15. udaracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana udaracikitsitAdhyAyaH udare nityaM virecanam (2-1) · Śloka 1

અથાત ઉદરચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨| ) દોષાતિમાત્રોપચયાત્સ્રોતોમાર્ગનિરોધનાત્| સમ્ભવત્યુદરં તસ્માન્નિત્યમેનં વિરેચયેત્||૧||

Adhikarana udare eraNDatailam udare gavyaM mAhiShaM vA udare gokaraBIkShIravRuttiH (2-3) · Śloka 3

પાયયેત્તૈલમૈરણ્ડં સમૂત્રં સપયોઽપિ વા| માસં દ્વૌ વાઽથવા ગવ્યં મૂત્રં માહિષમેવ વા||૨|| પિબેદ્ગોક્ષીરભુક્ સ્યાદ્વા કરભીક્ષીરવર્તનઃ| દાહાનાહાતિતૃણ્મૂર્ચ્છાપરીતસ્તુ વિશેષતઃ||૩||

Adhikarana udare rUkShatvAdiyute ghRutAni (4) · Śloka 4

રૂક્ષાણાં બહુવાતાનાં દોષસંશુદ્ધિકાઙ્ક્ષિણામ્| સ્નેહનીયાનિ સર્પીંષિ જઠરઘ્નાનિ યોજયેત્||૪||

Adhikarana udare ShaTPalaM dashamUlAdisiddham (5) · Śloka 5

ષટ્પલં દશમૂલામ્બુમસ્તુહ્યાઢકસાધિતમ્| |૫|

Adhikarana udare nAgarAdi ghRutatailam (5-6) · Śloka 6

| નાગરત્રિપલં પ્રસ્થં ઘૃતતૈલાત્તથાઽઽઢકમ્||૫|| મસ્તુનઃ સાધયિત્વૈતત્પિબેત્સર્વોદરાપહમ્| કફમારુતસમ્ભૂતે ગુલ્મે ચ પરમં હિતમ્||૬||

Adhikarana udare gomUtra ghRutam (7) · Śloka 7

ચતુર્ગુણે જલે મૂત્રે દ્વિગુણે ચિત્રકાત્પલે| કલ્કે સિદ્ધં ઘૃતપ્રસ્થં સક્ષારં જઠરી પિબેત્||૭||

Adhikarana udare yavAdisiddhaM ghRutam (8) · Śloka 8

યવકોલકુલત્થાનાં પઞ્ચમૂલસ્ય ચામ્ભસા| સુરાસૌવીરકાભ્યાં ચ સિદ્ધં વા પાયયેદ્ધૃતમ્||૮||

Adhikarana udare snigdhAya alpoktaM virecanam (9) · Śloka 9

એભિઃ સ્નિગ્ધાય સઞ્જાતે બલે શાન્તે ચ મારુતે| સ્રસ્તે દોષાશયે દદ્યાત્કલ્પદૃષ્ટં વિરેચનમ્||૯||

Adhikarana udare paTolamUlAdicUrNam (10-12) · Śloka 12

પટોલમૂલં ત્રિફલાં નિશાં વેલ્લં ચ કાર્ષિકમ્| કમ્પિલ્લનીલિનીકુમ્ભભાગાન્ દ્વિત્રિચતુર્ગુણાન્||૧૦|| પિબેત્સઞ્ચૂર્ણ્ય મૂત્રેણ પેયાપૂર્વં તતો રસૈઃ| વિરિક્તો જાઙ્ગલૈરદ્યાત્તતઃ ષડ્દિવસં પયઃ||૧૧|| શૃતં પિબેદ્વ્યોષયુતં પીતમેવં પુનઃપુનઃ| હન્તિ સર્વોદરાણ્યેતચ્ચૂર્ણં જાતોદકાન્યપિ||૧૨||

Adhikarana udare gavAkShyAdi cUrNam (13) · Śloka 13

ગવાક્ષીં શઙ્ખિનીં દન્તીં તિલ્વકસ્ય ત્વચં વચામ્| પિબેત્કર્કન્ધુમૃદ્વીકાકોલામ્ભોમૂત્રસીધુભિઃ||૧૩||

Adhikarana udare nArAyaNacUrNam (14-21) · Śloka 21

યવાનિ હપુષા ધાન્યં શતપુષ્પોપકુઞ્ચિકા| કારવી પિપ્પલીમૂલમજગન્ધા શઠી વચા||૧૪|| ચિત્રકોઽજાજિકં વ્યોષં સ્વર્ણક્ષીરી ફલત્રયમ્| દ્વૌ ક્ષારૌ પૌષ્કરં મૂલં કુષ્ઠં લવણપઞ્ચકમ્||૧૫|| વિડઙ્ગં ચ સમાંશાનિ દન્ત્યા ભાગત્રયં તથા| ત્રિવૃદ્વિશાલે દ્વિગુણે સાતલા ચ ચતુર્ગુણા||૧૬|| એષ નારાયણો નામ ચૂર્ણો રોગગણાપહઃ| નૈનં પ્રાપ્યાભિવર્ધન્તે રોગા વિષ્ણુમિવાસુરાઃ||૧૭|| તક્રેણોદરિભિઃ પેયો ગુલ્મિભિર્બદરામ્બુના| આનાહવાતે સુરયા વાતરોગે પ્રસન્નયા||૧૮|| દધિમણ્ડેન વિટ્સઙ્ગે દાડિમામ્ભોભિરર્શસૈઃ| પરિકર્તે સવૃક્ષામ્લૈરુષ્ણામ્બુભિરજીર્ણકે||૧૯|| ભગન્દરે પાણ્ડુરોગે કાસે શ્વાસે ગલગ્રહે| હૃદ્રોગે ગ્રહણીદોષે કુષ્ઠે મન્દેઽનલે જ્વરે||૨૦|| દંષ્ટ્રાવિષે મૂલવિષે સગરે કૃત્રિમે વિષે| યથાર્હં સ્નિગ્ધકોષ્ઠેન પેયમેતદ્વિરેચનમ્||૨૧||

