટ્સઙ્ગે દાડિમામ્ભોભિરર્શસૈઃ| પરિકર્તે સવૃક્ષામ્લૈરુષ્ણામ્બુભિરજીર્ણકે||૧૯|| ભગન્દરે પાણ્ડુરોગે કાસે શ્વાસે ગલગ્રહે| હૃદ્રોગે ગ્રહણીદોષે કુષ્ઠે મન્દેઽનલે જ્વરે||૨૦|| દંષ્ટ્રાવિષે મૂલવિષે સગરે કૃત્રિમે વિષે| યથાર્હં સ્નિગ્ધકોષ્ઠેન પેયમેતદ્વિરેચનમ્||૨૧||

સ૦-યવાન્યાદીનિ વિડઙ્ગપર્યન્તાનિ સમાંશાનિ| દન્ત્યા ભાગાસ્ત્રયઃ| ત્રિવૃદ્વિશાલયોર્દ્વૌ દ્વૌ ભાગૌ| સાતલાયાશ્ચ ચત્વારઃ| એષ ચૂર્ણો નારાયણો નામ રોગગણાપહઃ| એનં ચૂર્ણં પ્રાપ્ય રોગા નાભિવર્ધન્તે| કં ક[ઇવ] ? યથા વિષ્ણુમિવાસુરાઃ| ઉદરિભિરેષ તક્રેણ પેયઃ| ગુલ્મ્યાદિભિર્બદરામ્બ્વાદિભિઃ પેયઃ| ભગન્દરાદિષ્વેતદ્યથાર્હં સ્નેહપીતેન વિરેચનં પેયમ્|

Adhikarana udare hapuShAdicUrNam (22-25) · Śloka 25

હપુષાં કાઞ્ચનક્ષીરીં ત્રિફલાં નીલિનીફલમ્| ત્રાયન્તીં રોહિણીં તિક્તાં સાતલાં ત્રિવૃતાં વચામ્||૨૨|| સૈન્ધવં કાલલવણં પિપ્પલીં ચેતિ ચૂર્ણયેત્| દાડિમત્રિફલામાંસરસમૂત્રસુખોદકૈઃ||૨૩|| પેયોઽયં સર્વગુલ્મેષુ પ્લીહ્નિ સર્વોદરેષુ ચ| શ્વિત્રે કુષ્ઠેષ્વજરકે સદને વિષમેઽનલે||૨૪|| શોફાર્શઃપાણ્ડુરોગેષુ કામલાયાં હલીમકે| વાતપિત્તકફાંશ્ચાશુ વિરેકેણ પ્રસાધયેત્||૨૫||

સ૦-હપુષાદિકમેતચૂર્ણં દાડિમાદિરસૈઃ પેયમ્| ગુલ્માદિષુ વિરેકેણ ચૈતદાશુ વાતપિત્તકફાન્ સમ્પ્રસાધયેત્| કાલલવણં-કૃષ્ણલવણમ્|

Adhikarana udare nIlinyAdi cUrNam (26) · Śloka 26

નીલિનીં નિચુલં વ્યોષં ક્ષારૌ લવણપઞ્ચકમ્| ચિત્રકં ચ પિબેચ્ચૂર્ણં સર્પિષોદરગુલ્મનુત્||૨૬||

સ૦-નીલિન્યાદિકં ચૂર્ણં સર્ષિષા પિબેત્| ઉદરગુલ્મઘ્નમ્|

Adhikarana udare Atyayike snehavirecakaH (27-28) · Śloka 28

પૂર્વવચ્ચ પિબેદ્દુગ્ધં ક્ષામઃ શુદ્ધોઽન્તરાઽન્તરા| કારભં ગવ્યમાજં વાદદ્યાદાત્યયિકે ગદે||૨૭|| સ્નેહાનેવ વિરેકાર્થે દુર્બલેભ્યો વિશેષતઃ| |૨૮|

સ૦-પૂર્વવચ્ચ-યથા પટોલમૂલાદિકે ચૂર્ણે (શ્લો. ૧૦) કથિતં, તથૈવ શુદ્ધઃ ક્ષામઃ સન્ જાઙ્ગલરસાદનન્તરમન્તરાઽન્તરા-મધ્યે મધ્યે, દુગ્ધં પિબેત્| કારભં ગવ્યં છાગં વા ક્ષીરમ્| સ૦-આત્યયિકે રોગે વિરેકાર્થે સ્નેહાનેવ દદ્યાત્| દુર્બલેભ્યો વા વિશેષેણ|

Adhikarana udare Atyayike harItakIghRutam (28-31) · Śloka 31

| હરીતકીસૂક્ષ્મરજઃપ્રસ્થયુક્તં ઘૃતાઢકમ્||૨૮|| અગ્નૌ વિલાપ્ય મથિતં ખજેન યવપલ્લકે| નિધાપયેત્તતો માસાદુદ્ધૃતં ગાલિતં પચેત્||૨૯|| હરીતકીનાં ક્વાથેન દધ્ના ચામ્લેન સંયુતમ્| ઉદરં ગરમષ્ઠીલામાનાહં ગુલ્મવિદ્રધી||૩૦|| હન્ત્યેતત્કુષ્ઠમુન્માદમપસ્મારં ચ પાનતઃ| |૩૧|

સ૦-હરીતકીસૂક્ષ્મચૂર્ણપ્રસ્થયુક્તં ઘૃતસ્યાઢકમગ્નૌ વિલાપ્ય ખજેનાલોડિતં યવપલ્લકે-યવરાશિમધ્યે, નિધાપયેત્| તતો માસાદનન્તરમુદ્ધૃતં ગાલિતં હરીતકીનાં ક્વાથેન-સામાન્યપરિભાષોક્તપ્રમાણેન, અમ્લેન દધ્ના સંયુતં ચ પચેત્| એતચ્ચ પાનેનોદરાદીન્ હન્તિ|

Adhikarana udare Atyayike snukkShIraghRutam (31-32) · Śloka 32

| સ્નુક્ઽઽક્ષીરયુક્તાદ્ગોક્ષીરાચ્છૃતશીતાત્ ખજેનાહતાત્||૩૧|| યજ્જાતમાજ્યં સ્નુક્ઽઽક્ષીરસિદ્ધં તચ્ચ તથાગુણમ્| |૩૨|

સ૦-સ્નુક્ષીરમિશ્રિતાદ્ગોક્ષીરાચ્છૃતશીતાત્ ખજેનાહતાત્ યજ્જાતં સર્પિસ્તત્સ્નુક્ક્ષીરપક્વં પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana udare Atyayike trivRutsiddhaM ghRutam (32-33) · Śloka 33

| ક્ષીરદ્રોણં સુધાક્ષીરપ્રસ્થાર્ધસહિતં દધિ||૩૨|| જાતં મથિત્વા તત્સર્પિસ્ત્રિવૃત્સિદ્ધં ચ તદ્ગુણમ્| |૩૩|

સ૦-ક્ષીરદ્રોણં સ્નુક્ક્ષીરપ્રસ્થાર્ઘેન યુતં દધિ જાતં મથિત્વા તત્સર્પિસ્ત્રિવૃતાપક્વં પૂર્વગુણમ્|

Adhikarana udare Atyayike payaH siddhaM ghRutam (33-34) · Śloka 34

| તથા સિદ્ધં ઘૃતપ્રસ્થં પયસ્યષ્ટગુણે પિબેત્||૩૩|| સ્નુક્ક્ષીરપલકલ્કેન ત્રિવૃતાષટ્પલેન ચ| |૩૪|

સ૦-તથા સિદ્ધં-પૂર્વવત્પક્વં, ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરેઽષ્ટગુણે સ્નુક્ષીરપલકલ્કેન ત્રિવૃતાષટ્પલેન ચ સિદ્ધં પિબેત્|

Adhikarana udare Atyayike ghRutAdInAM paScAt peyAdipAnam (34) · Śloka 34

| એષાં ચાનુ પિબેત્પેયાં રસં સ્વાદુ પયોઽથવા||૩૪||

સ૦-એષાં ચ ઘૃતાદીનાં પશ્ચાત્ પેયાદીન્ પિબેત્|

Adhikarana udare jIrNe ghRute viriktasya SuNThI jalAdi pAnam (35) · Śloka 35

ઘૃતે જીર્ણે વિરિક્તશ્ચ કોષ્ણં નાગરસાધિતમ્| પિબેદમ્બુ તતઃ પેયાં તતો યૂષં કુલત્થજમ્||૩૫||

સ૦-ઘૃતે જીર્ણે વિરિક્તશ્ચ સન્ કોષ્ણં શૂણ્ઠીસાધિતં જલં પિબેત્| અનન્તરં પેયાં પિબેત્| કુલત્થયૂષં ચ પિબેત્|

Adhikarana udare evaM tryahaM rUkShatve punaH punaH sarpiShpAnam (36) · Śloka 36

પિબેદ્રૂક્ષસ્ત્ર્યહં ત્વેવં ભૂયો વા પ્રતિભોજિતઃ| પુનઃપુનઃ પિબેત્સર્પિરાનુપૂર્વ્યાઽનયૈવ ચ||૩૬||

