15. udaracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അസ്മാദനന്തരമുദരചികിത്സിതം പ്രക്രമ്യതേ| സമ്ബന്ധശ്ചാസ്യ ഗുല്മോത്പത്തൌ കില യഥാ വായുഃ പ്രധാനം കാരണം പ്രായഃ, തഥാ സ ഏവോദരാണാമപി, ഇത്യാഹ-

Adhikarana udaracikitsitAdhyAyaH udare nityaM virecanam (2-1) · Śloka 1

അഥാത ഉദരചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨| ) ദോഷാതിമാത്രോപചയാത്സ്രോതോമാര്ഗനിരോധനാത്| സമ്ഭവത്യുദരം തസ്മാന്നിത്യമേനം വിരേചയേത്||൧||

സ൦-ദോഷാണാമതിമാത്രമുപചയോ-വൃദ്ധിഃ, തസ്മാത് സ്രോതസാം മാര്ഗാഃ-മുഖരൂപാണി ഛിദ്രാണി, തേഷാം നിരോധാച്ച ഭവത്യുദരം യതഃ, തസ്മാദേനം-ഉദരിണം, അഭീക്ഷ്ണം വിരേചയേത്| പ്രായേണ വാതപ്രധാനത്വാദസ്യ വ്യാധേഃ സ്നിഗ്ധം വിരേചനമാഹ-

Adhikarana udare eraNDatailam udare gavyaM mAhiShaM vA udare gokaraBIkShIravRuttiH (2-3) · Śloka 3

പായയേത്തൈലമൈരണ്ഡം സമൂത്രം സപയോऽപി വാ| മാസം ദ്വൌ വാऽഥവാ ഗവ്യം മൂത്രം മാഹിഷമേവ വാ||൨|| പിബേദ്ഗോക്ഷീരഭുക് സ്യാദ്വാ കരഭീക്ഷീരവര്തനഃ| ദാഹാനാഹാതിതൃണ്മൂര്ച്ഛാപരീതസ്തു വിശേഷതഃ||൩||

സ൦-തൈലമൈരണ്ഡം ഗോമൂത്രാന്വിതം ക്ഷീരയുതം വാ മാസമേകമഥവാ ദ്വൌ മാസൌ പായയേത്| ദോഷാദിവശാദ് ഗവ്യം മൂത്രം മാഹിഷം വാ മൂത്രം പിബേത്| അഥവാ ഗോക്ഷീരഭുഗ്ഭവേത്| കരഭീക്ഷീരവര്തനോ വാ സ്യാത്| ദാഹാദിയുതസ്തു വിശേഷേണൈവംവൃത്തിഃ സ്യാത്|

Adhikarana udare rUkShatvAdiyute ghRutAni (4) · Śloka 4

രൂക്ഷാണാം ബഹുവാതാനാം ദോഷസംശുദ്ധികാങ്ക്ഷിണാമ്| സ്നേഹനീയാനി സര്പീംഷി ജഠരഘ്നാനി യോജയേത്||൪||

സ൦-രൂക്ഷാദീനാം സ്നേഹനീയാനി സര്പീംഷ്യുദരഹന്തൃൗണി യോജയേത്|

Adhikarana udare ShaTPalaM dashamUlAdisiddham (5) · Śloka 5

ഷട്പലം ദശമൂലാമ്ബുമസ്തുഹ്യാഢകസാധിതമ്| |൫|

സ൦-"പഞ്ചകോലയവക്ഷാര" (ഹൃ. ചി. അ. ൫|൨൨) ഇതി ഷട്പലം ദശമൂലാമ്ബുനാ മസ്തുനോ ഹ്യാഢകേന ച സംധിതം ഘൃതപ്രസ്ഥം ഷട്പലോപലക്ഷണലക്ഷിതം യോജയേത്|

Adhikarana udare nAgarAdi ghRutatailam (5-6) · Śloka 6

| നാഗരത്രിപലം പ്രസ്ഥം ഘൃതതൈലാത്തഥാऽऽഢകമ്||൫|| മസ്തുനഃ സാധയിത്വൈതത്പിബേത്സര്വോദരാപഹമ്| കഫമാരുതസമ്ഭൂതേ ഗുല്മേ ച പരമം ഹിതമ്||൬||

സ൦-ശുണ്ഠ്യാഃ പലത്രയം, പ്രസ്ഥം ഘൃതതൈലാത്, മസ്തുന ആഢകമേതത്സാധയിത്വാ സര്വോദരാപഹം പിബേത്| കഫമാരുതോത്ഥേ ച ഗുല്മേ സുഷ്ഠു ഹിതമേതത്|

Adhikarana udare gomUtra ghRutam (7) · Śloka 7

ചതുര്ഗുണേ ജലേ മൂത്രേ ദ്വിഗുണേ ചിത്രകാത്പലേ| കല്കേ സിദ്ധം ഘൃതപ്രസ്ഥം സക്ഷാരം ജഠരീ പിബേത്||൭||

സ൦-സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥം തദപേക്ഷയാ ചതുര്ഗുണേ ജലേ ഗോമൂത്രേ ദ്വിഗുണേ ചിത്രകപലേ കല്കേ സിദ്ധം സയവക്ഷാരമുദരീ പിബേത്|

Adhikarana udare yavAdisiddhaM ghRutam (8) · Śloka 8

യവകോലകുലത്ഥാനാം പഞ്ചമൂലസ്യ ചാമ്ഭസാ| സുരാസൌവീരകാഭ്യാം ച സിദ്ധം വാ പായയേദ്ധൃതമ്||൮||

സ൦-യവാദിക്വാഥേന സുരാകാഞ്ജികാഭ്യാം സിദ്ധം വാ ഘൃതം പായയേത്|

Adhikarana udare snigdhAya alpoktaM virecanam (9) · Śloka 9

ഏഭിഃ സ്നിഗ്ധായ സഞ്ജാതേ ബലേ ശാന്തേ ച മാരുതേ| സ്രസ്തേ ദോഷാശയേ ദദ്യാത്കല്പദൃഷ്ടം വിരേചനമ്||൯||

സ൦-ഏഭിഃ സ്നേഹൈഃ സ്നിഗ്ധായ നരായ ബലേ ച സഞ്ജാതേ സതി പവനേ ച ശാന്തേ സ്രസ്തേ ദോഷാശയേ സതി കല്പോക്തം വിരേചനം ദദ്യാത്|

Adhikarana udare paTolamUlAdicUrNam (10-12) · Śloka 12

പടോലമൂലം ത്രിഫലാം നിശാം വേല്ലം ച കാര്ഷികമ്| കമ്പില്ലനീലിനീകുമ്ഭഭാഗാന് ദ്വിത്രിചതുര്ഗുണാന്||൧൦|| പിബേത്സഞ്ചൂര്ണ്യ മൂത്രേണ പേയാപൂര്വം തതോ രസൈഃ| വിരിക്തോ ജാങ്ഗലൈരദ്യാത്തതഃ ഷഡ്ദിവസം പയഃ||൧൧|| ശൃതം പിബേദ്വ്യോഷയുതം പീതമേവം പുനഃപുനഃ| ഹന്തി സര്വോദരാണ്യേതച്ചൂര്ണം ജാതോദകാന്യപി||൧൨||

സ൦-പടോലമൂലാദി കാര്ഷികം കമ്പില്ലാദീനാം ഭാഗാന് ക്രമേണ ദ്വിത്രിചതുര്ഗുണാന് സഞ്ചൂര്ണ്യ ഗോമൂത്രേണ പിബേത്| അനന്തരം വിരിക്തഃ സന് പേയാം ഭുക്ത്വാ ജാങ്ഗലമാംസരസൈഃ ശാല്യാദികമദ്യാത്| തതഃ-അനന്തരം, ഷഡ്ദിവസാനി ക്വഥിതം ക്ഷീരം ത്രികടുയുതം പിബേത്| ഏവം പുനഃപുനരേതത്പീതം സര്വോദരാണി ജാതസലിലാന്യപി ഹന്തി|

Adhikarana udare gavAkShyAdi cUrNam (13) · Śloka 13

ഗവാക്ഷീം ശങ്ഖിനീം ദന്തീം തില്വകസ്യ ത്വചം വചാമ്| പിബേത്കര്കന്ധുമൃദ്വീകാകോലാമ്ഭോമൂത്രസീധുഭിഃ||൧൩||

സ൦-ഗവാക്ഷ്യാദികം ചൂര്ണം കര്കന്ധ്വാദിജലമൂത്രസീധ്വന്യതമേന പിബേത്|

Adhikarana udare nArAyaNacUrNam (14-21) · Śloka 21

യവാനി ഹപുഷാ ധാന്യം ശതപുഷ്പോപകുഞ്ചികാ| കാരവീ പിപ്പലീമൂലമജഗന്ധാ ശഠീ വചാ||൧൪|| ചിത്രകോऽജാജികം വ്യോഷം സ്വര്ണക്ഷീരീ ഫലത്രയമ്| ദ്വൌ ക്ഷാരൌ പൌഷ്കരം മൂലം കുഷ്ഠം ലവണപഞ്ചകമ്||൧൫|| വിഡങ്ഗം ച സമാംശാനി ദന്ത്യാ ഭാഗത്രയം തഥാ| ത്രിവൃദ്വിശാലേ ദ്വിഗുണേ സാതലാ ച ചതുര്ഗുണാ||൧൬|| ഏഷ നാരായണോ നാമ ചൂര്ണോ രോഗഗണാപഹഃ| നൈനം പ്രാപ്യാഭിവര്ധന്തേ രോഗാ വിഷ്ണുമിവാസുരാഃ||൧൭|| തക്രേണോദരിഭിഃ പേയോ ഗുല്മിഭിര്ബദരാമ്ബുനാ| ആനാഹവാതേ സുരയാ വാതരോഗേ പ്രസന്നയാ||൧൮|| ദധിമണ്ഡേന വിട്സങ്ഗേ ദാഡിമാമ്ഭോഭിരര്ശസൈഃ| പരികര്തേ സവൃക്ഷാമ്ലൈരുഷ്ണാമ്ബുഭിരജീര്ണകേ||൧൯|| ഭഗന്ദരേ പാണ്ഡുരോഗേ കാസേ ശ്വാസേ ഗലഗ്രഹേ| ഹൃദ്രോഗേ ഗ്രഹണീദോഷേ കുഷ്ഠേ മന്ദേऽനലേ ജ്വരേ||൨൦|| ദംഷ്ട്രാവിഷേ മൂലവിഷേ സഗരേ കൃത്രിമേ വിഷേ| യഥാര്ഹം സ്നിഗ്ധകോഷ്ഠേന പേയമേതദ്വിരേചനമ്||൨൧||