Adhikarana udare hapuShAdicUrNam (22-25) · Śloka 25

હપુષાં કાઞ્ચનક્ષીરીં ત્રિફલાં નીલિનીફલમ્| ત્રાયન્તીં રોહિણીં તિક્તાં સાતલાં ત્રિવૃતાં વચામ્||૨૨|| સૈન્ધવં કાલલવણં પિપ્પલીં ચેતિ ચૂર્ણયેત્| દાડિમત્રિફલામાંસરસમૂત્રસુખોદકૈઃ||૨૩|| પેયોઽયં સર્વગુલ્મેષુ પ્લીહ્નિ સર્વોદરેષુ ચ| શ્વિત્રે કુષ્ઠેષ્વજરકે સદને વિષમેઽનલે||૨૪|| શોફાર્શઃપાણ્ડુરોગેષુ કામલાયાં હલીમકે| વાતપિત્તકફાંશ્ચાશુ વિરેકેણ પ્રસાધયેત્||૨૫||

Adhikarana udare nIlinyAdi cUrNam (26) · Śloka 26

નીલિનીં નિચુલં વ્યોષં ક્ષારૌ લવણપઞ્ચકમ્| ચિત્રકં ચ પિબેચ્ચૂર્ણં સર્પિષોદરગુલ્મનુત્||૨૬||

Adhikarana udare Atyayike snehavirecakaH (27-28) · Śloka 28

પૂર્વવચ્ચ પિબેદ્દુગ્ધં ક્ષામઃ શુદ્ધોઽન્તરાઽન્તરા| કારભં ગવ્યમાજં વાદદ્યાદાત્યયિકે ગદે||૨૭|| સ્નેહાનેવ વિરેકાર્થે દુર્બલેભ્યો વિશેષતઃ| |૨૮|

Adhikarana udare Atyayike harItakIghRutam (28-31) · Śloka 31

| હરીતકીસૂક્ષ્મરજઃપ્રસ્થયુક્તં ઘૃતાઢકમ્||૨૮|| અગ્નૌ વિલાપ્ય મથિતં ખજેન યવપલ્લકે| નિધાપયેત્તતો માસાદુદ્ધૃતં ગાલિતં પચેત્||૨૯|| હરીતકીનાં ક્વાથેન દધ્ના ચામ્લેન સંયુતમ્| ઉદરં ગરમષ્ઠીલામાનાહં ગુલ્મવિદ્રધી||૩૦|| હન્ત્યેતત્કુષ્ઠમુન્માદમપસ્મારં ચ પાનતઃ| |૩૧|

Adhikarana udare Atyayike snukkShIraghRutam (31-32) · Śloka 32

| સ્નુક્ઽઽક્ષીરયુક્તાદ્ગોક્ષીરાચ્છૃતશીતાત્ ખજેનાહતાત્||૩૧|| યજ્જાતમાજ્યં સ્નુક્ઽઽક્ષીરસિદ્ધં તચ્ચ તથાગુણમ્| |૩૨|

Adhikarana udare Atyayike trivRutsiddhaM ghRutam (32-33) · Śloka 33

| ક્ષીરદ્રોણં સુધાક્ષીરપ્રસ્થાર્ધસહિતં દધિ||૩૨|| જાતં મથિત્વા તત્સર્પિસ્ત્રિવૃત્સિદ્ધં ચ તદ્ગુણમ્| |૩૩|

Adhikarana udare Atyayike payaH siddhaM ghRutam (33-34) · Śloka 34

| તથા સિદ્ધં ઘૃતપ્રસ્થં પયસ્યષ્ટગુણે પિબેત્||૩૩|| સ્નુક્ક્ષીરપલકલ્કેન ત્રિવૃતાષટ્પલેન ચ| |૩૪|

Adhikarana udare Atyayike ghRutAdInAM paScAt peyAdipAnam (34) · Śloka 34

| એષાં ચાનુ પિબેત્પેયાં રસં સ્વાદુ પયોઽથવા||૩૪||

Adhikarana udare jIrNe ghRute viriktasya SuNThI jalAdi pAnam (35) · Śloka 35

ઘૃતે જીર્ણે વિરિક્તશ્ચ કોષ્ણં નાગરસાધિતમ્| પિબેદમ્બુ તતઃ પેયાં તતો યૂષં કુલત્થજમ્||૩૫||