સ૦-એવં ત્ર્યહં રૂક્ષઃ સન્ પુનરપિ પ્રતિભોજિતઃ પુનઃપુનરનેનૈવ ક્રમેણ સર્પિઃ પિબેત્|

Adhikarana udare etAni ghRutAni gulmAdInAM shAntaye (37) · Śloka 37

ઘૃતાન્યેતાનિ સિદ્ધાનિ વિદધ્યાત્કુશલો ભિષક્| ગુલ્માનાં ગરદોષાણામુદરાણાં ચ શાન્તયે||૩૭||

સ૦-એતાનિ-પ્રાગુક્તાનિ, સિદ્ધાનિ ઘૃતાનિ કુશલો વૈદ્યઃ કુર્વીત ગુલ્માદીનાં શાન્તયે|

Adhikarana udare AnAhaBedanaM ghRutam (38) · Śloka 38

પીલુકલ્કોપસિદ્ધં વા ઘૃતમાનાહભેદનમ્| તૈલ્વકં નીલિનીસર્પિઃ સ્નેહં વા મિશ્રકં પિબેત્||૩૮||

સ૦-પીલુકલ્કપક્વં ઘૃતમાનાહભેદનં પિબેત્| તૈલ્વકં (હૃ. ચિ. અ. ૨૧|૩૨) વા નીલિનીઘૃતં (હૃ. ચિ. અ. ૧૪|૫૫) મિશ્રકં (હૃ. ચિ. અ. ૧૪|૮૯) વા સ્નેહં પિબેત્|

Adhikarana udare hRutadoShe shAlyodanam (39) · Śloka 39

હૃતદોષઃ ક્રમાદશ્નન્ લઘુશાલ્યોદનપ્રતિ| |૩૯|

સ૦-હૃતદોષઃ ક્રમેણ શાલ્યોદનમતિલઘુગુણયુક્તમલ્પં ખાદેત્| એવં સંસર્જનક્રમ આદરિતવ્યઃ|

Adhikarana udare doSha SeShanivRuttaye harItakIsahasram udare doSha pippalIsahasram udare doSha pippalIvardhamAnam udare doSha shilAjatuH udare doSha gugguluH udare doSha tulyArdrakarasaM kShIram (39-41) · Śloka 41

| ઉપયુઞ્જીત જઠરી દોષશેષનિવૃત્તયે||૩૯|| હરીતકીસહસ્રં વા ગોમૂત્રેણ પયોનુપઃ| સહસ્રં પિપ્પલીનાં વા સ્નુક્ઽઽક્ષીરેણ સુભાવિતમ્||૪૦|| પિપ્પલીવર્ધમાનં વા ક્ષીરાશી વા શિલાજતુ| તદ્વદ્વા ગુગ્ગુલું ક્ષીરં તુલ્યાર્દ્રકરસં તથા||૪૧||

સ૦-જઠરી દોષશેષસ્ય નિવૃત્તયે હરીતકીસહસ્રં ગોમૂત્રેણાસકૃદ્ભાવિતં પયોનુપઃ સન્ ખાદેત્| અથવા, સ્નુહીદુગ્ધેનાસકૃદ્ભાવિતં પિપ્પલી સહસ્રમુપયુઞ્જીત| પિપ્પલીવર્ધમાનં વા રસાયનવિધાનેનોપયુઞ્જીત| અથવા, દુગ્ધાશનઃ સન્નદ્રિજમુપયુઞ્જીત| તથૈવ ગુગ્ગુલું પ્રયુઞ્જીત| તથા, તુલ્યાર્દ્રકરસં ક્ષીરમુપયુઞ્જીત|

Adhikarana udare doSha citrakadevadArUkalkaH (42) · Śloka 42

ચિત્રકામરદારુભ્યાં કલ્કં ક્ષીરેણ વા પિબેત્| માસં યુક્તસ્તથા હસ્તિપિપ્પલીવિશ્વભેષજમ્||૪૨||

સ૦-અથવા, ચિત્રકદેવદારુણોઃ કલ્કં ક્ષીરેણ પિબેત્| તથા, માસં હસ્તિપિપ્પલીવિશ્વભેષજકલ્કં યુક્તો-નિયતઃ સન્, ક્ષીરેણ પિબેત્|

Adhikarana udare viDa~ggAdikalkayuktaM payaH (43) · Śloka 43

વિડઙ્ગં ચિત્રકો દન્તિ ચવ્યં વ્યોષં ચ તૈ પયઃ| કલ્કૈઃ કોલસમૈઃ પીત્વા પ્રવૃદ્ધમુદરં જયેત્||૪૩||

સ૦-વિડઙ્ગાદિભિઃ કલ્કૈઃ કોલપ્રમાણૈરાલોડિતં પયઃ પીત્વા પ્રવૃદ્ધમુદરં જયેત્|

Adhikarana udare snuhIkShIrAdiyuktamnnam udare snuhIkShIrAdikRutA utkArikA (44) · Śloka 44

ભોજ્યં ભુઞીત વા માસં સ્નુહીક્ષીરઘૃતાન્વિતમ્| ઉત્કારિકાં વા સ્નુક્ક્ષીરપીતપથ્યાકણાકૃતામ્||૪૪||

સ૦-સ્નુક્ક્ષીરઘૃતાન્વિતં ભોજ્યં-આહારં, માસં વા ભુઞ્જીત| સ્નુક્ક્ષીરસિદ્ધં ઘૃતં સ્નુક્ક્ષીરઘૃતમ્, સ્નુક્ક્ષીરયુતં વા ઘૃતં સ્નુક્ક્ષીરઘૃતમ્| ઉત્કારિકાં વા સ્નુક્ક્ષીરયુતાં ભુઞ્જીત| ઉત્કારિકાં-રોટિકામ્|

Adhikarana udare pArshvashUlAdau bilvakShAstailamudare pArshva TiNkAdikShAratailam (45-46) · Śloka 46

પાર્શ્વશૂલમુપસ્તમ્ભં હૃદ્ગ્રહં ચ સમીરણઃ| યદિ કુર્યાત્ તતસ્તૈલં બિલ્વક્ષારાન્વિતં પિબેત્||૪૫|| પક્વં વા ટિણ્ટુકબલાપલાશતિલનાલજૈઃ| ક્ષારૈઃ કદલ્યપમાર્ગતર્કારીજૈઃ પૃથક્કૃતૈઃ||૪૬||

સ૦-સમીરણઃ પાર્શ્વશૂલાદિકં યદિ કુર્યાત્ તતસ્તૈલં બિલ્વાદિયુતં પિબેત્| અથવા, મયૂરજઙ્ઘાદિજૈઃ ક્ષારૈઃ કદલ્યપામાર્ગતર્કારીજૈઃ પૃથક્કૃતૈઃ પક્વં તૈલં પિબેત્|

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau eraNDatailam (47) · Śloka 47

કફે વાતેન પિત્તે વા તાભ્યાં વાઽપ્યાવૃતેઽનિલે| બલિનઃ સ્વૌષધયુતં તૈલમેરણ્ડજં હિતમ્||૪૭||

સ૦-કફે વાતેનાવૃતે, તાભ્યાં-કફપિત્તાભ્યાં વાઽઽવૃતેઽનિલે સતિ, બલિનો નરસ્ય સ્વૌષધયુતમેરણ્ડતૈલં હિતમ્|

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau devadArvAdilepaH (48) · Śloka 48

દેવદારુપલાશાર્કહસ્તિપિપ્પલિશિગ્રુકૈઃ| સાશ્વકર્ણૈઃ સગોમૂત્રૈઃ પ્રદિહ્યાદુદરં બહિઃ||૪૮||

સ૦-દેવદાર્વાદિભિર્ગોમૂત્રસહિતૈરુદરં બાહ્યતઃ પ્રલિમ્પેત્|

Adhikarana udare vAtAvRute vRuScikAlyAdi kvAthasecanam (49) · Śloka 49

વૃશ્ચિકાલીવચાશુણ્ઠીપઞ્ચમૂલપુનર્નવાત્| વર્ષાભૂધાન્યકુષ્ઠાચ્ચ ક્વાથૈર્મૂત્રૈશ્ચ સેચયેત્||૪૯||

સ૦-વૃશ્ચિકાલ્યાદીનાં ક્વાથૈર્મૂત્રૈશ્ચ જઠરં સેચયેત્|

Adhikarana udare viriktamlAne svedo veShTanaM ca (50) · Śloka 50

વિરિક્તમ્લાનમુદરં સ્વેદિતં સાલ્વણાદિભિઃ| વાસસા વેષ્ટયેદેવં વાયુર્નાધ્માપયેત્પુનઃ||૫૦||

સ૦-ઉદરં વિરિક્તમ્લાનં સાલ્વણાદિભિઃ સ્વેદિતં તતો વસ્ત્રેણ વેષ્ટયેત્| એવં કૃતે સતિ વાયુર્ન પુનરાધ્માપયેત્|

Adhikarana udare punarAdhmAne snigdhA nirUhAH (51) · Śloka 51

સુવિરિક્તસ્ય યસ્ય સ્યાદાધ્માનં પુનરેવ તમ્| સુસ્નિગ્ધૈરમ્લલવણૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્||૫૧||