സ൦-യവാന്യാദീനി വിഡങ്ഗപര്യന്താനി സമാംശാനി| ദന്ത്യാ ഭാഗാസ്ത്രയഃ| ത്രിവൃദ്വിശാലയോര്ദ്വൌ ദ്വൌ ഭാഗൌ| സാതലായാശ്ച ചത്വാരഃ| ഏഷ ചൂര്ണോ നാരായണോ നാമ രോഗഗണാപഹഃ| ഏനം ചൂര്ണം പ്രാപ്യ രോഗാ നാഭിവര്ധന്തേ| കം ക[ഇവ] ? യഥാ വിഷ്ണുമിവാസുരാഃ| ഉദരിഭിരേഷ തക്രേണ പേയഃ| ഗുല്മ്യാദിഭിര്ബദരാമ്ബ്വാദിഭിഃ പേയഃ| ഭഗന്ദരാദിഷ്വേതദ്യഥാര്ഹം സ്നേഹപീതേന വിരേചനം പേയമ്|

Adhikarana udare hapuShAdicUrNam (22-25) · Śloka 25

ഹപുഷാം കാഞ്ചനക്ഷീരീം ത്രിഫലാം നീലിനീഫലമ്| ത്രായന്തീം രോഹിണീം തിക്താം സാതലാം ത്രിവൃതാം വചാമ്||൨൨|| സൈന്ധവം കാലലവണം പിപ്പലീം ചേതി ചൂര്ണയേത്| ദാഡിമത്രിഫലാമാംസരസമൂത്രസുഖോദകൈഃ||൨൩|| പേയോऽയം സര്വഗുല്മേഷു പ്ലീഹ്നി സര്വോദരേഷു ച| ശ്വിത്രേ കുഷ്ഠേഷ്വജരകേ സദനേ വിഷമേऽനലേ||൨൪|| ശോഫാര്ശഃപാണ്ഡുരോഗേഷു കാമലായാം ഹലീമകേ| വാതപിത്തകഫാംശ്ചാശു വിരേകേണ പ്രസാധയേത്||൨൫||

സ൦-ഹപുഷാദികമേതചൂര്ണം ദാഡിമാദിരസൈഃ പേയമ്| ഗുല്മാദിഷു വിരേകേണ ചൈതദാശു വാതപിത്തകഫാന് സമ്പ്രസാധയേത്| കാലലവണം-കൃഷ്ണലവണമ്|

Adhikarana udare nIlinyAdi cUrNam (26) · Śloka 26

നീലിനീം നിചുലം വ്യോഷം ക്ഷാരൌ ലവണപഞ്ചകമ്| ചിത്രകം ച പിബേച്ചൂര്ണം സര്പിഷോദരഗുല്മനുത്||൨൬||

സ൦-നീലിന്യാദികം ചൂര്ണം സര്ഷിഷാ പിബേത്| ഉദരഗുല്മഘ്നമ്|

Adhikarana udare Atyayike snehavirecakaH (27-28) · Śloka 28

പൂര്വവച്ച പിബേദ്ദുഗ്ധം ക്ഷാമഃ ശുദ്ധോऽന്തരാऽന്തരാ| കാരഭം ഗവ്യമാജം വാദദ്യാദാത്യയികേ ഗദേ||൨൭|| സ്നേഹാനേവ വിരേകാര്ഥേ ദുര്ബലേഭ്യോ വിശേഷതഃ| |൨൮|

സ൦-പൂര്വവച്ച-യഥാ പടോലമൂലാദികേ ചൂര്ണേ (ശ്ലോ. ൧൦) കഥിതം, തഥൈവ ശുദ്ധഃ ക്ഷാമഃ സന് ജാങ്ഗലരസാദനന്തരമന്തരാऽന്തരാ-മധ്യേ മധ്യേ, ദുഗ്ധം പിബേത്| കാരഭം ഗവ്യം ഛാഗം വാ ക്ഷീരമ്| സ൦-ആത്യയികേ രോഗേ വിരേകാര്ഥേ സ്നേഹാനേവ ദദ്യാത്| ദുര്ബലേഭ്യോ വാ വിശേഷേണ|

Adhikarana udare Atyayike harItakIghRutam (28-31) · Śloka 31

| ഹരീതകീസൂക്ഷ്മരജഃപ്രസ്ഥയുക്തം ഘൃതാഢകമ്||൨൮|| അഗ്നൌ വിലാപ്യ മഥിതം ഖജേന യവപല്ലകേ| നിധാപയേത്തതോ മാസാദുദ്ധൃതം ഗാലിതം പചേത്||൨൯|| ഹരീതകീനാം ക്വാഥേന ദധ്നാ ചാമ്ലേന സംയുതമ്| ഉദരം ഗരമഷ്ഠീലാമാനാഹം ഗുല്മവിദ്രധീ||൩൦|| ഹന്ത്യേതത്കുഷ്ഠമുന്മാദമപസ്മാരം ച പാനതഃ| |൩൧|

സ൦-ഹരീതകീസൂക്ഷ്മചൂര്ണപ്രസ്ഥയുക്തം ഘൃതസ്യാഢകമഗ്നൌ വിലാപ്യ ഖജേനാലോഡിതം യവപല്ലകേ-യവരാശിമധ്യേ, നിധാപയേത്| തതോ മാസാദനന്തരമുദ്ധൃതം ഗാലിതം ഹരീതകീനാം ക്വാഥേന-സാമാന്യപരിഭാഷോക്തപ്രമാണേന, അമ്ലേന ദധ്നാ സംയുതം ച പചേത്| ഏതച്ച പാനേനോദരാദീന് ഹന്തി|

Adhikarana udare Atyayike snukkShIraghRutam (31-32) · Śloka 32

| സ്നുക്ऽऽക്ഷീരയുക്താദ്ഗോക്ഷീരാച്ഛൃതശീതാത് ഖജേനാഹതാത്||൩൧|| യജ്ജാതമാജ്യം സ്നുക്ऽऽക്ഷീരസിദ്ധം തച്ച തഥാഗുണമ്| |൩൨|

സ൦-സ്നുക്ഷീരമിശ്രിതാദ്ഗോക്ഷീരാച്ഛൃതശീതാത് ഖജേനാഹതാത് യജ്ജാതം സര്പിസ്തത്സ്നുക്ക്ഷീരപക്വം പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana udare Atyayike trivRutsiddhaM ghRutam (32-33) · Śloka 33

| ക്ഷീരദ്രോണം സുധാക്ഷീരപ്രസ്ഥാര്ധസഹിതം ദധി||൩൨|| ജാതം മഥിത്വാ തത്സര്പിസ്ത്രിവൃത്സിദ്ധം ച തദ്ഗുണമ്| |൩൩|

സ൦-ക്ഷീരദ്രോണം സ്നുക്ക്ഷീരപ്രസ്ഥാര്ഘേന യുതം ദധി ജാതം മഥിത്വാ തത്സര്പിസ്ത്രിവൃതാപക്വം പൂര്വഗുണമ്|

Adhikarana udare Atyayike payaH siddhaM ghRutam (33-34) · Śloka 34

| തഥാ സിദ്ധം ഘൃതപ്രസ്ഥം പയസ്യഷ്ടഗുണേ പിബേത്||൩൩|| സ്നുക്ക്ഷീരപലകല്കേന ത്രിവൃതാഷട്പലേന ച| |൩൪|

സ൦-തഥാ സിദ്ധം-പൂര്വവത്പക്വം, ഘൃതപ്രസ്ഥം ക്ഷീരേऽഷ്ടഗുണേ സ്നുക്ഷീരപലകല്കേന ത്രിവൃതാഷട്പലേന ച സിദ്ധം പിബേത്|

Adhikarana udare Atyayike ghRutAdInAM paScAt peyAdipAnam (34) · Śloka 34

| ഏഷാം ചാനു പിബേത്പേയാം രസം സ്വാദു പയോऽഥവാ||൩൪||

സ൦-ഏഷാം ച ഘൃതാദീനാം പശ്ചാത് പേയാദീന് പിബേത്|

Adhikarana udare jIrNe ghRute viriktasya SuNThI jalAdi pAnam (35) · Śloka 35

ഘൃതേ ജീര്ണേ വിരിക്തശ്ച കോഷ്ണം നാഗരസാധിതമ്| പിബേദമ്ബു തതഃ പേയാം തതോ യൂഷം കുലത്ഥജമ്||൩൫||

സ൦-ഘൃതേ ജീര്ണേ വിരിക്തശ്ച സന് കോഷ്ണം ശൂണ്ഠീസാധിതം ജലം പിബേത്| അനന്തരം പേയാം പിബേത്| കുലത്ഥയൂഷം ച പിബേത്|

Adhikarana udare evaM tryahaM rUkShatve punaH punaH sarpiShpAnam (36) · Śloka 36

പിബേദ്രൂക്ഷസ്ത്ര്യഹം ത്വേവം ഭൂയോ വാ പ്രതിഭോജിതഃ| പുനഃപുനഃ പിബേത്സര്പിരാനുപൂര്വ്യാऽനയൈവ ച||൩൬||

സ൦-ഏവം ത്ര്യഹം രൂക്ഷഃ സന് പുനരപി പ്രതിഭോജിതഃ പുനഃപുനരനേനൈവ ക്രമേണ സര്പിഃ പിബേത്|

Adhikarana udare etAni ghRutAni gulmAdInAM shAntaye (37) · Śloka 37

ഘൃതാന്യേതാനി സിദ്ധാനി വിദധ്യാത്കുശലോ ഭിഷക്| ഗുല്മാനാം ഗരദോഷാണാമുദരാണാം ച ശാന്തയേ||൩൭||