Adhikarana udare evaM tryahaM rUkShatve punaH punaH sarpiShpAnam (36) · Śloka 36

પિબેદ્રૂક્ષસ્ત્ર્યહં ત્વેવં ભૂયો વા પ્રતિભોજિતઃ| પુનઃપુનઃ પિબેત્સર્પિરાનુપૂર્વ્યાઽનયૈવ ચ||૩૬||

Adhikarana udare etAni ghRutAni gulmAdInAM shAntaye (37) · Śloka 37

ઘૃતાન્યેતાનિ સિદ્ધાનિ વિદધ્યાત્કુશલો ભિષક્| ગુલ્માનાં ગરદોષાણામુદરાણાં ચ શાન્તયે||૩૭||

Adhikarana udare AnAhaBedanaM ghRutam (38) · Śloka 38

પીલુકલ્કોપસિદ્ધં વા ઘૃતમાનાહભેદનમ્| તૈલ્વકં નીલિનીસર્પિઃ સ્નેહં વા મિશ્રકં પિબેત્||૩૮||

Adhikarana udare hRutadoShe shAlyodanam (39) · Śloka 39

હૃતદોષઃ ક્રમાદશ્નન્ લઘુશાલ્યોદનપ્રતિ| |૩૯|

Adhikarana udare doSha SeShanivRuttaye harItakIsahasram udare doSha pippalIsahasram udare doSha pippalIvardhamAnam udare doSha shilAjatuH udare doSha gugguluH udare doSha tulyArdrakarasaM kShIram (39-41) · Śloka 41

| ઉપયુઞ્જીત જઠરી દોષશેષનિવૃત્તયે||૩૯|| હરીતકીસહસ્રં વા ગોમૂત્રેણ પયોનુપઃ| સહસ્રં પિપ્પલીનાં વા સ્નુક્ઽઽક્ષીરેણ સુભાવિતમ્||૪૦|| પિપ્પલીવર્ધમાનં વા ક્ષીરાશી વા શિલાજતુ| તદ્વદ્વા ગુગ્ગુલું ક્ષીરં તુલ્યાર્દ્રકરસં તથા||૪૧||

Adhikarana udare doSha citrakadevadArUkalkaH (42) · Śloka 42

ચિત્રકામરદારુભ્યાં કલ્કં ક્ષીરેણ વા પિબેત્| માસં યુક્તસ્તથા હસ્તિપિપ્પલીવિશ્વભેષજમ્||૪૨||

Adhikarana udare viDa~ggAdikalkayuktaM payaH (43) · Śloka 43

વિડઙ્ગં ચિત્રકો દન્તિ ચવ્યં વ્યોષં ચ તૈ પયઃ| કલ્કૈઃ કોલસમૈઃ પીત્વા પ્રવૃદ્ધમુદરં જયેત્||૪૩||

Adhikarana udare snuhIkShIrAdiyuktamnnam udare snuhIkShIrAdikRutA utkArikA (44) · Śloka 44

ભોજ્યં ભુઞીત વા માસં સ્નુહીક્ષીરઘૃતાન્વિતમ્| ઉત્કારિકાં વા સ્નુક્ક્ષીરપીતપથ્યાકણાકૃતામ્||૪૪||

Adhikarana udare pArshvashUlAdau bilvakShAstailamudare pArshva TiNkAdikShAratailam (45-46) · Śloka 46

પાર્શ્વશૂલમુપસ્તમ્ભં હૃદ્ગ્રહં ચ સમીરણઃ| યદિ કુર્યાત્ તતસ્તૈલં બિલ્વક્ષારાન્વિતં પિબેત્||૪૫|| પક્વં વા ટિણ્ટુકબલાપલાશતિલનાલજૈઃ| ક્ષારૈઃ કદલ્યપમાર્ગતર્કારીજૈઃ પૃથક્કૃતૈઃ||૪૬||

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau eraNDatailam (47) · Śloka 47

કફે વાતેન પિત્તે વા તાભ્યાં વાઽપ્યાવૃતેઽનિલે| બલિનઃ સ્વૌષધયુતં તૈલમેરણ્ડજં હિતમ્||૪૭||

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau devadArvAdilepaH (48) · Śloka 48

દેવદારુપલાશાર્કહસ્તિપિપ્પલિશિગ્રુકૈઃ| સાશ્વકર્ણૈઃ સગોમૂત્રૈઃ પ્રદિહ્યાદુદરં બહિઃ||૪૮||

Adhikarana udare vAtAvRute vRuScikAlyAdi kvAthasecanam (49) · Śloka 49

વૃશ્ચિકાલીવચાશુણ્ઠીપઞ્ચમૂલપુનર્નવાત્| વર્ષાભૂધાન્યકુષ્ઠાચ્ચ ક્વાથૈર્મૂત્રૈશ્ચ સેચયેત્||૪૯||

Adhikarana udare viriktamlAne svedo veShTanaM ca (50) · Śloka 50

વિરિક્તમ્લાનમુદરં સ્વેદિતં સાલ્વણાદિભિઃ| વાસસા વેષ્ટયેદેવં વાયુર્નાધ્માપયેત્પુનઃ||૫૦||

Adhikarana udare punarAdhmAne snigdhA nirUhAH (51) · Śloka 51

સુવિરિક્તસ્ય યસ્ય સ્યાદાધ્માનં પુનરેવ તમ્| સુસ્નિગ્ધૈરમ્લલવણૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્||૫૧||