સ૦-સુવિરિક્તસ્ય નરસ્ય યસ્ય પુનરાધ્માનં સ્યાત્, તં-ઉદારિણં નરં, પુનરેવ નિરૂહૈઃ સુસ્નિગ્ધૈરમ્લલવણૈશ્ચોપાચરેત્|

Adhikarana udare sAvaraNe tIkShNA nirUhAH (52) · Śloka 52

સોપસ્તમ્ભોઽપિ વા વાયુરાધ્માપયતિ યં નરમ્| તીક્ષ્ણાઃ સક્ષારગોમૂત્રાઃ શસ્યન્તે તસ્ય બસ્તયઃ||૫૨||

સ૦-સહોપસ્તમ્ભેન-કફાદ્યાધારકેણ, વર્તતે સોપસ્તમ્ભો વાયુર્યં નરમાધ્માપયતિ, તસ્ય તીક્ષ્ણા બસ્તયઃ ક્ષારગોમૂત્રાભ્યાં સહ શસ્યન્તે|

Adhikarana udare iti sAmAnyacikitsA (53) · Śloka 53

ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તાઃ સિદ્ધા જઠરિણાં ક્રિયાઃ| |૫૩|

સ૦-ઇતિ-એવં, સામાન્યેનોદરિણાં ક્રિયાઃ સિદ્ધાઃ પ્રોક્તાઃ|

Adhikarana vAtodare vidAryAdighRutena snigdhaM sveditaM tailvakAdinA virecayet (53-54) · Śloka 54

| વાતોદરેઽથ બલિનં વિદાર્યાદિશૃતં ઘૃતમ્||૫૩|| પાયયેત તતઃ સ્નિગ્ધં સ્વેદિતાઙ્ગં વિરેચયેત્| બહુશસ્તૈલ્વકેનૈનં સર્પિષા મિશ્રકેણ વા||૫૪||

સ૦-વાતોદરે સતિ બલવન્તં પુરુષં વિદાર્યાદિગણેન પક્વં ઘૃતં પાયયેત્| અનન્તરં સ્નિગ્ધં સ્વેદિતશરીરમેનં બહુશસ્તૈલ્વકેન ઘૃતેન (હૃ. ચિ. અ. ૨૧|૩૨) વિરેચયેત્| મિશ્રકેણ (હૃ. ચિ. અ. ૧૪|૮૯) વા ઘૃતેન વિરેચયેત્|

Adhikarana udare saMsarjane kRute balArthaM kShIram,udare labdhe bale kShIravarjanam (55) · Śloka 55

કૃતે સંસર્જને ક્ષીરં બલાર્થમવચારયેત્| પ્રાગુત્ક્લેશાન્નિવર્ત્યં ચ બલે લબ્ધે ક્રમાત્પયઃ||૫૫||

સ૦-કૃતે સંસર્જને સતિ ક્ષીરં બલદાનાય દદ્યાત્| ઉત્ક્લેશાત્ પ્રાક્-પ્રાયેણ કફોપચિતેરુત્ક્લેશં દૃષ્ટ્વાઽનન્તરં, બલે લબ્ધે સતિ ક્રમેણ ક્ષીરં નિવર્તયેત્-ન સહસૈવ|

Adhikarana udare tato yUShAdiBiragnivardhanam udare sodAvartai AsthApanam (56-57) · Śloka 57

યૂષૈ રસૈર્વા મન્દામ્લલવણૈરેધિતાનલમ્| સોદાવર્તં પુનઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમાસ્થાપયેત્તતઃ||૫૬|| તીક્ષ્ણાધોભાગયુક્તેન દાશમૂલિકબસ્તિના| |૫૭|

સ૦-તતઃ-અનન્તરમુદીરિણં યૂષાદિભિઃ સમિદ્ધાગ્નિમુદાવર્તવન્તં પુનરપિ સ્નિગ્ધસ્વિન્નં દાશમૂલિકબસ્તિના નિરૂહયેત્| દાશમૂલિકો બસ્તિઃ-"દ્વિપઞ્ચમૂલત્રિફલાફલબિલ્વાનિ પાચયેત્|" (હૃ. ક. અ. ૪|૩૪) ઇત્યાદિઃ કલ્પોક્તઃ| તેન કિમ્ભૂતેન ? તીક્ષ્ણાધોભાગયુક્તેન| અધોભાગો-અધસ્તાચ્છરીરે, યુક્તો-યોગ્યઃ| તીક્ષ્ણાશ્ચાસાવધોભાગયુક્તશ્ચ, તેન|

Adhikarana udare rUkShatvAdiyukte anuvAsanam udare avirecyatve shamanA bastvAdayaH (57-59) · Śloka 59

| તિલોરુબૂકતૈલેન વાતઘ્નામ્લશૃતેન ચ||૫૭|| સ્ફુરણાક્ષેપસન્ધ્યસ્થિપાર્શ્વપૃષ્ઠત્રિકાર્તિષુ| રૂક્ષં બદ્ધશકૃદ્વાતં દીપ્તાગ્નિમનુવાસયેત્||૫૮|| અવિરેચ્યસ્ય શમના બસ્તિક્ષીરઘૃતાદયઃ| |૫૯|

સ૦-રૂક્ષં બદ્ધશકૃદ્વાતં દીપ્તાનલં તિલૈરણ્ડતૈલેન વાતઘ્નૈર્દ્રવ્યૈરમ્લૈશ્ચ શૃતેનાનુવાસયેત્| સ્ફુરણાદિસદ્ભાવે સત્યવિરેચ્યસ્યોદરિણો નરસ્ય શમના બસ્ત્યાદયઃ પ્રયોજ્યાઃ| [ અવિરેચ્યાઃ- ] "ન તુ રેચ્યો નવજ્વરી " (હૃ. સૂ. અ. ૧૮|૧૦) ઇત્યાદયો વિરેચનવિધાવુક્તાઃ|

Adhikarana pittodare svAdusiddhaghRutena snehanam pittodare syAmAdighRutena virecanam pittodare nyagrodhAdikAthena virecanam pittodare nyagrodhAdisnehena anuvAsanam (59-61) · Śloka 61

| બલિનં સ્વાદુસિદ્ધેન પૈત્તે સંસ્નેહ્ય સર્પિષા||૫૯|| શ્યામાત્રિભણ્ડીત્રિફલાવિપક્વેન વિરેચયેત્| સિતામધુઘૃતાઢ્યેન નિરૂહોઽસ્ય તતો હિતઃ||૬૦|| ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ સ્નેહબસ્તિશ્ચ તચ્છૃતઃ| |૬૧|

સ૦-બલવન્તં પુરુષં પૈત્તે જઠરે સતિ મધુરવર્ગસિદ્ધેન ઘૃતેન સંસ્નેહ્ય શ્યામાદિભિર્વિપક્વેન સર્પિષા વિરેચયેત્| શ્યામા-માલવિકા ત્રિવૃત્| ત્રિભણ્ડી-કાશી ત્રિવૃત્| અનન્તરં શર્કરામાક્ષિકઘૃતબહુલેન ન્યગ્રોધાદિકષાયેણાસ્ય-આતુરસ્ય, નિરૂહો હિતઃ| [ તથા, ] તેનૈવ-ન્યગ્રોધાદિના, [શૃતો- ] વિપક્વઃ, સ્નેહબસ્તિઃ-અનુવાસનો, હિતઃ| નનુ, બલિનમિત્યયુક્તમ્| યતઃ પ્રાગભ્યધાયિ (હૃ. નિ. અ. ૧૨|૪)- "નષ્ટચેષ્ટાબલાહારાઃ" ઇતિ| અત્રોચ્યતે| ભેષજવેગસહિષ્ણુમાત્રત્વમત્ર બલવત્ત્વં પરિકલ્પ્ય બલિનમિત્યુક્તમ્, ન તુ પ્રકૃષ્ટબલવન્તમિત્યદોષઃ|

Adhikarana pittodare durbalasya pUrvamanuvAsya kShIrabastiBiH shodhanam (61) · Śloka 61

| દુર્બલં ત્વનુવાસ્યાદૌ શોધયેત્ક્ષીરબસ્તિભિઃ||૬૧||

સ૦-દુર્બલં તુ નરં પ્રાગનુવાસ્ય ક્ષીરબસ્તિભિઃ શોધયેત્|

Adhikarana pittodareagnibale jAte punaH punaH trivRutkalkakShIrAdi nA virecanam pittodare sakaPe samUtrakShIreNa pittodare savAtesatiktAjya kShIreNa pittodare eShAmanyatamakShIreNAnnaBojanam pittodare pAyasena jaTharopanAhaH (62-64) · Śloka 64

જાતે ચાગ્નિબલે સ્નિગ્ધં ભૂયો ભૂયો વિરેચયેત્| ક્ષીરેણ સત્રિવૃત્કલ્કેનોરુબૂકશૃતેન વા||૬૨|| સાતલાત્રાયમાણાભ્યાં શૃતેનારગ્વધેન વા| સકફે વા સમૂત્રેણ સતિક્તાજ્યેન સાનિલે||૬૩|| પયસાઽન્યતમેનૈષાં વિદાર્યાદિશૃતેન વા| ભુઞ્જીત જઠરં ચાસ્ય પાયસેનોપનાહયેત્||૬૪||