സ൦-ഏതാനി-പ്രാഗുക്താനി, സിദ്ധാനി ഘൃതാനി കുശലോ വൈദ്യഃ കുര്വീത ഗുല്മാദീനാം ശാന്തയേ|

Adhikarana udare AnAhaBedanaM ghRutam (38) · Śloka 38

പീലുകല്കോപസിദ്ധം വാ ഘൃതമാനാഹഭേദനമ്| തൈല്വകം നീലിനീസര്പിഃ സ്നേഹം വാ മിശ്രകം പിബേത്||൩൮||

സ൦-പീലുകല്കപക്വം ഘൃതമാനാഹഭേദനം പിബേത്| തൈല്വകം (ഹൃ. ചി. അ. ൨൧|൩൨) വാ നീലിനീഘൃതം (ഹൃ. ചി. അ. ൧൪|൫൫) മിശ്രകം (ഹൃ. ചി. അ. ൧൪|൮൯) വാ സ്നേഹം പിബേത്|

Adhikarana udare hRutadoShe shAlyodanam (39) · Śloka 39

ഹൃതദോഷഃ ക്രമാദശ്നന് ലഘുശാല്യോദനപ്രതി| |൩൯|

സ൦-ഹൃതദോഷഃ ക്രമേണ ശാല്യോദനമതിലഘുഗുണയുക്തമല്പം ഖാദേത്| ഏവം സംസര്ജനക്രമ ആദരിതവ്യഃ|

Adhikarana udare doSha SeShanivRuttaye harItakIsahasram udare doSha pippalIsahasram udare doSha pippalIvardhamAnam udare doSha shilAjatuH udare doSha gugguluH udare doSha tulyArdrakarasaM kShIram (39-41) · Śloka 41

| ഉപയുഞ്ജീത ജഠരീ ദോഷശേഷനിവൃത്തയേ||൩൯|| ഹരീതകീസഹസ്രം വാ ഗോമൂത്രേണ പയോനുപഃ| സഹസ്രം പിപ്പലീനാം വാ സ്നുക്ऽऽക്ഷീരേണ സുഭാവിതമ്||൪൦|| പിപ്പലീവര്ധമാനം വാ ക്ഷീരാശീ വാ ശിലാജതു| തദ്വദ്വാ ഗുഗ്ഗുലും ക്ഷീരം തുല്യാര്ദ്രകരസം തഥാ||൪൧||

സ൦-ജഠരീ ദോഷശേഷസ്യ നിവൃത്തയേ ഹരീതകീസഹസ്രം ഗോമൂത്രേണാസകൃദ്ഭാവിതം പയോനുപഃ സന് ഖാദേത്| അഥവാ, സ്നുഹീദുഗ്ധേനാസകൃദ്ഭാവിതം പിപ്പലീ സഹസ്രമുപയുഞ്ജീത| പിപ്പലീവര്ധമാനം വാ രസായനവിധാനേനോപയുഞ്ജീത| അഥവാ, ദുഗ്ധാശനഃ സന്നദ്രിജമുപയുഞ്ജീത| തഥൈവ ഗുഗ്ഗുലും പ്രയുഞ്ജീത| തഥാ, തുല്യാര്ദ്രകരസം ക്ഷീരമുപയുഞ്ജീത|

Adhikarana udare doSha citrakadevadArUkalkaH (42) · Śloka 42

ചിത്രകാമരദാരുഭ്യാം കല്കം ക്ഷീരേണ വാ പിബേത്| മാസം യുക്തസ്തഥാ ഹസ്തിപിപ്പലീവിശ്വഭേഷജമ്||൪൨||

സ൦-അഥവാ, ചിത്രകദേവദാരുണോഃ കല്കം ക്ഷീരേണ പിബേത്| തഥാ, മാസം ഹസ്തിപിപ്പലീവിശ്വഭേഷജകല്കം യുക്തോ-നിയതഃ സന്, ക്ഷീരേണ പിബേത്|

Adhikarana udare viDa~ggAdikalkayuktaM payaH (43) · Śloka 43

വിഡങ്ഗം ചിത്രകോ ദന്തി ചവ്യം വ്യോഷം ച തൈ പയഃ| കല്കൈഃ കോലസമൈഃ പീത്വാ പ്രവൃദ്ധമുദരം ജയേത്||൪൩||

സ൦-വിഡങ്ഗാദിഭിഃ കല്കൈഃ കോലപ്രമാണൈരാലോഡിതം പയഃ പീത്വാ പ്രവൃദ്ധമുദരം ജയേത്|

Adhikarana udare snuhIkShIrAdiyuktamnnam udare snuhIkShIrAdikRutA utkArikA (44) · Śloka 44

ഭോജ്യം ഭുഞീത വാ മാസം സ്നുഹീക്ഷീരഘൃതാന്വിതമ്| ഉത്കാരികാം വാ സ്നുക്ക്ഷീരപീതപഥ്യാകണാകൃതാമ്||൪൪||

സ൦-സ്നുക്ക്ഷീരഘൃതാന്വിതം ഭോജ്യം-ആഹാരം, മാസം വാ ഭുഞ്ജീത| സ്നുക്ക്ഷീരസിദ്ധം ഘൃതം സ്നുക്ക്ഷീരഘൃതമ്, സ്നുക്ക്ഷീരയുതം വാ ഘൃതം സ്നുക്ക്ഷീരഘൃതമ്| ഉത്കാരികാം വാ സ്നുക്ക്ഷീരയുതാം ഭുഞ്ജീത| ഉത്കാരികാം-രോടികാമ്|

Adhikarana udare pArshvashUlAdau bilvakShAstailamudare pArshva TiNkAdikShAratailam (45-46) · Śloka 46

പാര്ശ്വശൂലമുപസ്തമ്ഭം ഹൃദ്ഗ്രഹം ച സമീരണഃ| യദി കുര്യാത് തതസ്തൈലം ബില്വക്ഷാരാന്വിതം പിബേത്||൪൫|| പക്വം വാ ടിണ്ടുകബലാപലാശതിലനാലജൈഃ| ക്ഷാരൈഃ കദല്യപമാര്ഗതര്കാരീജൈഃ പൃഥക്കൃതൈഃ||൪൬||

സ൦-സമീരണഃ പാര്ശ്വശൂലാദികം യദി കുര്യാത് തതസ്തൈലം ബില്വാദിയുതം പിബേത്| അഥവാ, മയൂരജങ്ഘാദിജൈഃ ക്ഷാരൈഃ കദല്യപാമാര്ഗതര്കാരീജൈഃ പൃഥക്കൃതൈഃ പക്വം തൈലം പിബേത്|

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau eraNDatailam (47) · Śloka 47

കഫേ വാതേന പിത്തേ വാ താഭ്യാം വാऽപ്യാവൃതേऽനിലേ| ബലിനഃ സ്വൌഷധയുതം തൈലമേരണ്ഡജം ഹിതമ്||൪൭||

സ൦-കഫേ വാതേനാവൃതേ, താഭ്യാം-കഫപിത്താഭ്യാം വാऽऽവൃതേऽനിലേ സതി, ബലിനോ നരസ്യ സ്വൌഷധയുതമേരണ്ഡതൈലം ഹിതമ്|

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau devadArvAdilepaH (48) · Śloka 48

ദേവദാരുപലാശാര്കഹസ്തിപിപ്പലിശിഗ്രുകൈഃ| സാശ്വകര്ണൈഃ സഗോമൂത്രൈഃ പ്രദിഹ്യാദുദരം ബഹിഃ||൪൮||

സ൦-ദേവദാര്വാദിഭിര്ഗോമൂത്രസഹിതൈരുദരം ബാഹ്യതഃ പ്രലിമ്പേത്|

Adhikarana udare vAtAvRute vRuScikAlyAdi kvAthasecanam (49) · Śloka 49

വൃശ്ചികാലീവചാശുണ്ഠീപഞ്ചമൂലപുനര്നവാത്| വര്ഷാഭൂധാന്യകുഷ്ഠാച്ച ക്വാഥൈര്മൂത്രൈശ്ച സേചയേത്||൪൯||

സ൦-വൃശ്ചികാല്യാദീനാം ക്വാഥൈര്മൂത്രൈശ്ച ജഠരം സേചയേത്|

Adhikarana udare viriktamlAne svedo veShTanaM ca (50) · Śloka 50

വിരിക്തമ്ലാനമുദരം സ്വേദിതം സാല്വണാദിഭിഃ| വാസസാ വേഷ്ടയേദേവം വായുര്നാധ്മാപയേത്പുനഃ||൫൦||

സ൦-ഉദരം വിരിക്തമ്ലാനം സാല്വണാദിഭിഃ സ്വേദിതം തതോ വസ്ത്രേണ വേഷ്ടയേത്| ഏവം കൃതേ സതി വായുര്ന പുനരാധ്മാപയേത്|

Adhikarana udare punarAdhmAne snigdhA nirUhAH (51) · Śloka 51

സുവിരിക്തസ്യ യസ്യ സ്യാദാധ്മാനം പുനരേവ തമ്| സുസ്നിഗ്ധൈരമ്ലലവണൈര്നിരൂഹൈഃ സമുപാചരേത്||൫൧||

സ൦-സുവിരിക്തസ്യ നരസ്യ യസ്യ പുനരാധ്മാനം സ്യാത്, തം-ഉദാരിണം നരം, പുനരേവ നിരൂഹൈഃ സുസ്നിഗ്ധൈരമ്ലലവണൈശ്ചോപാചരേത്|

Adhikarana udare sAvaraNe tIkShNA nirUhAH (52) · Śloka 52

സോപസ്തമ്ഭോऽപി വാ വായുരാധ്മാപയതി യം നരമ്| തീക്ഷ്ണാഃ സക്ഷാരഗോമൂത്രാഃ ശസ്യന്തേ തസ്യ ബസ്തയഃ||൫൨||

സ൦-സഹോപസ്തമ്ഭേന-കഫാദ്യാധാരകേണ, വര്തതേ സോപസ്തമ്ഭോ വായുര്യം നരമാധ്മാപയതി, തസ്യ തീക്ഷ്ണാ ബസ്തയഃ ക്ഷാരഗോമൂത്രാഭ്യാം സഹ ശസ്യന്തേ|