Adhikarana udare sAvaraNe tIkShNA nirUhAH (52) · Śloka 52

સોપસ્તમ્ભોઽપિ વા વાયુરાધ્માપયતિ યં નરમ્| તીક્ષ્ણાઃ સક્ષારગોમૂત્રાઃ શસ્યન્તે તસ્ય બસ્તયઃ||૫૨||

Adhikarana udare iti sAmAnyacikitsA (53) · Śloka 53

ઇતિ સામાન્યતઃ પ્રોક્તાઃ સિદ્ધા જઠરિણાં ક્રિયાઃ| |૫૩|

Adhikarana vAtodare vidAryAdighRutena snigdhaM sveditaM tailvakAdinA virecayet (53-54) · Śloka 54

| વાતોદરેઽથ બલિનં વિદાર્યાદિશૃતં ઘૃતમ્||૫૩|| પાયયેત તતઃ સ્નિગ્ધં સ્વેદિતાઙ્ગં વિરેચયેત્| બહુશસ્તૈલ્વકેનૈનં સર્પિષા મિશ્રકેણ વા||૫૪||

Adhikarana udare saMsarjane kRute balArthaM kShIram,udare labdhe bale kShIravarjanam (55) · Śloka 55

કૃતે સંસર્જને ક્ષીરં બલાર્થમવચારયેત્| પ્રાગુત્ક્લેશાન્નિવર્ત્યં ચ બલે લબ્ધે ક્રમાત્પયઃ||૫૫||

Adhikarana udare tato yUShAdiBiragnivardhanam udare sodAvartai AsthApanam (56-57) · Śloka 57

યૂષૈ રસૈર્વા મન્દામ્લલવણૈરેધિતાનલમ્| સોદાવર્તં પુનઃ સ્નિગ્ધસ્વિન્નમાસ્થાપયેત્તતઃ||૫૬|| તીક્ષ્ણાધોભાગયુક્તેન દાશમૂલિકબસ્તિના| |૫૭|

Adhikarana udare rUkShatvAdiyukte anuvAsanam udare avirecyatve shamanA bastvAdayaH (57-59) · Śloka 59

| તિલોરુબૂકતૈલેન વાતઘ્નામ્લશૃતેન ચ||૫૭|| સ્ફુરણાક્ષેપસન્ધ્યસ્થિપાર્શ્વપૃષ્ઠત્રિકાર્તિષુ| રૂક્ષં બદ્ધશકૃદ્વાતં દીપ્તાગ્નિમનુવાસયેત્||૫૮|| અવિરેચ્યસ્ય શમના બસ્તિક્ષીરઘૃતાદયઃ| |૫૯|

Adhikarana pittodare svAdusiddhaghRutena snehanam pittodare syAmAdighRutena virecanam pittodare nyagrodhAdikAthena virecanam pittodare nyagrodhAdisnehena anuvAsanam (59-61) · Śloka 61

| બલિનં સ્વાદુસિદ્ધેન પૈત્તે સંસ્નેહ્ય સર્પિષા||૫૯|| શ્યામાત્રિભણ્ડીત્રિફલાવિપક્વેન વિરેચયેત્| સિતામધુઘૃતાઢ્યેન નિરૂહોઽસ્ય તતો હિતઃ||૬૦|| ન્યગ્રોધાદિકષાયેણ સ્નેહબસ્તિશ્ચ તચ્છૃતઃ| |૬૧|

Adhikarana pittodare durbalasya pUrvamanuvAsya kShIrabastiBiH shodhanam (61) · Śloka 61

| દુર્બલં ત્વનુવાસ્યાદૌ શોધયેત્ક્ષીરબસ્તિભિઃ||૬૧||

Adhikarana pittodareagnibale jAte punaH punaH trivRutkalkakShIrAdi nA virecanam pittodare sakaPe samUtrakShIreNa pittodare savAtesatiktAjya kShIreNa pittodare eShAmanyatamakShIreNAnnaBojanam pittodare pAyasena jaTharopanAhaH (62-64) · Śloka 64

જાતે ચાગ્નિબલે સ્નિગ્ધં ભૂયો ભૂયો વિરેચયેત્| ક્ષીરેણ સત્રિવૃત્કલ્કેનોરુબૂકશૃતેન વા||૬૨|| સાતલાત્રાયમાણાભ્યાં શૃતેનારગ્વધેન વા| સકફે વા સમૂત્રેણ સતિક્તાજ્યેન સાનિલે||૬૩|| પયસાઽન્યતમેનૈષાં વિદાર્યાદિશૃતેન વા| ભુઞ્જીત જઠરં ચાસ્ય પાયસેનોપનાહયેત્||૬૪||

Adhikarana pittodare kShIrabastivirecanani punaHpunaH (65) · Śloka 65

પુનઃ ક્ષીરં પુનર્બસ્તિં પુનરેવ વિરેચનમ્| ક્રમેણ ધ્રુવમાતિષ્ઠન્ યત્તઃ પિત્તોદરં જયેત્||૬૫||

Adhikarana kaPodare vatsakAdighRutenasnehanam kaPodare svigne snukShIraghRutena virecanam kaPodare kaTukShArayuktairannaiH saMsarjanam (66-67) · Śloka 67