સ૦-અગ્નિબલે ચ જાતે સ્નિગ્ધં સન્તં પુનઃપુનર્વિરેચયેત્| કેન ? ક્ષીરેણ| ત્રિવૃચ્ચૂર્ણયુતેનૈરણ્ડશૃતેન વા ક્ષીરેણ સાતલાત્રાયન્તીભ્યાં વા શૃતેન કર્ણિકારેણ વા શૃતેન| પિત્તોદરિણઃ સુતરાં બલાપેક્ષિત્વાદ્ઽઽદુર્બલમિત્યુક્તમ્| કફયુતે પિત્તે સમૂત્રેણ ક્ષીરેણૈષામન્યતમેન શૃતેન, સાનિલે પિત્તે તિક્તાજ્યેન સહ પયસા પૂર્વોક્તદ્રવ્યાણામન્યતમેન શૃતેન વિરેચયેત્| તિક્તદ્રવ્યયુતમાજ્યં તિક્તાજ્યમ્, કુષ્ઠોક્તં તિક્તઘૃતં વા| વિદાર્યાદિશૃતેન વા પયસા ભુઞ્જીત-ભોજનં કુર્વીત| જઠરં ચાસ્ય પાયસેનોપનાહયેત્|

Adhikarana pittodare kShIrabastivirecanani punaHpunaH (65) · Śloka 65

પુનઃ ક્ષીરં પુનર્બસ્તિં પુનરેવ વિરેચનમ્| ક્રમેણ ધ્રુવમાતિષ્ઠન્ યત્તઃ પિત્તોદરં જયેત્||૬૫||

સ૦-પુનઃ ક્ષીરં પુનર્બસ્તિં પુનરેવ વિરેચનં ક્રમેણ ધ્રુવમાતિષ્ઠન્-આચરન્, યત્તો-યત્નવાન્ સન્, પિત્તોદરં જયેત્| પુનઃ ક્ષીરમિત્યાદિષુ પુનઃશબ્દો વીપ્સાર્થઃ| એતચ્ચ ક્રમેણ ધ્રુવમાતિષ્ઠન્નિત્યતો લબ્ધમ્|

Adhikarana kaPodare vatsakAdighRutenasnehanam kaPodare svigne snukShIraghRutena virecanam kaPodare kaTukShArayuktairannaiH saMsarjanam (66-67) · Śloka 67

વત્સકાદિવિપક્વેન કફે સંસ્નેહ્ય સર્પિષા| સ્વિન્નં સ્નુક્ષીરસિદ્ધેન બલવન્તં વિરેચિતમ્||૬૬|| સંસર્જયેત્કટુક્ષારયુક્તૈરન્નૈઃ કફાપહૈઃ| |૬૭|

સ૦-કફે-કફોદરે, વત્સકાદિવિપક્વેન સર્પિષા સંસ્નેહ્ય સ્વિન્નં સન્તં સ્નુક્ષીરસિદ્ધેન ઘૃતેન બલિનં વિરેચિતં સન્તં સંસર્જયેત્-પેયાદ્યન્નૈરુપક્રમેત્| કિમ્ભૂતૈઃ ? કટુક્ષારદ્રવ્યયુતૈરન્નૈઃ કફઘ્નૈઃ| કટુક્ષારયુતાનાં કફઘ્નત્વેઽપિ કફઘ્નૈરિત્યુક્તમતિશયાર્થમ્|

Adhikarana kaPodare muShkakAdikvAthena nirUhaH kaPodare etaCRutasnehena anuvAsanam kaPodare vyoShadugdhAdinA Bojanam (67-68) · Śloka 68

| મૂત્રત્ર્યૂષણતૈલાઢ્યો નિરૂહોઽસ્ય તતો હિતઃ||૬૭|| મુષ્કકાદિકષાયેણ સ્નેહબસ્તિશ્ચ તચ્છૃતઃ| ભોજનં વ્યોષદુગ્ધેન કૌલત્થેન રસેન વા||૬૮||

સ૦-તતઃ-સંસર્જનાદનન્તરં, નિરૂહો ગોમૂત્રત્રિકટુકતૈલબહુલો મુષ્કકાદિવર્ગક્વાથેનાસ્ય-કફોદરિણો, હિતઃ| સ્નેહબસ્તિઃ-અનુવાસનમ્, તેનૈવ શૃતો હિતઃ| ભોજનં વ્યોષયુક્તેન દુગ્ધેન સહ હિતં કુલત્થરસેન વા|

Adhikarana kaPodare staimityAdau ariShTakShArAH (69) · Śloka 69

સ્તૈમિત્યારુચિહૃલ્લાસે મન્દેઽગ્નૌ મદ્યપાય ચ| દદ્યાદરિષ્ટાન્ ક્ષારાંશ્ચ કફસ્ત્યાનસ્થિરોદરે||૬૯||

સ૦-મદ્યપાય નરાય મન્દેઽગ્નૌ સ્તૈમિત્યાદૌ ચ સત્યરિષ્ટાન્ ક્ષારાંશ્ચ દદ્યાત્| કફેન સ્ત્યાનં જઠરં યસ્ય તસ્મિન્નિદં કાર્યમ્|

Adhikarana kaphodare staimityAdau hi~ggvAdikShArAHau (70-73) · Śloka 73

હિઙ્ગૂપકુલ્યે ત્રિફલાં દેવદારુ નિશાદ્વયમ્| ભલ્લાતકં શિગ્રુફલં કટુકાં તિક્તકં વચામ્||૭૦|| શુણ્ઠીં માદ્રીં ઘનં કુષ્ઠં સરલં પટુપઞ્ચકમ્| દાહયેજ્જર્જરીકૃત્ય દધિસ્નેહચતુષ્કવત્||૭૧|| અન્તર્ધૂમં તતઃ ક્ષારાદ્બિડાલપદકં પિબેત્| મદિરાદધિમણ્ડોષ્ણજલારિષ્ટસુરાસવૈઃ||૭૨|| ઉદરં ગુલ્મમષ્ઠીલાં તૂન્યૌ શોફં વિસૂચિકામ્| પ્લીહહૃદ્રોગગુદજાનુદાવર્તં ચ નાશયેત્||૭૩||

સ૦-હિડ્ગ્વાદિકં જર્જરીકૃત્ય દધિસ્નેહચતુષ્કયુતમન્તર્ધૂમં દાહયેત્| તસ્માત્ ક્ષારાદ્બિડાલપદકં મદિરાદિભિઃ પિબેત્| એષ ચ ક્ષાર ઉદરગુલ્માદીન્ નાશયેત્|

Adhikarana kaPodare ariShTagomUtrAdayaH (74) · Śloka 74

જયેદરિષ્ટગોમૂત્રચૂર્ણાયસ્કૃતિપાનતઃ| સક્ષારતૈલપાનૈશ્ચ દુર્બલસ્ય કફોદરમ્||૭૪||

સ૦-દુર્બલસ્ય નરસ્ય કફોદરમરિષ્ટાદિપાનેન જયેત્| અયસ્કૃતિઃ-પ્રમેહચિકિત્સિતે (અ. ૧૨|૨૯) પ્રોક્તા, ક્ષારયુતતૈલપાનૈશ્ચ જયેત્|

Adhikarana kaPodare mUlakabIjAdiBirUpanAhaH kaPodare aBIkShNaM svedaH (75) · Śloka 75

ઉપનાહ્યં સસિદ્ધાર્થકિણ્વૈર્બીજૈશ્ચ મૂલકાત્| કલ્કિતૈરુદરં સ્વેદમભીક્ષ્ણં ચાત્ર યોજયેત્||૭૫||

સ૦-તથા, ઉપનાહ્યં જઠરમસ્યૈતૈઃ મૂલકબીજૈઃ કલ્કિતૈઃ સસર્ષપકિણ્વૈઃ| તથા, નિત્યં સ્વેદમત્ર યોજયેત્|

Adhikarana sanipAtodare pratyAkhyAyakriyA (76) · Śloka 76

સન્નિપાતોદરે કુર્યાન્નાતિક્ષીણબલાનલે| દોષોદ્રેકાનુરોધેન પ્રત્યાખ્યાય ક્રિયામિમામ્||૭૬||

સ૦-સન્નિપાતોદરે-અર્થાત્સન્નિપાતોદરવતિ નરે, નાતિક્ષીણબલાનલેઽધિદોષાનુરોધેન-તદ્વશેનૈવ, ક્રિયામિમાં-અનન્તરોક્તાં, કુર્યાત્| કિં કૃત્વા ? પ્રત્યાખ્યાય,-એતદુદરમશક્યપ્રતીકારમિત્યેવમુક્ત્વા| અથોપક્રમમાહ-

Adhikarana sanipAtodare dantIdravantItailapAnam (77) · Śloka 77

દન્તીદ્રવન્તીફલજં તૈલં પાને ચ શસ્યતે| |૭૭|

સ૦-દન્ત્યાદિતૈલં પાને ચ શસ્યતે|

Adhikarana sanipAtodare kriyAnivRutte kAkAdanyAdikalkaH (77-78) · Śloka 78

| ક્રિયાનિવૃત્તે જઠરે ત્રિદોષે તુ વિશેષતઃ||૭૭|| દદ્યાદાપૃચ્છ્ય તજ્જ્ઞાતીન્ પાતું મદ્યેન કલ્કિતમ્| મૂલં કાકાદનીગુઞ્જાકરવીરકસમ્ભવમ્||૭૮||