Adhikarana udare iti sAmAnyacikitsA (53) · Śloka 53

ഇതി സാമാന്യതഃ പ്രോക്താഃ സിദ്ധാ ജഠരിണാം ക്രിയാഃ| |൫൩|

സ൦-ഇതി-ഏവം, സാമാന്യേനോദരിണാം ക്രിയാഃ സിദ്ധാഃ പ്രോക്താഃ|

Adhikarana vAtodare vidAryAdighRutena snigdhaM sveditaM tailvakAdinA virecayet (53-54) · Śloka 54

| വാതോദരേऽഥ ബലിനം വിദാര്യാദിശൃതം ഘൃതമ്||൫൩|| പായയേത തതഃ സ്നിഗ്ധം സ്വേദിതാങ്ഗം വിരേചയേത്| ബഹുശസ്തൈല്വകേനൈനം സര്പിഷാ മിശ്രകേണ വാ||൫൪||

സ൦-വാതോദരേ സതി ബലവന്തം പുരുഷം വിദാര്യാദിഗണേന പക്വം ഘൃതം പായയേത്| അനന്തരം സ്നിഗ്ധം സ്വേദിതശരീരമേനം ബഹുശസ്തൈല്വകേന ഘൃതേന (ഹൃ. ചി. അ. ൨൧|൩൨) വിരേചയേത്| മിശ്രകേണ (ഹൃ. ചി. അ. ൧൪|൮൯) വാ ഘൃതേന വിരേചയേത്|

Adhikarana udare saMsarjane kRute balArthaM kShIram,udare labdhe bale kShIravarjanam (55) · Śloka 55

കൃതേ സംസര്ജനേ ക്ഷീരം ബലാര്ഥമവചാരയേത്| പ്രാഗുത്ക്ലേശാന്നിവര്ത്യം ച ബലേ ലബ്ധേ ക്രമാത്പയഃ||൫൫||

സ൦-കൃതേ സംസര്ജനേ സതി ക്ഷീരം ബലദാനായ ദദ്യാത്| ഉത്ക്ലേശാത് പ്രാക്-പ്രായേണ കഫോപചിതേരുത്ക്ലേശം ദൃഷ്ട്വാऽനന്തരം, ബലേ ലബ്ധേ സതി ക്രമേണ ക്ഷീരം നിവര്തയേത്-ന സഹസൈവ|

Adhikarana udare tato yUShAdiBiragnivardhanam udare sodAvartai AsthApanam (56-57) · Śloka 57

യൂഷൈ രസൈര്വാ മന്ദാമ്ലലവണൈരേധിതാനലമ്| സോദാവര്തം പുനഃ സ്നിഗ്ധസ്വിന്നമാസ്ഥാപയേത്തതഃ||൫൬|| തീക്ഷ്ണാധോഭാഗയുക്തേന ദാശമൂലികബസ്തിനാ| |൫൭|

സ൦-തതഃ-അനന്തരമുദീരിണം യൂഷാദിഭിഃ സമിദ്ധാഗ്നിമുദാവര്തവന്തം പുനരപി സ്നിഗ്ധസ്വിന്നം ദാശമൂലികബസ്തിനാ നിരൂഹയേത്| ദാശമൂലികോ ബസ്തിഃ-"ദ്വിപഞ്ചമൂലത്രിഫലാഫലബില്വാനി പാചയേത്|" (ഹൃ. ക. അ. ൪|൩൪) ഇത്യാദിഃ കല്പോക്തഃ| തേന കിമ്ഭൂതേന ? തീക്ഷ്ണാധോഭാഗയുക്തേന| അധോഭാഗോ-അധസ്താച്ഛരീരേ, യുക്തോ-യോഗ്യഃ| തീക്ഷ്ണാശ്ചാസാവധോഭാഗയുക്തശ്ച, തേന|

Adhikarana udare rUkShatvAdiyukte anuvAsanam udare avirecyatve shamanA bastvAdayaH (57-59) · Śloka 59

| തിലോരുബൂകതൈലേന വാതഘ്നാമ്ലശൃതേന ച||൫൭|| സ്ഫുരണാക്ഷേപസന്ധ്യസ്ഥിപാര്ശ്വപൃഷ്ഠത്രികാര്തിഷു| രൂക്ഷം ബദ്ധശകൃദ്വാതം ദീപ്താഗ്നിമനുവാസയേത്||൫൮|| അവിരേച്യസ്യ ശമനാ ബസ്തിക്ഷീരഘൃതാദയഃ| |൫൯|

സ൦-രൂക്ഷം ബദ്ധശകൃദ്വാതം ദീപ്താനലം തിലൈരണ്ഡതൈലേന വാതഘ്നൈര്ദ്രവ്യൈരമ്ലൈശ്ച ശൃതേനാനുവാസയേത്| സ്ഫുരണാദിസദ്ഭാവേ സത്യവിരേച്യസ്യോദരിണോ നരസ്യ ശമനാ ബസ്ത്യാദയഃ പ്രയോജ്യാഃ| [ അവിരേച്യാഃ- ] "ന തു രേച്യോ നവജ്വരീ " (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൮|൧൦) ഇത്യാദയോ വിരേചനവിധാവുക്താഃ|

Adhikarana pittodare svAdusiddhaghRutena snehanam pittodare syAmAdighRutena virecanam pittodare nyagrodhAdikAthena virecanam pittodare nyagrodhAdisnehena anuvAsanam (59-61) · Śloka 61

| ബലിനം സ്വാദുസിദ്ധേന പൈത്തേ സംസ്നേഹ്യ സര്പിഷാ||൫൯|| ശ്യാമാത്രിഭണ്ഡീത്രിഫലാവിപക്വേന വിരേചയേത്| സിതാമധുഘൃതാഢ്യേന നിരൂഹോऽസ്യ തതോ ഹിതഃ||൬൦|| ന്യഗ്രോധാദികഷായേണ സ്നേഹബസ്തിശ്ച തച്ഛൃതഃ| |൬൧|

സ൦-ബലവന്തം പുരുഷം പൈത്തേ ജഠരേ സതി മധുരവര്ഗസിദ്ധേന ഘൃതേന സംസ്നേഹ്യ ശ്യാമാദിഭിര്വിപക്വേന സര്പിഷാ വിരേചയേത്| ശ്യാമാ-മാലവികാ ത്രിവൃത്| ത്രിഭണ്ഡീ-കാശീ ത്രിവൃത്| അനന്തരം ശര്കരാമാക്ഷികഘൃതബഹുലേന ന്യഗ്രോധാദികഷായേണാസ്യ-ആതുരസ്യ, നിരൂഹോ ഹിതഃ| [ തഥാ, ] തേനൈവ-ന്യഗ്രോധാദിനാ, [ശൃതോ- ] വിപക്വഃ, സ്നേഹബസ്തിഃ-അനുവാസനോ, ഹിതഃ| നനു, ബലിനമിത്യയുക്തമ്| യതഃ പ്രാഗഭ്യധായി (ഹൃ. നി. അ. ൧൨|൪)- "നഷ്ടചേഷ്ടാബലാഹാരാഃ" ഇതി| അത്രോച്യതേ| ഭേഷജവേഗസഹിഷ്ണുമാത്രത്വമത്ര ബലവത്ത്വം പരികല്പ്യ ബലിനമിത്യുക്തമ്, ന തു പ്രകൃഷ്ടബലവന്തമിത്യദോഷഃ|

Adhikarana pittodare durbalasya pUrvamanuvAsya kShIrabastiBiH shodhanam (61) · Śloka 61

| ദുര്ബലം ത്വനുവാസ്യാദൌ ശോധയേത്ക്ഷീരബസ്തിഭിഃ||൬൧||

സ൦-ദുര്ബലം തു നരം പ്രാഗനുവാസ്യ ക്ഷീരബസ്തിഭിഃ ശോധയേത്|

Adhikarana pittodareagnibale jAte punaH punaH trivRutkalkakShIrAdi nA virecanam pittodare sakaPe samUtrakShIreNa pittodare savAtesatiktAjya kShIreNa pittodare eShAmanyatamakShIreNAnnaBojanam pittodare pAyasena jaTharopanAhaH (62-64) · Śloka 64

ജാതേ ചാഗ്നിബലേ സ്നിഗ്ധം ഭൂയോ ഭൂയോ വിരേചയേത്| ക്ഷീരേണ സത്രിവൃത്കല്കേനോരുബൂകശൃതേന വാ||൬൨|| സാതലാത്രായമാണാഭ്യാം ശൃതേനാരഗ്വധേന വാ| സകഫേ വാ സമൂത്രേണ സതിക്താജ്യേന സാനിലേ||൬൩|| പയസാऽന്യതമേനൈഷാം വിദാര്യാദിശൃതേന വാ| ഭുഞ്ജീത ജഠരം ചാസ്യ പായസേനോപനാഹയേത്||൬൪||

സ൦-അഗ്നിബലേ ച ജാതേ സ്നിഗ്ധം സന്തം പുനഃപുനര്വിരേചയേത്| കേന ? ക്ഷീരേണ| ത്രിവൃച്ചൂര്ണയുതേനൈരണ്ഡശൃതേന വാ ക്ഷീരേണ സാതലാത്രായന്തീഭ്യാം വാ ശൃതേന കര്ണികാരേണ വാ ശൃതേന| പിത്തോദരിണഃ സുതരാം ബലാപേക്ഷിത്വാദ്ऽऽദുര്ബലമിത്യുക്തമ്| കഫയുതേ പിത്തേ സമൂത്രേണ ക്ഷീരേണൈഷാമന്യതമേന ശൃതേന, സാനിലേ പിത്തേ തിക്താജ്യേന സഹ പയസാ പൂര്വോക്തദ്രവ്യാണാമന്യതമേന ശൃതേന വിരേചയേത്| തിക്തദ്രവ്യയുതമാജ്യം തിക്താജ്യമ്, കുഷ്ഠോക്തം തിക്തഘൃതം വാ| വിദാര്യാദിശൃതേന വാ പയസാ ഭുഞ്ജീത-ഭോജനം കുര്വീത| ജഠരം ചാസ്യ പായസേനോപനാഹയേത്|