વત્સકાદિવિપક્વેન કફે સંસ્નેહ્ય સર્પિષા| સ્વિન્નં સ્નુક્ષીરસિદ્ધેન બલવન્તં વિરેચિતમ્||૬૬|| સંસર્જયેત્કટુક્ષારયુક્તૈરન્નૈઃ કફાપહૈઃ| |૬૭|

Adhikarana kaPodare muShkakAdikvAthena nirUhaH kaPodare etaCRutasnehena anuvAsanam kaPodare vyoShadugdhAdinA Bojanam (67-68) · Śloka 68

| મૂત્રત્ર્યૂષણતૈલાઢ્યો નિરૂહોઽસ્ય તતો હિતઃ||૬૭|| મુષ્કકાદિકષાયેણ સ્નેહબસ્તિશ્ચ તચ્છૃતઃ| ભોજનં વ્યોષદુગ્ધેન કૌલત્થેન રસેન વા||૬૮||

Adhikarana kaPodare staimityAdau ariShTakShArAH (69) · Śloka 69

સ્તૈમિત્યારુચિહૃલ્લાસે મન્દેઽગ્નૌ મદ્યપાય ચ| દદ્યાદરિષ્ટાન્ ક્ષારાંશ્ચ કફસ્ત્યાનસ્થિરોદરે||૬૯||

Adhikarana kaphodare staimityAdau hi~ggvAdikShArAHau (70-73) · Śloka 73

હિઙ્ગૂપકુલ્યે ત્રિફલાં દેવદારુ નિશાદ્વયમ્| ભલ્લાતકં શિગ્રુફલં કટુકાં તિક્તકં વચામ્||૭૦|| શુણ્ઠીં માદ્રીં ઘનં કુષ્ઠં સરલં પટુપઞ્ચકમ્| દાહયેજ્જર્જરીકૃત્ય દધિસ્નેહચતુષ્કવત્||૭૧|| અન્તર્ધૂમં તતઃ ક્ષારાદ્બિડાલપદકં પિબેત્| મદિરાદધિમણ્ડોષ્ણજલારિષ્ટસુરાસવૈઃ||૭૨|| ઉદરં ગુલ્મમષ્ઠીલાં તૂન્યૌ શોફં વિસૂચિકામ્| પ્લીહહૃદ્રોગગુદજાનુદાવર્તં ચ નાશયેત્||૭૩||

Adhikarana kaPodare ariShTagomUtrAdayaH (74) · Śloka 74

જયેદરિષ્ટગોમૂત્રચૂર્ણાયસ્કૃતિપાનતઃ| સક્ષારતૈલપાનૈશ્ચ દુર્બલસ્ય કફોદરમ્||૭૪||

Adhikarana kaPodare mUlakabIjAdiBirUpanAhaH kaPodare aBIkShNaM svedaH (75) · Śloka 75

ઉપનાહ્યં સસિદ્ધાર્થકિણ્વૈર્બીજૈશ્ચ મૂલકાત્| કલ્કિતૈરુદરં સ્વેદમભીક્ષ્ણં ચાત્ર યોજયેત્||૭૫||

Adhikarana sanipAtodare pratyAkhyAyakriyA (76) · Śloka 76

સન્નિપાતોદરે કુર્યાન્નાતિક્ષીણબલાનલે| દોષોદ્રેકાનુરોધેન પ્રત્યાખ્યાય ક્રિયામિમામ્||૭૬||

Adhikarana sanipAtodare dantIdravantItailapAnam (77) · Śloka 77

દન્તીદ્રવન્તીફલજં તૈલં પાને ચ શસ્યતે| |૭૭|

Adhikarana sanipAtodare kriyAnivRutte kAkAdanyAdikalkaH (77-78) · Śloka 78

| ક્રિયાનિવૃત્તે જઠરે ત્રિદોષે તુ વિશેષતઃ||૭૭|| દદ્યાદાપૃચ્છ્ય તજ્જ્ઞાતીન્ પાતું મદ્યેન કલ્કિતમ્| મૂલં કાકાદનીગુઞ્જાકરવીરકસમ્ભવમ્||૭૮||

Adhikarana sanipAtodare kriyAsthAvaraM viShaM sarpaviShaM vA (79-81) · Śloka 81

પાનભોજનસંયુક્તં દદ્યાદ્વા સ્થાવરં વિષમ્| યસ્મિન્ વા કુપિતઃ સર્પો વિમુઞ્ચતિ ફલે વિષમ્||૭૯|| તેનાસ્ય દોષસઙ્ઘાતઃ સ્થિરો લીનો વિમાર્ગગઃ| બહિઃ પ્રવર્તતે ભિન્નો વિષેણાશુ પ્રમાથિના||૮૦|| તથા વ્રજત્યગદતાં શરીરાન્તરમેવ વા| |૮૧|