સ૦-ક્રિયામતિક્રાન્તે જઠરે વિશેષેણ ત્રિદોષજે તસ્ય-ઉદરિણો બન્ધૂન્, પૃષ્ટ્વા-યથૈતદ્વિષં વિષમં કિં જીવયત્યુત મારયતીતિ સન્દેહ ઇત્યાદ્યુક્ત્વા, પ્રયોજ્યં વક્ષ્યમાણં ચૈતત્| પાતુમિત્યાદિ| કાકાદન્યાદિજં મૂલં કલ્કિતં મદ્યેન પાતું દદ્યાત્| કકાદની-કાકણન્તિકા|

Adhikarana sanipAtodare kriyAsthAvaraM viShaM sarpaviShaM vA (79-81) · Śloka 81

પાનભોજનસંયુક્તં દદ્યાદ્વા સ્થાવરં વિષમ્| યસ્મિન્ વા કુપિતઃ સર્પો વિમુઞ્ચતિ ફલે વિષમ્||૭૯|| તેનાસ્ય દોષસઙ્ઘાતઃ સ્થિરો લીનો વિમાર્ગગઃ| બહિઃ પ્રવર્તતે ભિન્નો વિષેણાશુ પ્રમાથિના||૮૦|| તથા વ્રજત્યગદતાં શરીરાન્તરમેવ વા| |૮૧|

સ૦-અથવા પાનભોજનસંયુક્તં સ્થાવરં વિષં દદ્યાત્| તેન યસ્મિન્ ફલે સર્પઃ કુપિતો વિષં મુઞ્ચતિ તદ્વા દદ્યાત્| તેન-વિષેણ પ્રમાથિના, અસ્ય દોષસઙ્ઘાતો ભિન્નો બહિઃ પ્રવર્તતે| કિમ્ભૂતઃ ? સ્થિરસ્તથા લીનો ધાત્વાદિષુ તથા ઉન્માર્ગગામી| તથા-તેન પ્રકારેણાનુષ્ઠિતેન, ઉદર્યગદતાં-નિર્વ્યાધિતાં, વ્રજતિ| શરીરાન્તરં વા યાતિ-મ્રિયત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana sanipAtodare hRutadoSha shItAmbusnAnaM payaH pAnaM peyAM vAtetrivRucCAkA diBakShaNaM (81-83) · Śloka 83

| હૃતદોષં તુ શીતામ્બુસ્નાતં તં પાયયેત્પયઃ||૮૧|| પેયાં વા ત્રિવૃતઃ શાકં મણ્ડૂક્યા વાસ્તુકસ્ય વા| કાલશાકં યવાખ્યં વા ખાદેત્સ્વરસસાધિતમ્||૮૨|| નિરમ્લલવણસ્નેહં સ્વિન્નાસ્વિન્નમનન્નભુક્| માસમેકં તતશ્ચૈવ તૃષિતઃ સ્વરસં પિબેત્||૮૩||

સ૦-હૃતદોષં ચ તં શીતજલેન સ્નાતં સન્તં પયઃ શીતં પાયયેત્| પેયામથવા ત્રિવૃચ્છાકં મણ્ડૂકીશાકં વાસ્તુકશાકં કાલશાકં યવશાકં વા ખાદેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? સ્વરસેન સાધિતમ્, તથાઽમ્લલવણસ્નેહવર્જિતમ્, તથા સ્વિન્નાસ્વિન્નમ્| અનન્નભોજી સન્, સ્વિન્નાસ્વિન્નમિતિ "ક્તેન નવિશિષ્ટેન" ઇતિ સમાસઃ, માસમેકં યાવદેતદશ્નીયાત્| તૃષિતઃ સન્ સ્વરસં-પ્રકૃતત્વાત્તચ્છાકસ્ય, પિબેત્|

Adhikarana sanipAtodare evaM nirhate doShe auShTraM kShIram (84) · Śloka 84

એવં વિનિર્હૃતે શાકૈર્દોષે માસાત્ પરં તતઃ| દુર્બલાય પ્રયુઞ્જીત પ્રાણભૃત્કારભં પયઃ||૮૪||

સ૦-એવં શાકવિશેષેણ દોષે નિર્હૃતે-પ્રાયેણ જલાખ્યે, તતઃ-અનન્તરં, માસાત્ પરં દુરલાય પુરુષાય કારભં ક્ષીરં પ્રાણકરં પ્રયુઞ્જીત|

Adhikarana plIhodare vAmabAhau sirAmokShaH (85) · Śloka 85

પ્લીહોદરે યથાદોષ સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદિતસ્ય ચ| સિરાં ભુક્તવતો દધ્ના વામબાહૌ વિમોક્ષયેત્||૮૫||

સ૦-પ્લીહોદરે દોષાનુસારેણ સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદિતસ્ય ચ દધ્ના ભુક્તવતઃ સિરાં વામે બાહૌ વિમોક્ષયેત્|

Adhikarana plIhodare labdhabale samudrashuktikShAraH plIhodare labdhakara~jjakShAraH plIhodare labdha shigrukvAthaH plIhodare labdhahi~ggvAdicUrNakShArAjyam (86-88) · Śloka 88

લબ્ધે બલે ચ ભૂયોઽપિ સ્નેહપીતં વિશોધિતમ્| સમુદ્રશુક્તિજં ક્ષારં પયસા પાયયેત્તથા||૮૬|| અમ્લસ્રુતં બિડકણાચૂર્ણાઢ્યં નક્તમાલજમ્| સૌભાઞ્જનસ્ય વા ક્વાથં સૈન્ધવાગ્નિકણાન્વિતમ્||૮૭|| હિડ્ગ્વાદિચૂર્ણં ક્ષારાજ્યં યુઞ્જીત ચ યથાબલમ્| |૮૮|

સ૦-બલે ચ જાતે પુનરપિ સ્નેહપીતં વિશોધિતં સન્તં ક્ષારં સમુદ્રશુક્તયુત્થં પયસા પાયયેત્| તથા કરઞ્જજં ક્ષારમમ્લૈઃ-કાઞ્જિકાદિભિઃ સ્રુતં, બિડકણાચૂર્ણભૂયિષ્ઠં પાયયેત્| અથવા, સૌભાઞ્જનસ્ય ક્વાથમ્ સૈન્ધવાદિયુતં પિબેત્| હિડ્ગ્વાદિજં ચૂર્ણં ક્ષારં તથા ઘૄતં-ષટ્પલાદિ, યથાબલં પ્રયુઞ્જીત| નનુ, યથાબલં ઇહોચ્યતે| પ્રાક્ ચાભ્યધાયિ (હૃ. નિ. અ. ૧૨|૪)- "નષ્ટચેષ્ટાબલાહારાઃ" ઇતિ| તદિમે વાક્યે પરસ્પરં વ્યાઘ્નાતે| બ્રૂમઃ| બલશબ્દેનેહ ભેષજબલં સોઢું શક્તં યદ્બલમાત્રં તદિહ પરિકલ્પિતમ્| પૂર્વં ચ પ્રકૃષ્ટં યદ્બલં તદ્વિવક્ષિતમિતિ નાત્ર પૂર્વાપરવ્યાહતત્વમ્|

Adhikarana plIhodare labdhabale pippalyAdicUrNam (88-89) · Śloka 89

| પિપ્પલીનાગરં દન્તીસમાંશં દ્વિગુણાભયમ્||૮૮|| બિડાર્ધાંશયુતં ચૂર્ણમિદમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| |૮૯|

સ૦-પિપ્પલીનાગરયોર્દ્વાવંશૌ, દન્ત્યા દ્વૌ ભાગૌ, હરીતક્યાશ્ચ દ્વૌ ભાગૌ, બિડલવણસ્યાર્ધભાગઃ, ઇત્યેવં ચૂર્ણમુષ્ણામ્બુના પિબેત્|

Adhikarana plIhodarelabdhabale viDa~ggAdiBUtiH (89-90) · Śloka 90

| વિડઙ્ગં ચિત્રકં સક્તૂન્ સઘૃતાન્ સૈન્ધવં વચામ્||૮૯|| દગ્ધ્વા કપાલે પયસા ગુલ્મપ્લીહાપહં પિબેત્| |૯૦|

સ૦-વિડઙ્ગાદિકં કપાલે-કર્પરે, દગ્ધ્વા ક્ષીરેણ ગુલ્મપ્લીહઘ્નં પિબેત્|

Adhikarana plIhodare labdhabale badarakapatralepaH (90-91) · Śloka 91

| તૈલોન્મિશ્રૈર્બદરકપત્રૈઃ સમ્માર્દિતૈઃ સમુપનદ્ધઃ||૯૦|| મુસલેન પીડિતોઽનુ ચ યાતિ પ્લીહા પયોભુજો નાશમ્| |૯૧|

સ૦-બદરકસ્ય પત્રૈસ્તૈલમિશ્રિતૈઃ સુષ્રુ મર્દિતૈઃ સમુપનદ્ધઃ, અનુ-પશ્ચાચ્ચ, મુસલેન પીડિતઃ પ્લીહા ક્ષીરાશિનો નાશં વ્રજતિ| ઉપગીતિઃ|