Adhikarana pittodare kShIrabastivirecanani punaHpunaH (65) · Śloka 65

പുനഃ ക്ഷീരം പുനര്ബസ്തിം പുനരേവ വിരേചനമ്| ക്രമേണ ധ്രുവമാതിഷ്ഠന് യത്തഃ പിത്തോദരം ജയേത്||൬൫||

സ൦-പുനഃ ക്ഷീരം പുനര്ബസ്തിം പുനരേവ വിരേചനം ക്രമേണ ധ്രുവമാതിഷ്ഠന്-ആചരന്, യത്തോ-യത്നവാന് സന്, പിത്തോദരം ജയേത്| പുനഃ ക്ഷീരമിത്യാദിഷു പുനഃശബ്ദോ വീപ്സാര്ഥഃ| ഏതച്ച ക്രമേണ ധ്രുവമാതിഷ്ഠന്നിത്യതോ ലബ്ധമ്|

Adhikarana kaPodare vatsakAdighRutenasnehanam kaPodare svigne snukShIraghRutena virecanam kaPodare kaTukShArayuktairannaiH saMsarjanam (66-67) · Śloka 67

വത്സകാദിവിപക്വേന കഫേ സംസ്നേഹ്യ സര്പിഷാ| സ്വിന്നം സ്നുക്ഷീരസിദ്ധേന ബലവന്തം വിരേചിതമ്||൬൬|| സംസര്ജയേത്കടുക്ഷാരയുക്തൈരന്നൈഃ കഫാപഹൈഃ| |൬൭|

സ൦-കഫേ-കഫോദരേ, വത്സകാദിവിപക്വേന സര്പിഷാ സംസ്നേഹ്യ സ്വിന്നം സന്തം സ്നുക്ഷീരസിദ്ധേന ഘൃതേന ബലിനം വിരേചിതം സന്തം സംസര്ജയേത്-പേയാദ്യന്നൈരുപക്രമേത്| കിമ്ഭൂതൈഃ ? കടുക്ഷാരദ്രവ്യയുതൈരന്നൈഃ കഫഘ്നൈഃ| കടുക്ഷാരയുതാനാം കഫഘ്നത്വേऽപി കഫഘ്നൈരിത്യുക്തമതിശയാര്ഥമ്|

Adhikarana kaPodare muShkakAdikvAthena nirUhaH kaPodare etaCRutasnehena anuvAsanam kaPodare vyoShadugdhAdinA Bojanam (67-68) · Śloka 68

| മൂത്രത്ര്യൂഷണതൈലാഢ്യോ നിരൂഹോऽസ്യ തതോ ഹിതഃ||൬൭|| മുഷ്കകാദികഷായേണ സ്നേഹബസ്തിശ്ച തച്ഛൃതഃ| ഭോജനം വ്യോഷദുഗ്ധേന കൌലത്ഥേന രസേന വാ||൬൮||

സ൦-തതഃ-സംസര്ജനാദനന്തരം, നിരൂഹോ ഗോമൂത്രത്രികടുകതൈലബഹുലോ മുഷ്കകാദിവര്ഗക്വാഥേനാസ്യ-കഫോദരിണോ, ഹിതഃ| സ്നേഹബസ്തിഃ-അനുവാസനമ്, തേനൈവ ശൃതോ ഹിതഃ| ഭോജനം വ്യോഷയുക്തേന ദുഗ്ധേന സഹ ഹിതം കുലത്ഥരസേന വാ|

Adhikarana kaPodare staimityAdau ariShTakShArAH (69) · Śloka 69

സ്തൈമിത്യാരുചിഹൃല്ലാസേ മന്ദേऽഗ്നൌ മദ്യപായ ച| ദദ്യാദരിഷ്ടാന് ക്ഷാരാംശ്ച കഫസ്ത്യാനസ്ഥിരോദരേ||൬൯||

സ൦-മദ്യപായ നരായ മന്ദേऽഗ്നൌ സ്തൈമിത്യാദൌ ച സത്യരിഷ്ടാന് ക്ഷാരാംശ്ച ദദ്യാത്| കഫേന സ്ത്യാനം ജഠരം യസ്യ തസ്മിന്നിദം കാര്യമ്|

Adhikarana kaphodare staimityAdau hi~ggvAdikShArAHau (70-73) · Śloka 73

ഹിങ്ഗൂപകുല്യേ ത്രിഫലാം ദേവദാരു നിശാദ്വയമ്| ഭല്ലാതകം ശിഗ്രുഫലം കടുകാം തിക്തകം വചാമ്||൭൦|| ശുണ്ഠീം മാദ്രീം ഘനം കുഷ്ഠം സരലം പടുപഞ്ചകമ്| ദാഹയേജ്ജര്ജരീകൃത്യ ദധിസ്നേഹചതുഷ്കവത്||൭൧|| അന്തര്ധൂമം തതഃ ക്ഷാരാദ്ബിഡാലപദകം പിബേത്| മദിരാദധിമണ്ഡോഷ്ണജലാരിഷ്ടസുരാസവൈഃ||൭൨|| ഉദരം ഗുല്മമഷ്ഠീലാം തൂന്യൌ ശോഫം വിസൂചികാമ്| പ്ലീഹഹൃദ്രോഗഗുദജാനുദാവര്തം ച നാശയേത്||൭൩||

സ൦-ഹിഡ്ഗ്വാദികം ജര്ജരീകൃത്യ ദധിസ്നേഹചതുഷ്കയുതമന്തര്ധൂമം ദാഹയേത്| തസ്മാത് ക്ഷാരാദ്ബിഡാലപദകം മദിരാദിഭിഃ പിബേത്| ഏഷ ച ക്ഷാര ഉദരഗുല്മാദീന് നാശയേത്|

Adhikarana kaPodare ariShTagomUtrAdayaH (74) · Śloka 74

ജയേദരിഷ്ടഗോമൂത്രചൂര്ണായസ്കൃതിപാനതഃ| സക്ഷാരതൈലപാനൈശ്ച ദുര്ബലസ്യ കഫോദരമ്||൭൪||

സ൦-ദുര്ബലസ്യ നരസ്യ കഫോദരമരിഷ്ടാദിപാനേന ജയേത്| അയസ്കൃതിഃ-പ്രമേഹചികിത്സിതേ (അ. ൧൨|൨൯) പ്രോക്താ, ക്ഷാരയുതതൈലപാനൈശ്ച ജയേത്|

Adhikarana kaPodare mUlakabIjAdiBirUpanAhaH kaPodare aBIkShNaM svedaH (75) · Śloka 75

ഉപനാഹ്യം സസിദ്ധാര്ഥകിണ്വൈര്ബീജൈശ്ച മൂലകാത്| കല്കിതൈരുദരം സ്വേദമഭീക്ഷ്ണം ചാത്ര യോജയേത്||൭൫||

സ൦-തഥാ, ഉപനാഹ്യം ജഠരമസ്യൈതൈഃ മൂലകബീജൈഃ കല്കിതൈഃ സസര്ഷപകിണ്വൈഃ| തഥാ, നിത്യം സ്വേദമത്ര യോജയേത്|

Adhikarana sanipAtodare pratyAkhyAyakriyA (76) · Śloka 76

സന്നിപാതോദരേ കുര്യാന്നാതിക്ഷീണബലാനലേ| ദോഷോദ്രേകാനുരോധേന പ്രത്യാഖ്യായ ക്രിയാമിമാമ്||൭൬||

സ൦-സന്നിപാതോദരേ-അര്ഥാത്സന്നിപാതോദരവതി നരേ, നാതിക്ഷീണബലാനലേऽധിദോഷാനുരോധേന-തദ്വശേനൈവ, ക്രിയാമിമാം-അനന്തരോക്താം, കുര്യാത്| കിം കൃത്വാ ? പ്രത്യാഖ്യായ,-ഏതദുദരമശക്യപ്രതീകാരമിത്യേവമുക്ത്വാ| അഥോപക്രമമാഹ-

Adhikarana sanipAtodare dantIdravantItailapAnam (77) · Śloka 77

ദന്തീദ്രവന്തീഫലജം തൈലം പാനേ ച ശസ്യതേ| |൭൭|

സ൦-ദന്ത്യാദിതൈലം പാനേ ച ശസ്യതേ|

Adhikarana sanipAtodare kriyAnivRutte kAkAdanyAdikalkaH (77-78) · Śloka 78

| ക്രിയാനിവൃത്തേ ജഠരേ ത്രിദോഷേ തു വിശേഷതഃ||൭൭|| ദദ്യാദാപൃച്ഛ്യ തജ്ജ്ഞാതീന് പാതും മദ്യേന കല്കിതമ്| മൂലം കാകാദനീഗുഞ്ജാകരവീരകസമ്ഭവമ്||൭൮||

സ൦-ക്രിയാമതിക്രാന്തേ ജഠരേ വിശേഷേണ ത്രിദോഷജേ തസ്യ-ഉദരിണോ ബന്ധൂന്, പൃഷ്ട്വാ-യഥൈതദ്വിഷം വിഷമം കിം ജീവയത്യുത മാരയതീതി സന്ദേഹ ഇത്യാദ്യുക്ത്വാ, പ്രയോജ്യം വക്ഷ്യമാണം ചൈതത്| പാതുമിത്യാദി| കാകാദന്യാദിജം മൂലം കല്കിതം മദ്യേന പാതും ദദ്യാത്| കകാദനീ-കാകണന്തികാ|

Adhikarana sanipAtodare kriyAsthAvaraM viShaM sarpaviShaM vA (79-81) · Śloka 81

പാനഭോജനസംയുക്തം ദദ്യാദ്വാ സ്ഥാവരം വിഷമ്| യസ്മിന് വാ കുപിതഃ സര്പോ വിമുഞ്ചതി ഫലേ വിഷമ്||൭൯|| തേനാസ്യ ദോഷസങ്ഘാതഃ സ്ഥിരോ ലീനോ വിമാര്ഗഗഃ| ബഹിഃ പ്രവര്തതേ ഭിന്നോ വിഷേണാശു പ്രമാഥിനാ||൮൦|| തഥാ വ്രജത്യഗദതാം ശരീരാന്തരമേവ വാ| |൮൧|