Adhikarana sanipAtodare hRutadoSha shItAmbusnAnaM payaH pAnaM peyAM vAtetrivRucCAkA diBakShaNaM (81-83) · Śloka 83

| હૃતદોષં તુ શીતામ્બુસ્નાતં તં પાયયેત્પયઃ||૮૧|| પેયાં વા ત્રિવૃતઃ શાકં મણ્ડૂક્યા વાસ્તુકસ્ય વા| કાલશાકં યવાખ્યં વા ખાદેત્સ્વરસસાધિતમ્||૮૨|| નિરમ્લલવણસ્નેહં સ્વિન્નાસ્વિન્નમનન્નભુક્| માસમેકં તતશ્ચૈવ તૃષિતઃ સ્વરસં પિબેત્||૮૩||

Adhikarana sanipAtodare evaM nirhate doShe auShTraM kShIram (84) · Śloka 84

એવં વિનિર્હૃતે શાકૈર્દોષે માસાત્ પરં તતઃ| દુર્બલાય પ્રયુઞ્જીત પ્રાણભૃત્કારભં પયઃ||૮૪||

Adhikarana plIhodare vAmabAhau sirAmokShaH (85) · Śloka 85

પ્લીહોદરે યથાદોષ સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદિતસ્ય ચ| સિરાં ભુક્તવતો દધ્ના વામબાહૌ વિમોક્ષયેત્||૮૫||

Adhikarana plIhodare labdhabale samudrashuktikShAraH plIhodare labdhakara~jjakShAraH plIhodare labdha shigrukvAthaH plIhodare labdhahi~ggvAdicUrNakShArAjyam (86-88) · Śloka 88

લબ્ધે બલે ચ ભૂયોઽપિ સ્નેહપીતં વિશોધિતમ્| સમુદ્રશુક્તિજં ક્ષારં પયસા પાયયેત્તથા||૮૬|| અમ્લસ્રુતં બિડકણાચૂર્ણાઢ્યં નક્તમાલજમ્| સૌભાઞ્જનસ્ય વા ક્વાથં સૈન્ધવાગ્નિકણાન્વિતમ્||૮૭|| હિડ્ગ્વાદિચૂર્ણં ક્ષારાજ્યં યુઞ્જીત ચ યથાબલમ્| |૮૮|

Adhikarana plIhodare labdhabale pippalyAdicUrNam (88-89) · Śloka 89

| પિપ્પલીનાગરં દન્તીસમાંશં દ્વિગુણાભયમ્||૮૮|| બિડાર્ધાંશયુતં ચૂર્ણમિદમુષ્ણામ્બુના પિબેત્| |૮૯|

Adhikarana plIhodarelabdhabale viDa~ggAdiBUtiH (89-90) · Śloka 90

| વિડઙ્ગં ચિત્રકં સક્તૂન્ સઘૃતાન્ સૈન્ધવં વચામ્||૮૯|| દગ્ધ્વા કપાલે પયસા ગુલ્મપ્લીહાપહં પિબેત્| |૯૦|

Adhikarana plIhodare labdhabale badarakapatralepaH (90-91) · Śloka 91

| તૈલોન્મિશ્રૈર્બદરકપત્રૈઃ સમ્માર્દિતૈઃ સમુપનદ્ધઃ||૯૦|| મુસલેન પીડિતોઽનુ ચ યાતિ પ્લીહા પયોભુજો નાશમ્| |૯૧|

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakalatAyogaH (91-92) · Śloka 92

| રોહીતકલતાઃ ક્લૃપ્તાઃ ખણ્ડશઃ સાભયા જલે||૯૧|| મૂત્રે વાઽઽસુનુયાત્તચ્ચ સપ્તરાત્રસ્થિતં પિબેત્| કામલાપ્લીહગુલ્માર્શઃ કૃમિમેહોદરાપહમ્||૯૨||

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakaghRutam (93-95) · Śloka 95

રોહીતકત્વચઃ કૃત્વા પલાનાં પઞ્ચવિંશતીમ્| કોલદ્વિપ્રસ્થસંયુક્તં કષાયમુપકલ્પયેત્||૯૩|| પાલિકૈઃ પઞ્ચકોલૈસ્તુ તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ તુલ્યયા| રોહીતકત્વચા પિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૯૪|| પ્લીહાભિવૃદ્ધિં શમયત્યેતદાશુ પ્રયોજિતમ્| |૯૫|

Adhikarana plIhodarelabdhabale kadalyAditailam (95-96) · Śloka 96

| કદલ્યાસ્તિલનાલાનાં ક્ષારેણ ક્ષુરકસ્ય ચ||૯૫|| તૈલં પક્વં જયેત્પાનાત્પ્લીહાનં કફવાતજમ્| |૯૬|

Adhikarana plIhodarelabdhabale vAtakaPolbaNe gulmavadagnikarma (96-97) · Śloka 97

| અશાન્તૌ ગુલ્મવિધિના યોજયેદગ્નિકર્મ ચ||૯૬|| અપ્રાપ્તપિચ્છાસલિલે પ્લીહ્નિ વાતકફોલ્બણે| |૯૭|

Adhikarana plIhodare labdhabale pittolbaNe jIvanIyasarpirAdi (97-98) · Śloka 98

| પૈત્તિકે જીવનીયાનિ સર્પીંષિ ક્ષીરબસ્તયઃ||૯૭|| રક્તાવસેકઃ સંશુદ્ધિઃ ક્ષીરપાનં ચ શસ્યતે| |૯૮|