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakalatAyogaH (91-92) · Śloka 92

| રોહીતકલતાઃ ક્લૃપ્તાઃ ખણ્ડશઃ સાભયા જલે||૯૧|| મૂત્રે વાઽઽસુનુયાત્તચ્ચ સપ્તરાત્રસ્થિતં પિબેત્| કામલાપ્લીહગુલ્માર્શઃ કૃમિમેહોદરાપહમ્||૯૨||

રોહીતકલતાઃ લતાઃ ખણ્ડં ક્લૃપ્તાઃ સહરીતકીર્જલે મૂત્રે વાઽઽસુનુયાત્| તચ્ચ સપ્તરાત્રં સ્થિતં જલં મૂત્રં વા પિબેત્| હરીતક્યશ્ચ લેહવદ્ભુઞ્જીત| તત્પીતં કામલાદિઘ્નમ્|

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakaghRutam (93-95) · Śloka 95

રોહીતકત્વચઃ કૃત્વા પલાનાં પઞ્ચવિંશતીમ્| કોલદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં કષાયમુપકલ્પયેત્||૯૩|| પાલિકૈઃ પઞ્ચકોલૈસ્તુ તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ તુલ્યયા| રોહીતકત્વચા પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૯૪|| પ્લીહાભિવૃદ્ધિં શમયત્યેતદાશુ પ્રયોજિતમ્| |૯૫|

સ૦-રોહીતકત્વચઃ પલાનાં પઞ્ચવિંશતિં કૃત્વા બદરપ્રસ્થદ્વયસંયુક્તં કષાયમવતારયેત્| પઞ્ચકોલૈઃ પાલિકૈસ્તૈઃ સમસ્તૈઃ પઞ્ચકોલૈઃ રોહીતકત્વચા તુલ્યયા પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| એતદ્ધૃતં પ્રયોજિતં પ્લીહાભિવૃદ્ધિં દ્રાગેવ શમયતિ|

Adhikarana plIhodarelabdhabale kadalyAditailam (95-96) · Śloka 96

| કદલ્યાસ્તિલનાલાનાં ક્ષારેણ ક્ષુરકસ્ય ચ||૯૫|| તૈલં પક્વં જયેત્પાનાત્પ્લીહાનં કફવાતજમ્| |૯૬|

સ૦-કદલ્યાદીનાં ક્ષારેણ તૈલં પક્વં પાનેન કફવાતોત્થં પ્લીહાનં પરાકરોતિ|

Adhikarana plIhodarelabdhabale vAtakaPolbaNe gulmavadagnikarma (96-97) · Śloka 97

| અશાન્તૌ ગુલ્મવિધિના યોજયેદગ્નિકર્મ ચ||૯૬|| અપ્રાપ્તપિચ્છાસલિલે પ્લીહ્નિ વાતકફોલ્બણે| |૯૭|

સ૦-એવમપ્યનુપશાન્તૌ વાતકફોત્થે પ્લીહ્ન્યસઞ્જાતપિચ્છોદકે ગુલ્મવિધાનેનાગ્નિકર્મ યોજયેત્|

Adhikarana plIhodare labdhabale pittolbaNe jIvanIyasarpirAdi (97-98) · Śloka 98

| પૈત્તિકે જીવનીયાનિ સર્પીંષિ ક્ષીરબસ્તયઃ||૯૭|| રક્તાવસેકઃ સંશુદ્ધિઃ ક્ષીરપાનં ચ શસ્યતે| |૯૮|

પૈત્તિકે-પિત્તેલ્બણે, પ્લીહ્નિ જીવનીયગણસાધિતાનિ સર્પીંષિ તથા ક્ષીરબસ્તિરક્તાવસેકાદિ ચ શસ્યતે| "સિરાં ભુક્તવતો દધ્ના વામબાહૌ વિમોક્ષયેત્|" (શ્લો. ૮૫) ઇત્યનેનૈવ રક્તાવસેકસ્યોક્તત્વાત્ પુનર્વચનં પ્રકર્ષાર્થમ્| પિત્તાધિક્યે હિ રક્તાતિવૃદ્ધિઃ| તસ્માદતિરક્તસ્રાવો યોજ્ય ઇતિ પ્રતિપાદનાર્થમેતદુક્તમ્|

Adhikarana yakRududare dakShiNabhuje sirAmokShaH (98) · Śloka 98

| યકૃતિ પ્લીહવત્કર્મ દક્ષિણે તુ ભુજે સિરામ્||૯૮||

સ૦-યકૃતિ પ્લીહવત્ કર્મ કાર્યમ્| સિરાં પુનર્દક્ષિણે બાહૌ દદ્યાત્|

Adhikarana yakRududare anyatsarvaM plIhavat baddhodare svedA nrUho~anuvAsanaM ca baddhodare paristraMsInyannAni baddho tIkShNaM virecanam baddho udAvartaharaM vAtandhaM ca karma (99-100) · Śloka 100

સ્વિન્નાય બદ્ધોદરિણે મૂત્રતીક્ષ્ણૌષધાન્વિતમ્| સતૈલલવણં દદ્યાન્નિરૂહં સાનુવાસનમ્||૯૯|| પરીસ્રંસીનિ ચાન્નાનિ તીક્ષ્ણં ચાસ્મૈ વિરેચનમ્| ઉદાવર્તહરં કર્મ કાર્યં યચ્ચાનિલાપહમ્||૧૦૦||

સ૦-બદ્ધોદરિણે પુરુષાય સ્વિન્નાય ગોમૂત્રતીક્ષ્ણૌષધયુતં તૈલસૈન્ધવાભ્યાં સહ નિરૂહં દદ્યાત્, સાનુવાસનં-પૂર્વમનુવાસનં પશ્ચાચ્ચેત્યર્થઃ| ઉદરીણઃ સ્વેદનિષેધાદ્બદ્ધોદરિણઃ સ્વેદાનુજ્ઞાનમપવાદ ઇતિ નૈતત્પૂર્વાપરવ્યાહતમ્| પરિસ્રંસીનિ-અનુલોમકારણ્યન્નાનિ, અસ્મૈ ચ-જઠરિણે, તીક્ષ્ણં ચ વિરેચનં દદ્યાત્| ઉદાવર્તહરં કર્મ કાર્યમ્| યચ્ચ વાત્ઘ્નં તચ્ચ કાર્યમ્|

Adhikarana Cidrodare svedaM vinA kaPo daravat Cidro jAtaM jAtaM jalaM svAvyam (101) · Śloka 101

છિદ્રોદરમૃતે સ્વેદાચ્છ્લેષ્મોદરવદાચરેત્| જાતં જાતં જલં સ્રાવ્યમેવં તદ્યાપયેદ્ભિષક્||૧૦૧||

સ૦-છિદ્રોદરં સ્વેદમન્તરેણ શ્લેષ્મોદરવદુપક્રમેત્| યદા તુ કથઞ્ચિદ્રસશ્છિદ્રેભ્યઃ પરિસ્રવન્ જઠરમાપૂરયિત્વા જલં ભવેત્તદા તજ્જાતં સલિલં સ્રાવ્યમ્| ન ચ સકૃદેવ સ્રાવ્યમિતિ પ્રતિપાદનાર્થં વીપ્સા, જાતં જાતં જલં સ્રાવ્યમિતિ| કિયન્તં કાલં સ્રાવ્યમ્ ? ઇત્યાહ-એવમિત્યાદિ| એવં-અનેન પ્રકારેણ, તત્-બદ્ધોદરં, યાપયેત્| સ્વાસ્થ્યમિતિ યોગ્યતયાઽત્ર સમ્બધ્યતે, તેનૈવ સ્વાસ્થ્યં પ્રાપયેદિતિ બોધ્યમ્| ન તુ યાપ્યં વિદધ્યાદિતિ વ્યાખ્યેયમ્, ન હિ યાપ્યમુદરમસ્તિ|

Adhikarana udakodare abdoShaharANi udakodaredIpanIyaH kaPaghnaScAhAraH (102-103) · Śloka 103

અપાં દોષહરાણ્યાદૌ યોજયેદુદકોદરે| મૂત્રયુક્તાનિ તીક્ષ્ણાનિ વિવિધક્ષારવન્તિ ચ||૧૦૨|| દીપનીયૈઃ કફઘ્નૈશ્ચ તમાહારૈરુપાચરેત્| |૧૦૩|

સ૦-ઉદકોદરે પૂર્વમપાં દોષહરાણિ યોજયેત્| તાનિ સર્વાણિ ગોમૂત્રયુક્તાનિ તથા તીક્ષ્ણાનિ તથા વિવિધાઃ ક્ષારા વિદ્યન્તે યેષુ તાનિ વિવિધક્ષારવન્તિ, અનેકક્ષારયુક્તાનીત્યર્થઃ| નનુ, અપામિત્યનર્થકમ્, "યોજયેદુદકોદરે" ઇત્યનેનૈવોદકહરત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્| અત્રોચ્યતે| અપાં ચ હર્ણાનિ યશ્ચ તત્ર સંસૃષ્ટો દોષોઽદ્ભિસ્તસ્ય ચ હરણાનિ જલસંસૃષ્ટદોષહરણાનીતિ પ્રતિપાદયિતુમુક્તમ્| આદાવિતિ નિર્દેશાત્ પશ્ચાદ્વાતાદિદોષાનુસારેણ ચોપક્રમઃ કાર્ય ઇતિ દ્યોતયતિ| તથા ભોજનૈર્દીપનીયૈઃ કફાપહૈશ્ચોપાચરેત્|