സ൦-അഥവാ പാനഭോജനസംയുക്തം സ്ഥാവരം വിഷം ദദ്യാത്| തേന യസ്മിന് ഫലേ സര്പഃ കുപിതോ വിഷം മുഞ്ചതി തദ്വാ ദദ്യാത്| തേന-വിഷേണ പ്രമാഥിനാ, അസ്യ ദോഷസങ്ഘാതോ ഭിന്നോ ബഹിഃ പ്രവര്തതേ| കിമ്ഭൂതഃ ? സ്ഥിരസ്തഥാ ലീനോ ധാത്വാദിഷു തഥാ ഉന്മാര്ഗഗാമീ| തഥാ-തേന പ്രകാരേണാനുഷ്ഠിതേന, ഉദര്യഗദതാം-നിര്വ്യാധിതാം, വ്രജതി| ശരീരാന്തരം വാ യാതി-മ്രിയത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana sanipAtodare hRutadoSha shItAmbusnAnaM payaH pAnaM peyAM vAtetrivRucCAkA diBakShaNaM (81-83) · Śloka 83

| ഹൃതദോഷം തു ശീതാമ്ബുസ്നാതം തം പായയേത്പയഃ||൮൧|| പേയാം വാ ത്രിവൃതഃ ശാകം മണ്ഡൂക്യാ വാസ്തുകസ്യ വാ| കാലശാകം യവാഖ്യം വാ ഖാദേത്സ്വരസസാധിതമ്||൮൨|| നിരമ്ലലവണസ്നേഹം സ്വിന്നാസ്വിന്നമനന്നഭുക്| മാസമേകം തതശ്ചൈവ തൃഷിതഃ സ്വരസം പിബേത്||൮൩||

സ൦-ഹൃതദോഷം ച തം ശീതജലേന സ്നാതം സന്തം പയഃ ശീതം പായയേത്| പേയാമഥവാ ത്രിവൃച്ഛാകം മണ്ഡൂകീശാകം വാസ്തുകശാകം കാലശാകം യവശാകം വാ ഖാദേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? സ്വരസേന സാധിതമ്, തഥാऽമ്ലലവണസ്നേഹവര്ജിതമ്, തഥാ സ്വിന്നാസ്വിന്നമ്| അനന്നഭോജീ സന്, സ്വിന്നാസ്വിന്നമിതി "ക്തേന നവിശിഷ്ടേന" ഇതി സമാസഃ, മാസമേകം യാവദേതദശ്നീയാത്| തൃഷിതഃ സന് സ്വരസം-പ്രകൃതത്വാത്തച്ഛാകസ്യ, പിബേത്|

Adhikarana sanipAtodare evaM nirhate doShe auShTraM kShIram (84) · Śloka 84

ഏവം വിനിര്ഹൃതേ ശാകൈര്ദോഷേ മാസാത് പരം തതഃ| ദുര്ബലായ പ്രയുഞ്ജീത പ്രാണഭൃത്കാരഭം പയഃ||൮൪||

സ൦-ഏവം ശാകവിശേഷേണ ദോഷേ നിര്ഹൃതേ-പ്രായേണ ജലാഖ്യേ, തതഃ-അനന്തരം, മാസാത് പരം ദുരലായ പുരുഷായ കാരഭം ക്ഷീരം പ്രാണകരം പ്രയുഞ്ജീത|

Adhikarana plIhodare vAmabAhau sirAmokShaH (85) · Śloka 85

പ്ലീഹോദരേ യഥാദോഷ സ്നിഗ്ധസ്യ സ്വേദിതസ്യ ച| സിരാം ഭുക്തവതോ ദധ്നാ വാമബാഹൌ വിമോക്ഷയേത്||൮൫||

സ൦-പ്ലീഹോദരേ ദോഷാനുസാരേണ സ്നിഗ്ധസ്യ സ്വേദിതസ്യ ച ദധ്നാ ഭുക്തവതഃ സിരാം വാമേ ബാഹൌ വിമോക്ഷയേത്|

Adhikarana plIhodare labdhabale samudrashuktikShAraH plIhodare labdhakara~jjakShAraH plIhodare labdha shigrukvAthaH plIhodare labdhahi~ggvAdicUrNakShArAjyam (86-88) · Śloka 88

ലബ്ധേ ബലേ ച ഭൂയോऽപി സ്നേഹപീതം വിശോധിതമ്| സമുദ്രശുക്തിജം ക്ഷാരം പയസാ പായയേത്തഥാ||൮൬|| അമ്ലസ്രുതം ബിഡകണാചൂര്ണാഢ്യം നക്തമാലജമ്| സൌഭാഞ്ജനസ്യ വാ ക്വാഥം സൈന്ധവാഗ്നികണാന്വിതമ്||൮൭|| ഹിഡ്ഗ്വാദിചൂര്ണം ക്ഷാരാജ്യം യുഞ്ജീത ച യഥാബലമ്| |൮൮|

സ൦-ബലേ ച ജാതേ പുനരപി സ്നേഹപീതം വിശോധിതം സന്തം ക്ഷാരം സമുദ്രശുക്തയുത്ഥം പയസാ പായയേത്| തഥാ കരഞ്ജജം ക്ഷാരമമ്ലൈഃ-കാഞ്ജികാദിഭിഃ സ്രുതം, ബിഡകണാചൂര്ണഭൂയിഷ്ഠം പായയേത്| അഥവാ, സൌഭാഞ്ജനസ്യ ക്വാഥമ് സൈന്ധവാദിയുതം പിബേത്| ഹിഡ്ഗ്വാദിജം ചൂര്ണം ക്ഷാരം തഥാ ഘൃൗതം-ഷട്പലാദി, യഥാബലം പ്രയുഞ്ജീത| നനു, യഥാബലം ഇഹോച്യതേ| പ്രാക് ചാഭ്യധായി (ഹൃ. നി. അ. ൧൨|൪)- "നഷ്ടചേഷ്ടാബലാഹാരാഃ" ഇതി| തദിമേ വാക്യേ പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| ബ്രൂമഃ| ബലശബ്ദേനേഹ ഭേഷജബലം സോഢും ശക്തം യദ്ബലമാത്രം തദിഹ പരികല്പിതമ്| പൂര്വം ച പ്രകൃഷ്ടം യദ്ബലം തദ്വിവക്ഷിതമിതി നാത്ര പൂര്വാപരവ്യാഹതത്വമ്|

Adhikarana plIhodare labdhabale pippalyAdicUrNam (88-89) · Śloka 89

| പിപ്പലീനാഗരം ദന്തീസമാംശം ദ്വിഗുണാഭയമ്||൮൮|| ബിഡാര്ധാംശയുതം ചൂര്ണമിദമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്| |൮൯|

സ൦-പിപ്പലീനാഗരയോര്ദ്വാവംശൌ, ദന്ത്യാ ദ്വൌ ഭാഗൌ, ഹരീതക്യാശ്ച ദ്വൌ ഭാഗൌ, ബിഡലവണസ്യാര്ധഭാഗഃ, ഇത്യേവം ചൂര്ണമുഷ്ണാമ്ബുനാ പിബേത്|

Adhikarana plIhodarelabdhabale viDa~ggAdiBUtiH (89-90) · Śloka 90

| വിഡങ്ഗം ചിത്രകം സക്തൂന് സഘൃതാന് സൈന്ധവം വചാമ്||൮൯|| ദഗ്ധ്വാ കപാലേ പയസാ ഗുല്മപ്ലീഹാപഹം പിബേത്| |൯൦|

സ൦-വിഡങ്ഗാദികം കപാലേ-കര്പരേ, ദഗ്ധ്വാ ക്ഷീരേണ ഗുല്മപ്ലീഹഘ്നം പിബേത്|

Adhikarana plIhodare labdhabale badarakapatralepaH (90-91) · Śloka 91

| തൈലോന്മിശ്രൈര്ബദരകപത്രൈഃ സമ്മാര്ദിതൈഃ സമുപനദ്ധഃ||൯൦|| മുസലേന പീഡിതോऽനു ച യാതി പ്ലീഹാ പയോഭുജോ നാശമ്| |൯൧|

സ൦-ബദരകസ്യ പത്രൈസ്തൈലമിശ്രിതൈഃ സുഷ്രു മര്ദിതൈഃ സമുപനദ്ധഃ, അനു-പശ്ചാച്ച, മുസലേന പീഡിതഃ പ്ലീഹാ ക്ഷീരാശിനോ നാശം വ്രജതി| ഉപഗീതിഃ|

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakalatAyogaH (91-92) · Śloka 92

| രോഹീതകലതാഃ ക്ലൃപ്താഃ ഖണ്ഡശഃ സാഭയാ ജലേ||൯൧|| മൂത്രേ വാऽऽസുനുയാത്തച്ച സപ്തരാത്രസ്ഥിതം പിബേത്| കാമലാപ്ലീഹഗുല്മാര്ശഃ കൃമിമേഹോദരാപഹമ്||൯൨||

രോഹീതകലതാഃ ലതാഃ ഖണ്ഡം ക്ലൃപ്താഃ സഹരീതകീര്ജലേ മൂത്രേ വാऽऽസുനുയാത്| തച്ച സപ്തരാത്രം സ്ഥിതം ജലം മൂത്രം വാ പിബേത്| ഹരീതക്യശ്ച ലേഹവദ്ഭുഞ്ജീത| തത്പീതം കാമലാദിഘ്നമ്|

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakaghRutam (93-95) · Śloka 95

രോഹീതകത്വചഃ കൃത്വാ പലാനാം പഞ്ചവിംശതീമ്| കോലദ്വിപ്രസ്ഥസംയുക്തം കഷായമുപകല്പയേത്||൯൩|| പാലികൈഃ പഞ്ചകോലൈസ്തു തൈഃ സമസ്തൈശ്ച തുല്യയാ| രോഹീതകത്വചാ പിഷ്ടൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്||൯൪|| പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധിം ശമയത്യേതദാശു പ്രയോജിതമ്| |൯൫|