Adhikarana yakRududare dakShiNabhuje sirAmokShaH (98) · Śloka 98

| યકૃતિ પ્લીહવત્કર્મ દક્ષિણે તુ ભુજે સિરામ્||૯૮||

Adhikarana yakRududare anyatsarvaM plIhavat baddhodare svedA nrUho~anuvAsanaM ca baddhodare paristraMsInyannAni baddho tIkShNaM virecanam baddho udAvartaharaM vAtandhaM ca karma (99-100) · Śloka 100

સ્વિન્નાય બદ્ધોદરિણે મૂત્રતીક્ષ્ણૌષધાન્વિતમ્| સતૈલલવણં દદ્યાન્નિરૂહં સાનુવાસનમ્||૯૯|| પરીસ્રંસીનિ ચાન્નાનિ તીક્ષ્ણં ચાસ્મૈ વિરેચનમ્| ઉદાવર્તહરં કર્મ કાર્યં યચ્ચાનિલાપહમ્||૧૦૦||

Adhikarana Cidrodare svedaM vinA kaPo daravat Cidro jAtaM jAtaM jalaM svAvyam (101) · Śloka 101

છિદ્રોદરમૃતે સ્વેદાચ્છ્લેષ્મોદરવદાચરેત્| જાતં જાતં જલં સ્રાવ્યમેવં તદ્યાપયેદ્ભિષક્||૧૦૧||

Adhikarana udakodare abdoShaharANi udakodaredIpanIyaH kaPaghnaScAhAraH (102-103) · Śloka 103

અપાં દોષહરાણ્યાદૌ યોજયેદુદકોદરે| મૂત્રયુક્તાનિ તીક્ષ્ણાનિ વિવિધક્ષારવન્તિ ચ||૧૦૨|| દીપનીયૈઃ કફઘ્નૈશ્ચ તમાહારૈરુપાચરેત્| |૧૦૩|

Adhikarana udakodare chAgakarIShakShArAdiguTikAo (103-106) · Śloka 106

| ક્ષારં છોગકરીષાણાં સ્રુતં મૂત્રેઽગ્નિના પચેત્||૧૦૩|| ઘનીભવતિ તસ્મિંશ્ચ કર્ષાંશં ચૂર્ણિતં ક્ષિપેત્| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં શુણ્ઠી લવણપઞ્ચકમ્||૧૦૪|| નિકુમ્ભકુમ્ભત્રિફલાસ્વર્ણક્ષીરીવિષાણિકાઃ| સ્વર્જિકાક્ષારષડ્ગ્રન્થાસાતલાયવશૂકજમ્||૧૦૫|| કોલાભા ગુટિકાઃ કૃત્વા તતઃ સૌવીરકાપ્લુતાઃ| પિબેદજરકે શોફે પ્રવૃદ્ધે ચોદકોદરે||૧૦૬||

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu auShadhairaprashameShu shastrakarma (107) · Śloka 107

ઇત્યૌષધૈરપ્રશમે ત્રિષુ બદ્ધોદરાદિષુ| પ્રયુઞ્જીત ભિષક્ શસ્ત્રમાર્તબન્ધુનૃપાર્થિતઃ||૧૦૭||

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu shastrakarma vidhiH (108-112) · Śloka 112

સ્નિગ્ધસ્વિન્નતનોર્નાભેરધો બદ્ધક્ષતાન્ત્રયોઃ| પાટયેદુદરં મુક્ત્વા વામતશ્ચતુરઙ્ગુલાત્||૧૦૮|| ચતુરઙ્ગુલમાનં તુ નિષ્કાસ્યાન્ત્રાણિ તેન ચ| નિરીક્ષ્યાપનયેદ્બાલમલલેપોપલાદિકમ્||૧૦૯|| છિદ્રે તુ શલ્યમુદ્ધૃત્ય વિશોધ્યાન્ત્રપરિસ્રવમ્| મર્કોટૈર્દંશયેચ્છિદ્રં તેષુ લગ્નેષુ ચાહરેત્||૧૧૦|| કાયં મૂર્ધ્નોઽનુ ચાન્ત્રાણિ યથાસ્થાનં નિવેશયેત્| અક્તાનિ મધુસર્પિર્ભ્યામથ સીવ્યેદ્બહિર્વ્રણમ્||૧૧૧|| તતઃ કૃષ્ણમૃદાઽઽલિપ્ય બધ્નીયાદ્યષ્ટિમિશ્રયા| નિવાતસ્થઃ પયોવૃત્તિઃ સ્નેહદ્રોણ્યાં વસેત્તતઃ||૧૧૨||

Adhikarana sajale udare jalasrAvaNavidhiH sajale niHsrute peyA (113-117) · Śloka 117

સજલે જઠરે તૈલૈરભ્યક્તસ્યાનિલાપહૈઃ| સ્વિન્નસ્યોષ્ણામ્બુનાઽઽકક્ષમુદરે પટ્ટવેષ્ટિતે||૧૧૩|| બદ્ધચ્છિદ્રોદિતસ્થાને વિધ્યેદઙ્ગુલમાત્રકમ્| નિધાય તસ્મિન્નાડીં ચ સ્રાવયેદર્ધમમ્ભસઃ||૧૧૪|| અથાસ્ય નાડીમાકૃષ્ય તૈલેન લવણેન ચ| વ્રણમભ્યજ્ય બધ્વા ચ વેષ્ટયેદ્વાસસોદરમ્||૧૧૫|| તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થે વા યાવદાષોડશં દિનમ્| તસ્ય વિશ્રમ્ય વિશ્રમ્ય સ્રાવયેદલ્પશો જલમ્||૧૧૬|| વિવેષ્ટયેદ્ગાઢતરં જઠરં વાસસા શ્લથમ્| નિઃસ્રુતે લઙ્ઘિતઃ પેયામસ્નેહલવણાં પિબેત્||૧૧૭||