Adhikarana udakodare chAgakarIShakShArAdiguTikAo (103-106) · Śloka 106

| ક્ષારં છોગકરીષાણાં સ્રુતં મૂત્રેઽગ્નિના પચેત્||૧૦૩|| ઘનીભવતિ તસ્મિંશ્ચ કર્ષાંશં ચૂર્ણિતં ક્ષિપેત્| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં શુણ્ઠી લવણપઞ્ચકમ્||૧૦૪|| નિકુમ્ભકુમ્ભત્રિફલાસ્વર્ણક્ષીરીવિષાણિકાઃ| સ્વર્જિકાક્ષારષડ્ગ્રન્થાસાતલાયવશૂકજમ્||૧૦૫|| કોલાભા ગુટિકાઃ કૃત્વા તતઃ સૌવીરકાપ્લુતાઃ| પિબેદજરકે શોફે પ્રવૃદ્ધે ચોદકોદરે||૧૦૬||

સ૦-ક્ષારં છાગકરીષાણાં મૂત્રે સ્રુતં ચાગ્નિના પચેત્| અસ્મિંશ્ચ ક્ષારજલે ઘનીભવતિ સતિ કર્ષાંશં રજીકૃતં પિપ્પલ્યાદિકં ક્ષિપેત્| તતઃ-તસ્માત્ક્ષારાત્, ગુલિકાઃ કોલાભાઃ કૃત્વા સૌવીરકાલોડિતા અજરકાદૌ પિબેત્|

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu auShadhairaprashameShu shastrakarma (107) · Śloka 107

ઇત્યૌષધૈરપ્રશમે ત્રિષુ બદ્ધોદરાદિષુ| પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ શસ્ત્રમાર્તબન્ધુનૃપાર્થિતઃ||૧૦૭||

સ૦-ઇતિ-એવં, ઔષધૈરશાન્તૌ સત્યાં ત્રિષુ બદ્ધચ્છિદ્રોદકોદરેષુ વૈદ્ય આર્તજ્ઞાતિભિર્નૃપેણ ચાભ્યાર્થિતઃ સન્ શસ્ત્રં પ્રયુઞ્જીત|

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu shastrakarma vidhiH (108-112) · Śloka 112

સ્નિગ્ધસ્વિન્નતનોર્નાભેરધો બદ્ધક્ષતાન્ત્રયોઃ| પાટયેદુદરં મુક્ત્વા વામતશ્ચતુરઙ્ગુલાત્||૧૦૮|| ચતુરઙ્ગુલમાનં તુ નિષ્કાસ્યાન્ત્રાણિ તેન ચ| નિરીક્ષ્યાપનયેદ્બાલમલલેપોપલાદિકમ્||૧૦૯|| છિદ્રે તુ શલ્યમુદ્ધૃત્ય વિશોધ્યાન્ત્રપરિસ્રવમ્| મર્કોટૈર્દંશયેચ્છિદ્રં તેષુ લગ્નેષુ ચાહરેત્||૧૧૦|| કાયં મૂર્ધ્નોઽનુ ચાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં નિવેશયેત્| અક્તાનિ મધુસર્પિર્ભ્યામથ સીવ્યેદ્બહિર્વ્રણમ્||૧૧૧|| તતઃ કૃષ્ણમૃદાઽઽલિપ્ય બધ્નીયાદ્યષ્ટિમિશ્રયા| નિવાતસ્થઃ પયોવૃત્તિઃ સ્નેહદ્રોણ્યાં વસેત્તતઃ||૧૧૨||

સ૦-બદ્ધક્ષતાન્ત્રયોઃ-બદ્ધોદરે છિદ્રોદરે ચ, સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરસ્ય નાભેરધ ઉદરં ચતુરઙ્ગુલાદ્વામેન મુક્ત્વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણં પાટયેત્| તેન ચ-છિદ્રેણ, અન્ત્રાણિ બહિર્નિષ્કાસ્ય બાલમલલેપોપલાદિકમપનયેદિતિ બદ્ધોદરોપક્રમઃ| છિદ્રોદરોપક્રમમાહ-છિદ્રે તુ પરીસ્રાવિણિ શલ્યમુદ્ધૃત્ય પરિસ્રવમાત્રં વિશોધ્યાનન્તરં મર્કોટૈશ્છિદ્રં દંશયેત્| તેષુ ચ-મર્કોટેષુ, ભક્ષયિતું લગ્નેષુ મૂર્ધ્નઃ-શિરસોઽપરં, કાયં મર્કોટાનામાકર્ષેત્| અનુ [ચ]-પશ્ચાચ્ચ, અન્ત્રાણિ મધુસર્પિર્ભ્યામક્તાનિ યથાસ્થાનં સ્થાપયેત્| [અથ-] અનન્તરં, બહિર્વ્રણં સીવ્યેત્| બહિઃશબ્દનિર્દેશાદાભ્યન્તરગતં ન સીવ્યેદિતિ ગમ્યતે| તતઃ-અનન્તરં, કૃષ્ણમૃદા મધુયષ્ટિકામિશ્રયાઽઽલિપ્ય બધ્નીયાત્| અનન્તરં નિવાતસ્થઃ ક્ષીરવૃત્તિઃ સન્ સ્નેહદ્રોણ્યાં વસેત્| અધુના જલોદરસ્યાન્યેષામપિ જાતજલાનાં જઠરાણાં ચિકિત્સાર્થમાહ-

Adhikarana sajale udare jalasrAvaNavidhiH sajale niHsrute peyA (113-117) · Śloka 117

સજલે જઠરે તૈલૈરભ્યક્તસ્યાનિલાપહૈઃ| સ્વિન્નસ્યોષ્ણામ્બુનાઽઽકક્ષમુદરે પટ્ટવેષ્ટિતે||૧૧૩|| બદ્ધચ્છિદ્રોદિતસ્થાને વિધ્યેદઙ્ગુલમાત્રકમ્| નિધાય તસ્મિન્નાડીં ચ સ્રાવયેદર્ધમમ્ભસઃ||૧૧૪|| અથાસ્ય નાડીમાકૃષ્ય તૈલેન લવણેન ચ| વ્રણમભ્યજ્ય બધ્વા ચ વેષ્ટયેદ્વાસસોદરમ્||૧૧૫|| તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે વા યાવદાષોડશં દિનમ્| તસ્ય વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય સ્રાવયેદલ્પશો જલમ્||૧૧૬|| વિવેષ્ટયેદ્ગાઢતરં જઠરં વાસસા શ્લથમ્| નિઃસ્રુતે લઙ્ઘિતઃ પેયામસ્નેહલવણાં પિબેત્||૧૧૭||

સ૦-સજલે જઠરિણો જઠરે તૈલૈઃ-તિલાનાં તૈલૈઃ સર્ષપૈરણ્ડતૈલાદિભિશ્ચ, અનિલઘ્નૈરભ્યક્તસ્ય તથોષ્ણામ્બુના સ્વિન્નસ્યાકક્ષં-કક્ષાન્તં યાવત્, ઉદરે પટ્ટેન-વસ્ત્રેણ વેષ્ટિતે, તદુદરં વસ્ત્રેણૈવ વેષ્ટયિત્વા બદ્ધચ્છિદ્રોદરયોર્યત્કથિતં સ્થાનં તસ્મિન્ સ્થાનેઽઙ્ગુલપ્રમાણં વિધ્યેત્| તસ્મિંશ્ચ છિદ્રે નાડીં નિધાય જલસ્યોદરસ્થસ્યાર્ધં સ્રાવયેત્| જલસ્રાવાદનન્તરમસ્ય-ઉદરિણો, નાડીમાકૃષ્ય સલવણેન તૈલેન વ્રણમભ્યજ્ય બદ્ધ્વા ચ વાસસા જઠરં વેષ્ટયેત્| તૃતીયે દિવસેઽથવા ચતુર્થે યાવદાષોડશં દિનં તસ્ય-ઉદરિણો, વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્યાલ્પશઃ-અલ્પમલ્પં કૃત્વા, જલં-દોષં, સ્રાવયેત્| સહસા હિ પ્રચુરજલસ્રાવણાદપાયઃ સ્યાત્| તસ્માત્ સ્રુતિદિવસાદનન્તરં તૃતીયે ચતુર્થે પઞ્ચમાદૌ વા દિને શરીરબલાબલમપેક્ષ્ય ષોડશદિનં મર્યાદીકૃત્ય જલસ્રાવણં કાર્યમ્| જઠરં ચ શિથિલં વાસસા ગાઢતરં વિવેષ્ટયેત્| નિઃસ્રુતે ચ જલેઽસૌ જઠરી લઙ્ઘિતઃ સન્ પેયામસ્નેહલવણાં&લ્ત્; પિબેત્| નઞત્ર ઈષદર્થઃ| ઈષત્ સ્નેહલવણં ક્લેદરક્ષાર્થં વાતકોપરક્ષાર્થં ચ| અન્યથા હિ 'રૂક્ષાં નિર્લવણાં પિબેત્' ઇત્યેવં નિર્દેશમાચાર્યઃ કુર્યાત્|