സ൦-രോഹീതകത്വചഃ പലാനാം പഞ്ചവിംശതിം കൃത്വാ ബദരപ്രസ്ഥദ്വയസംയുക്തം കഷായമവതാരയേത്| പഞ്ചകോലൈഃ പാലികൈസ്തൈഃ സമസ്തൈഃ പഞ്ചകോലൈഃ രോഹീതകത്വചാ തുല്യയാ പിഷ്ടൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്| ഏതദ്ധൃതം പ്രയോജിതം പ്ലീഹാഭിവൃദ്ധിം ദ്രാഗേവ ശമയതി|

Adhikarana plIhodarelabdhabale kadalyAditailam (95-96) · Śloka 96

| കദല്യാസ്തിലനാലാനാം ക്ഷാരേണ ക്ഷുരകസ്യ ച||൯൫|| തൈലം പക്വം ജയേത്പാനാത്പ്ലീഹാനം കഫവാതജമ്| |൯൬|

സ൦-കദല്യാദീനാം ക്ഷാരേണ തൈലം പക്വം പാനേന കഫവാതോത്ഥം പ്ലീഹാനം പരാകരോതി|

Adhikarana plIhodarelabdhabale vAtakaPolbaNe gulmavadagnikarma (96-97) · Śloka 97

| അശാന്തൌ ഗുല്മവിധിനാ യോജയേദഗ്നികര്മ ച||൯൬|| അപ്രാപ്തപിച്ഛാസലിലേ പ്ലീഹ്നി വാതകഫോല്ബണേ| |൯൭|

സ൦-ഏവമപ്യനുപശാന്തൌ വാതകഫോത്ഥേ പ്ലീഹ്ന്യസഞ്ജാതപിച്ഛോദകേ ഗുല്മവിധാനേനാഗ്നികര്മ യോജയേത്|

Adhikarana plIhodare labdhabale pittolbaNe jIvanIyasarpirAdi (97-98) · Śloka 98

| പൈത്തികേ ജീവനീയാനി സര്പീംഷി ക്ഷീരബസ്തയഃ||൯൭|| രക്താവസേകഃ സംശുദ്ധിഃ ക്ഷീരപാനം ച ശസ്യതേ| |൯൮|

പൈത്തികേ-പിത്തേല്ബണേ, പ്ലീഹ്നി ജീവനീയഗണസാധിതാനി സര്പീംഷി തഥാ ക്ഷീരബസ്തിരക്താവസേകാദി ച ശസ്യതേ| "സിരാം ഭുക്തവതോ ദധ്നാ വാമബാഹൌ വിമോക്ഷയേത്|" (ശ്ലോ. ൮൫) ഇത്യനേനൈവ രക്താവസേകസ്യോക്തത്വാത് പുനര്വചനം പ്രകര്ഷാര്ഥമ്| പിത്താധിക്യേ ഹി രക്താതിവൃദ്ധിഃ| തസ്മാദതിരക്തസ്രാവോ യോജ്യ ഇതി പ്രതിപാദനാര്ഥമേതദുക്തമ്|

Adhikarana yakRududare dakShiNabhuje sirAmokShaH (98) · Śloka 98

| യകൃതി പ്ലീഹവത്കര്മ ദക്ഷിണേ തു ഭുജേ സിരാമ്||൯൮||

സ൦-യകൃതി പ്ലീഹവത് കര്മ കാര്യമ്| സിരാം പുനര്ദക്ഷിണേ ബാഹൌ ദദ്യാത്|

Adhikarana yakRududare anyatsarvaM plIhavat baddhodare svedA nrUho~anuvAsanaM ca baddhodare paristraMsInyannAni baddho tIkShNaM virecanam baddho udAvartaharaM vAtandhaM ca karma (99-100) · Śloka 100

സ്വിന്നായ ബദ്ധോദരിണേ മൂത്രതീക്ഷ്ണൌഷധാന്വിതമ്| സതൈലലവണം ദദ്യാന്നിരൂഹം സാനുവാസനമ്||൯൯|| പരീസ്രംസീനി ചാന്നാനി തീക്ഷ്ണം ചാസ്മൈ വിരേചനമ്| ഉദാവര്തഹരം കര്മ കാര്യം യച്ചാനിലാപഹമ്||൧൦൦||

സ൦-ബദ്ധോദരിണേ പുരുഷായ സ്വിന്നായ ഗോമൂത്രതീക്ഷ്ണൌഷധയുതം തൈലസൈന്ധവാഭ്യാം സഹ നിരൂഹം ദദ്യാത്, സാനുവാസനം-പൂര്വമനുവാസനം പശ്ചാച്ചേത്യര്ഥഃ| ഉദരീണഃ സ്വേദനിഷേധാദ്ബദ്ധോദരിണഃ സ്വേദാനുജ്ഞാനമപവാദ ഇതി നൈതത്പൂര്വാപരവ്യാഹതമ്| പരിസ്രംസീനി-അനുലോമകാരണ്യന്നാനി, അസ്മൈ ച-ജഠരിണേ, തീക്ഷ്ണം ച വിരേചനം ദദ്യാത്| ഉദാവര്തഹരം കര്മ കാര്യമ്| യച്ച വാത്ഘ്നം തച്ച കാര്യമ്|

Adhikarana Cidrodare svedaM vinA kaPo daravat Cidro jAtaM jAtaM jalaM svAvyam (101) · Śloka 101

ഛിദ്രോദരമൃതേ സ്വേദാച്ഛ്ലേഷ്മോദരവദാചരേത്| ജാതം ജാതം ജലം സ്രാവ്യമേവം തദ്യാപയേദ്ഭിഷക്||൧൦൧||

സ൦-ഛിദ്രോദരം സ്വേദമന്തരേണ ശ്ലേഷ്മോദരവദുപക്രമേത്| യദാ തു കഥഞ്ചിദ്രസശ്ഛിദ്രേഭ്യഃ പരിസ്രവന് ജഠരമാപൂരയിത്വാ ജലം ഭവേത്തദാ തജ്ജാതം സലിലം സ്രാവ്യമ്| ന ച സകൃദേവ സ്രാവ്യമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥം വീപ്സാ, ജാതം ജാതം ജലം സ്രാവ്യമിതി| കിയന്തം കാലം സ്രാവ്യമ് ? ഇത്യാഹ-ഏവമിത്യാദി| ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, തത്-ബദ്ധോദരം, യാപയേത്| സ്വാസ്ഥ്യമിതി യോഗ്യതയാऽത്ര സമ്ബധ്യതേ, തേനൈവ സ്വാസ്ഥ്യം പ്രാപയേദിതി ബോധ്യമ്| ന തു യാപ്യം വിദധ്യാദിതി വ്യാഖ്യേയമ്, ന ഹി യാപ്യമുദരമസ്തി|

Adhikarana udakodare abdoShaharANi udakodaredIpanIyaH kaPaghnaScAhAraH (102-103) · Śloka 103

അപാം ദോഷഹരാണ്യാദൌ യോജയേദുദകോദരേ| മൂത്രയുക്താനി തീക്ഷ്ണാനി വിവിധക്ഷാരവന്തി ച||൧൦൨|| ദീപനീയൈഃ കഫഘ്നൈശ്ച തമാഹാരൈരുപാചരേത്| |൧൦൩|

സ൦-ഉദകോദരേ പൂര്വമപാം ദോഷഹരാണി യോജയേത്| താനി സര്വാണി ഗോമൂത്രയുക്താനി തഥാ തീക്ഷ്ണാനി തഥാ വിവിധാഃ ക്ഷാരാ വിദ്യന്തേ യേഷു താനി വിവിധക്ഷാരവന്തി, അനേകക്ഷാരയുക്താനീത്യര്ഥഃ| നനു, അപാമിത്യനര്ഥകമ്, "യോജയേദുദകോദരേ" ഇത്യനേനൈവോദകഹരത്വസ്യ സിദ്ധത്വാത്| അത്രോച്യതേ| അപാം ച ഹര്ണാനി യശ്ച തത്ര സംസൃഷ്ടോ ദോഷോऽദ്ഭിസ്തസ്യ ച ഹരണാനി ജലസംസൃഷ്ടദോഷഹരണാനീതി പ്രതിപാദയിതുമുക്തമ്| ആദാവിതി നിര്ദേശാത് പശ്ചാദ്വാതാദിദോഷാനുസാരേണ ചോപക്രമഃ കാര്യ ഇതി ദ്യോതയതി| തഥാ ഭോജനൈര്ദീപനീയൈഃ കഫാപഹൈശ്ചോപാചരേത്|

Adhikarana udakodare chAgakarIShakShArAdiguTikAo (103-106) · Śloka 106

| ക്ഷാരം ഛോഗകരീഷാണാം സ്രുതം മൂത്രേऽഗ്നിനാ പചേത്||൧൦൩|| ഘനീഭവതി തസ്മിംശ്ച കര്ഷാംശം ചൂര്ണിതം ക്ഷിപേത്| പിപ്പലീ പിപ്പലീമൂലം ശുണ്ഠീ ലവണപഞ്ചകമ്||൧൦൪|| നികുമ്ഭകുമ്ഭത്രിഫലാസ്വര്ണക്ഷീരീവിഷാണികാഃ| സ്വര്ജികാക്ഷാരഷഡ്ഗ്രന്ഥാസാതലായവശൂകജമ്||൧൦൫|| കോലാഭാ ഗുടികാഃ കൃത്വാ തതഃ സൌവീരകാപ്ലുതാഃ| പിബേദജരകേ ശോഫേ പ്രവൃദ്ധേ ചോദകോദരേ||൧൦൬||

സ൦-ക്ഷാരം ഛാഗകരീഷാണാം മൂത്രേ സ്രുതം ചാഗ്നിനാ പചേത്| അസ്മിംശ്ച ക്ഷാരജലേ ഘനീഭവതി സതി കര്ഷാംശം രജീകൃതം പിപ്പല്യാദികം ക്ഷിപേത്| തതഃ-തസ്മാത്ക്ഷാരാത്, ഗുലികാഃ കോലാഭാഃ കൃത്വാ സൌവീരകാലോഡിതാ അജരകാദൌ പിബേത്|

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu auShadhairaprashameShu shastrakarma (107) · Śloka 107

ഇത്യൌഷധൈരപ്രശമേ ത്രിഷു ബദ്ധോദരാദിഷു| പ്രയുഞ്ജീത ഭിഷക് ശസ്ത്രമാര്തബന്ധുനൃപാര്ഥിതഃ||൧൦൭||