Adhikarana sajale udare AsaMvatsaraM vartanakramaH (118-119) · Śloka 119

સ્યાત્ક્ષીરવૃત્તિઃ ષણ્માસાંસ્ત્રીન્ પેયાં પયસા પિબેત્| ત્રીંશ્ચાન્યાન્ પયસૈવાદ્યાત્ ફલામ્લેન રસેન વા||૧૧૮|| અલ્પશોઽસ્નેહલવણં જીર્ણં શ્યામાકકોદ્રવમ્| પ્રયતો વત્સરેણૈવં વિજયેત જલોદરમ્||૧૧૯||

Adhikarana sajale udare pathye yantrito jitendriyashcaudare (120) · Śloka 120

વર્જ્યેષુ યન્ત્રિતો દિષ્ટે નાત્યદિષ્ટે જિતેન્દ્રિયઃ| |૧૨૦|

Adhikarana sarvodare vAtAdishamanI kriyA (120-121) · Śloka 121

| સર્વમેવોદરં પ્રાયો દોષસઙ્ઘાતજં યતઃ||૧૨૦|| અતો વાતાદિશમની ક્રિયા સર્વત્ર શસ્યતે| |૧૨૧|

Adhikarana sarvodare dIpano laghushcAhAraH (121-122) · Śloka 122

| વહ્નિર્મન્દત્વમાયાતિ દોષૈઃ કુક્ષૌ પ્રપૂરિતે||૧૨૧|| તસ્માદ્ભોજ્યાનિ ભોજ્યાનિ દીપનાનિ લઘૂનિ ચ| સપઞ્ચમૂલાન્યલ્પામ્લપટુસ્નેહકટૂનિ ચ||૧૨૨||

Adhikarana sarvodare gomUtraBAvitaShaShTikataNDulayavAgUBojanam (123-124) · Śloka 124

ભાવિતાનાં ગવાં મૂત્રે ષષ્ટિકાનાં ચ તણ્ડુલૈઃ| યવાગૂં પયસા સિદ્ધાં પ્રકામં ભોજયેન્નરમ્||૧૨૩|| પિબેદિક્ષુરસં ચાનુ જઠરાણાં નિવૃત્તયે| સ્વં સ્વં સ્થાનં વ્રજન્ત્યેષાં વાતપિત્તકફાસ્તથા||૧૨૪||

Adhikarana sarvodare tadanu dakShurasapAnam sarvo varjyAni (125-126) · Śloka 126

અત્યર્થોષ્ણામ્લલવણં રૂક્ષં ગ્રાહિ હિમં ગુરુ| ગુડં તૈલકૃતં શાકં વારિ પાનાવગાહયોઃ||૧૨૫|| આયાસાધ્વદિવાસ્વપ્નયાનાનિ ચ પરિત્યજેત્| |૧૨૬|

Adhikarana sarvodare takrapAnam aShTodareShu takravisheShaH (126-129) · Śloka 129

| નાત્યચ્છસાન્દ્રમધુરં તક્રં પાને પ્રશસ્યતે||૧૨૬|| સકણાલવણં વાતે, પિત્તે સોષણશર્કરમ્| યવાનીસૈન્ધવાજાજીમધુવ્યોષૈઃ કફોદરે||૧૨૭|| ત્ર્યૂષણક્ષારલવણૈઃ સંયુતં નિચયોદરે| મધુતૈલવચાશુણ્ઠીશતહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ||૧૨૮|| પ્લીહ્નિ, બદ્ધે તુ હપુષાયવાનીપટ્વજાજિભિઃ| સકૃષ્ણામાક્ષિકં છિદ્રે, વ્યોષવત્સલિલોદરે||૧૨૯||

Adhikarana aShTodareShu gauravAdiyuktAnAM vAtakaPArtAnAM takrAmRUtam (130) · Śloka 130

ગૌરવારોચકાનાહમન્દવહ્ન્યતિસારિણામ્| તક્રં વાતકફાર્તાનામમૃતત્વાય કલ્પતે||૧૩૦||

Adhikarana aShTodareShu sarveShAM prayogANAmanu kShIram (131) · Śloka 131

પ્રયોગાણાં ચ સર્વેષામનુ ક્ષીરં પ્રયોજયેત્| સ્થૈર્યકૃત્સર્વધાતૂનાં બલ્યં દોષાનુબન્ધહૃત્||૧૩૧||

Adhikarana aShTodareShu BeShajakShINA~ggAnAM kShIraM amRutam (15) · Śloka 15

ભેષજાપચિતાઙ્ગાનાં ક્ષીરમેવામૃતાયતે| ૧૩૧ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ચતુર્થે ચિકિત્સિતસ્થાને ઉદરચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||