Adhikarana sajale udare AsaMvatsaraM vartanakramaH (118-119) · Śloka 119

સ્યાત્ક્ષીરવૃત્તિઃ ષણ્માસાંસ્ત્રીન્ પેયાં પયસા પિબેત્| ત્રીંશ્ચાન્યાન્ પયસૈવાદ્યાત્ ફલામ્લેન રસેન વા||૧૧૮|| અલ્પશોઽસ્નેહલવણં જીર્ણં શ્યામાકકોદ્રવમ્| પ્રયતો વત્સરેણૈવં વિજયેત જલોદરમ્||૧૧૯||

સ૦-ષણ્માસાન્ ક્ષીરવૃત્તિઃ સ્યાત્| ત્રીન્ માસાન્ ક્ષીરપેયાં પિબેત્| ત્રીંશ્ચાન્યાન્ માસાન્ પયસૈવ જીર્ણં શ્યામાકકોદ્રવમદ્યાત્| ફલામ્લેન વા માંસરસેન| કથમ્ ? અલ્પમલ્પમ્| તથા, ઈષત્ સ્નેહલવણમ્| [એવં-] અનેન પ્રકારેણ, પ્રયતઃ સલિલોદરં વત્સરેણ વિજયેત્|

Adhikarana sajale udare pathye yantrito jitendriyashcaudare (120) · Śloka 120

વર્જ્યેષુ યન્ત્રિતો દિષ્ટે નાત્યદિષ્ટે જિતેન્દ્રિયઃ| |૧૨૦|

સ૦-વર્જ્યેષ્વાહારવિહારાદિષ્વત્યર્થોષ્ણામ્લલવણાદિષુ (શ્લો. ૧૨૫) યન્ત્રિત ઉદરી સ્યાત્| દિષ્ટે-કથિતેઽન્નપાનાદૌ, નાતિયન્ત્રિતઃ સ્યાત્| અદિષ્ટે-અકથિતે પુનરન્નપાનાદૌ, જિતેન્દ્રિયઃ સ્યાત્-અલોલુપેન તત્ર ભવિતવ્યમિત્યર્થઃ| જલોદરચિકિત્સાપ્રસઙ્ગેન સર્વોદરચિકિત્સામાહ-

Adhikarana sarvodare vAtAdishamanI kriyA (120-121) · Śloka 121

| સર્વમેવોદરં પ્રાયો દોષસઙ્ઘાતજં યતઃ||૧૨૦|| અતો વાતાદિશમની ક્રિયા સર્વત્ર શસ્યતે| |૧૨૧|

સ૦-સર્વમેવોદરં બાહુલ્યેન દોષસઙ્ઘાતોત્થં યસ્માત્તસ્માત્ સર્વત્રોદરે વાતાદિશમની ક્રિયા પ્રશસ્યતે| પ્રાયોગ્રહણં કિઞ્ચિત્ પ્રાક્તનકર્મનિમિત્તમુદરં નાવશ્યં દોષસઙ્ઘાતજમિતિ|

Adhikarana sarvodare dIpano laghushcAhAraH (121-122) · Śloka 122

| વહ્નિર્મન્દત્વમાયાતિ દોષૈઃ કુક્ષૌ પ્રપૂરિતે||૧૨૧|| તસ્માદ્ભોજ્યાનિ ભોજ્યાનિ દીપનાનિ લઘૂનિ ચ| સપઞ્ચમૂલાન્યલ્પામ્લપટુસ્નેહકટૂનિ ચ||૧૨૨||

સ૦-વહ્નિર્મન્દત્વં યત આગચ્છતિ દોષૈરુદરે પ્રપૂરિતે સતિ તસ્માત્કારણાત્ ભોજ્યાનિ-આહારાઃ, ભોજ્યાનિ-ભક્ષયિતવ્યાનિ, જઠરિભિર્દીપનાનિ લઘૂનિ ચ| તથા સહ પઞ્ચમૂલેન તથાઽલ્પામ્લાદયો યેષુ તાનિ|

Adhikarana sarvodare gomUtraBAvitaShaShTikataNDulayavAgUBojanam (123-124) · Śloka 124

ભાવિતાનાં ગવાં મૂત્રે ષષ્ટિકાનાં ચ તણ્ડુલૈઃ| યવાગૂં પયસા સિદ્ધાં પ્રકામં ભોજયેન્નરમ્||૧૨૩|| પિબેદિક્ષુરસં ચાનુ જઠરાણાં નિવૃત્તયે| સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્ત્યેષાં વાતપિત્તકફાસ્તથા||૧૨૪||

સ૦-ગોમૂત્રે ભાવિતાનાં ષષ્ટિકાનાં તણ્ડુલૈર્યવાગૂં ક્ષીરેણ સિદ્ધાં પ્રકામં-ઇચ્છયા, નરં ભોજયેત્| અનુ-પશ્ચાત્, ઇક્ષુરસં ચ પિબેદુદરાણાં શાન્ત્યર્થમ્| તથા વાતપિત્તકફાશ્ચૈષાં-ઉદરિણાં, સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્તિ|

Adhikarana sarvodare tadanu dakShurasapAnam sarvo varjyAni (125-126) · Śloka 126

અત્યર્થોષ્ણામ્લલવણં રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ| ગુડં તૈલકૃતં શાકં વારિ પાનાવગાહયોઃ||૧૨૫|| આયાસાધ્વદિવાસ્વપ્નયાનાનિ ચ પરિત્યજેત્| |૧૨૬|

સ૦-અત્યર્થોષ્ણામ્લલવણાદિકં જઠરી ત્યજેત્| વારિ પાનાવગાહયોર્યદિ ત્યજેત્ તર્હિ કિં પેયમ્ ? ઇત્યાહ-

Adhikarana sarvodare takrapAnam aShTodareShu takravisheShaH (126-129) · Śloka 129

| નાત્યચ્છસાન્દ્રમધુરં તક્રં પાને પ્રશસ્યતે||૧૨૬|| સકણાલવણં વાતે, પિત્તે સોષણશર્કરમ્| યવાનીસૈન્ધવાજાજીમધુવ્યોષૈઃ કફોદરે||૧૨૭|| ત્ર્યૂષણક્ષારલવણૈઃ સંયુતં નિચયોદરે| મધુતૈલવચાશુણ્ઠીશતહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ||૧૨૮|| પ્લીહ્નિ, બદ્ધે તુ હપુષાયવાનીપટ્વજાજિભિઃ| સકૃષ્ણામાક્ષિકં છિદ્રે, વ્યોષવત્સલિલોદરે||૧૨૯||

સ૦-તક્રમીષદચ્છસાન્દ્રમધુરં પાને પ્રશસ્યતે| તચ્ચ પવને સપિપ્પલીસૈન્ધવં શ્રેષ્ઠમ્| પિત્તે સમરિચશર્કરમ્| યવાન્યાદિભિઃ સહ્સ્ કફોદરે હિતમ્| ત્રિકટુકાદિભિઃ સંયુક્તં સન્નિપાતોદરે| મધુતૈલાદિભિઃ પ્લીહોદરે| હપુષાદિભિર્યુતં બદ્ધોદરે| પિપ્પલીમધુયુતં છિદ્રોદરે| જલોદરે વ્યોષયુતં શ્રેષ્ઠમ્|

Adhikarana aShTodareShu gauravAdiyuktAnAM vAtakaPArtAnAM takrAmRUtam (130) · Śloka 130

ગૌરવારોચકાનાહમન્દવહ્ન્યતિસારિણામ્| તક્રં વાતકફાર્તાનામમૃતત્વાય કલ્પતે||૧૩૦||

સ૦-વાતકફાર્તાનાં ગૌરવારોચકાદિયુતાનાં તક્રમમૃતત્વાય કલ્પતે-સમ્પદ્યતે| એતચ્ચ બ્રુવન્ વાતકફયોઃ શુદ્ધાવપિ દેયમિતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana aShTodareShu sarveShAM prayogANAmanu kShIram (131) · Śloka 131

પ્રયોગાણાં ચ સર્વેષામનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્| સ્થૈર્યકૃત્સર્વધાતૂનાં બલ્યં દોષાનુબન્ધહૃત્||૧૩૧||

સ૦-સર્વેષાં ચ પ્રયોગાણામનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્| તચ્ચ ક્ષીરં સર્વધાતૂનાં સ્થિરત્વં કરોતિ| તથા બલ્યં સ્યાદ્દોષાનુબન્ધત્વં હરતિ|

Adhikarana aShTodareShu BeShajakShINA~ggAnAM kShIraM amRutam (15) · Śloka 15

ભેષજાપચિતાઙ્ગાનાં ક્ષીરમેવામૃતાયતે| ૧૩૧ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને ઉદરચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

સ૦-ભેષજેનાપચિતં શરીરં યેષાં તેષાં ક્ષીરમેવામૃતત્વાય સમ્પદ્યત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને ઉદરચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૫||