സ൦-ഇതി-ഏവം, ഔഷധൈരശാന്തൌ സത്യാം ത്രിഷു ബദ്ധച്ഛിദ്രോദകോദരേഷു വൈദ്യ ആര്തജ്ഞാതിഭിര്നൃപേണ ചാഭ്യാര്ഥിതഃ സന് ശസ്ത്രം പ്രയുഞ്ജീത|

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu shastrakarma vidhiH (108-112) · Śloka 112

സ്നിഗ്ധസ്വിന്നതനോര്നാഭേരധോ ബദ്ധക്ഷതാന്ത്രയോഃ| പാടയേദുദരം മുക്ത്വാ വാമതശ്ചതുരങ്ഗുലാത്||൧൦൮|| ചതുരങ്ഗുലമാനം തു നിഷ്കാസ്യാന്ത്രാണി തേന ച| നിരീക്ഷ്യാപനയേദ്ബാലമലലേപോപലാദികമ്||൧൦൯|| ഛിദ്രേ തു ശല്യമുദ്ധൃത്യ വിശോധ്യാന്ത്രപരിസ്രവമ്| മര്കോടൈര്ദംശയേച്ഛിദ്രം തേഷു ലഗ്നേഷു ചാഹരേത്||൧൧൦|| കായം മൂര്ധ്നോऽനു ചാന്ത്രാണി യഥാസ്ഥാനം നിവേശയേത്| അക്താനി മധുസര്പിര്ഭ്യാമഥ സീവ്യേദ്ബഹിര്വ്രണമ്||൧൧൧|| തതഃ കൃഷ്ണമൃദാऽऽലിപ്യ ബധ്നീയാദ്യഷ്ടിമിശ്രയാ| നിവാതസ്ഥഃ പയോവൃത്തിഃ സ്നേഹദ്രോണ്യാം വസേത്തതഃ||൧൧൨||

സ൦-ബദ്ധക്ഷതാന്ത്രയോഃ-ബദ്ധോദരേ ഛിദ്രോദരേ ച, സ്നിഗ്ധസ്വിന്നശരീരസ്യ നാഭേരധ ഉദരം ചതുരങ്ഗുലാദ്വാമേന മുക്ത്വാ ചതുരങ്ഗുലപ്രമാണം പാടയേത്| തേന ച-ഛിദ്രേണ, അന്ത്രാണി ബഹിര്നിഷ്കാസ്യ ബാലമലലേപോപലാദികമപനയേദിതി ബദ്ധോദരോപക്രമഃ| ഛിദ്രോദരോപക്രമമാഹ-ഛിദ്രേ തു പരീസ്രാവിണി ശല്യമുദ്ധൃത്യ പരിസ്രവമാത്രം വിശോധ്യാനന്തരം മര്കോടൈശ്ഛിദ്രം ദംശയേത്| തേഷു ച-മര്കോടേഷു, ഭക്ഷയിതും ലഗ്നേഷു മൂര്ധ്നഃ-ശിരസോऽപരം, കായം മര്കോടാനാമാകര്ഷേത്| അനു [ച]-പശ്ചാച്ച, അന്ത്രാണി മധുസര്പിര്ഭ്യാമക്താനി യഥാസ്ഥാനം സ്ഥാപയേത്| [അഥ-] അനന്തരം, ബഹിര്വ്രണം സീവ്യേത്| ബഹിഃശബ്ദനിര്ദേശാദാഭ്യന്തരഗതം ന സീവ്യേദിതി ഗമ്യതേ| തതഃ-അനന്തരം, കൃഷ്ണമൃദാ മധുയഷ്ടികാമിശ്രയാऽऽലിപ്യ ബധ്നീയാത്| അനന്തരം നിവാതസ്ഥഃ ക്ഷീരവൃത്തിഃ സന് സ്നേഹദ്രോണ്യാം വസേത്| അധുനാ ജലോദരസ്യാന്യേഷാമപി ജാതജലാനാം ജഠരാണാം ചികിത്സാര്ഥമാഹ-

Adhikarana sajale udare jalasrAvaNavidhiH sajale niHsrute peyA (113-117) · Śloka 117

സജലേ ജഠരേ തൈലൈരഭ്യക്തസ്യാനിലാപഹൈഃ| സ്വിന്നസ്യോഷ്ണാമ്ബുനാऽऽകക്ഷമുദരേ പട്ടവേഷ്ടിതേ||൧൧൩|| ബദ്ധച്ഛിദ്രോദിതസ്ഥാനേ വിധ്യേദങ്ഗുലമാത്രകമ്| നിധായ തസ്മിന്നാഡീം ച സ്രാവയേദര്ധമമ്ഭസഃ||൧൧൪|| അഥാസ്യ നാഡീമാകൃഷ്യ തൈലേന ലവണേന ച| വ്രണമഭ്യജ്യ ബധ്വാ ച വേഷ്ടയേദ്വാസസോദരമ്||൧൧൫|| തൃതീയേऽഹ്നി ചതുര്ഥേ വാ യാവദാഷോഡശം ദിനമ്| തസ്യ വിശ്രമ്യ വിശ്രമ്യ സ്രാവയേദല്പശോ ജലമ്||൧൧൬|| വിവേഷ്ടയേദ്ഗാഢതരം ജഠരം വാസസാ ശ്ലഥമ്| നിഃസ്രുതേ ലങ്ഘിതഃ പേയാമസ്നേഹലവണാം പിബേത്||൧൧൭||

സ൦-സജലേ ജഠരിണോ ജഠരേ തൈലൈഃ-തിലാനാം തൈലൈഃ സര്ഷപൈരണ്ഡതൈലാദിഭിശ്ച, അനിലഘ്നൈരഭ്യക്തസ്യ തഥോഷ്ണാമ്ബുനാ സ്വിന്നസ്യാകക്ഷം-കക്ഷാന്തം യാവത്, ഉദരേ പട്ടേന-വസ്ത്രേണ വേഷ്ടിതേ, തദുദരം വസ്ത്രേണൈവ വേഷ്ടയിത്വാ ബദ്ധച്ഛിദ്രോദരയോര്യത്കഥിതം സ്ഥാനം തസ്മിന് സ്ഥാനേऽങ്ഗുലപ്രമാണം വിധ്യേത്| തസ്മിംശ്ച ഛിദ്രേ നാഡീം നിധായ ജലസ്യോദരസ്ഥസ്യാര്ധം സ്രാവയേത്| ജലസ്രാവാദനന്തരമസ്യ-ഉദരിണോ, നാഡീമാകൃഷ്യ സലവണേന തൈലേന വ്രണമഭ്യജ്യ ബദ്ധ്വാ ച വാസസാ ജഠരം വേഷ്ടയേത്| തൃതീയേ ദിവസേऽഥവാ ചതുര്ഥേ യാവദാഷോഡശം ദിനം തസ്യ-ഉദരിണോ, വിശ്രമ്യ വിശ്രമ്യാല്പശഃ-അല്പമല്പം കൃത്വാ, ജലം-ദോഷം, സ്രാവയേത്| സഹസാ ഹി പ്രചുരജലസ്രാവണാദപായഃ സ്യാത്| തസ്മാത് സ്രുതിദിവസാദനന്തരം തൃതീയേ ചതുര്ഥേ പഞ്ചമാദൌ വാ ദിനേ ശരീരബലാബലമപേക്ഷ്യ ഷോഡശദിനം മര്യാദീകൃത്യ ജലസ്രാവണം കാര്യമ്| ജഠരം ച ശിഥിലം വാസസാ ഗാഢതരം വിവേഷ്ടയേത്| നിഃസ്രുതേ ച ജലേऽസൌ ജഠരീ ലങ്ഘിതഃ സന് പേയാമസ്നേഹലവണാം&ല്ത്; പിബേത്| നഞത്ര ഈഷദര്ഥഃ| ഈഷത് സ്നേഹലവണം ക്ലേദരക്ഷാര്ഥം വാതകോപരക്ഷാര്ഥം ച| അന്യഥാ ഹി 'രൂക്ഷാം നിര്ലവണാം പിബേത്' ഇത്യേവം നിര്ദേശമാചാര്യഃ കുര്യാത്|

Adhikarana sajale udare AsaMvatsaraM vartanakramaH (118-119) · Śloka 119

സ്യാത്ക്ഷീരവൃത്തിഃ ഷണ്മാസാംസ്ത്രീന് പേയാം പയസാ പിബേത്| ത്രീംശ്ചാന്യാന് പയസൈവാദ്യാത് ഫലാമ്ലേന രസേന വാ||൧൧൮|| അല്പശോऽസ്നേഹലവണം ജീര്ണം ശ്യാമാകകോദ്രവമ്| പ്രയതോ വത്സരേണൈവം വിജയേത ജലോദരമ്||൧൧൯||

സ൦-ഷണ്മാസാന് ക്ഷീരവൃത്തിഃ സ്യാത്| ത്രീന് മാസാന് ക്ഷീരപേയാം പിബേത്| ത്രീംശ്ചാന്യാന് മാസാന് പയസൈവ ജീര്ണം ശ്യാമാകകോദ്രവമദ്യാത്| ഫലാമ്ലേന വാ മാംസരസേന| കഥമ് ? അല്പമല്പമ്| തഥാ, ഈഷത് സ്നേഹലവണമ്| [ഏവം-] അനേന പ്രകാരേണ, പ്രയതഃ സലിലോദരം വത്സരേണ വിജയേത്|

Adhikarana sajale udare pathye yantrito jitendriyashcaudare (120) · Śloka 120

വര്ജ്യേഷു യന്ത്രിതോ ദിഷ്ടേ നാത്യദിഷ്ടേ ജിതേന്ദ്രിയഃ| |൧൨൦|

സ൦-വര്ജ്യേഷ്വാഹാരവിഹാരാദിഷ്വത്യര്ഥോഷ്ണാമ്ലലവണാദിഷു (ശ്ലോ. ൧൨൫) യന്ത്രിത ഉദരീ സ്യാത്| ദിഷ്ടേ-കഥിതേऽന്നപാനാദൌ, നാതിയന്ത്രിതഃ സ്യാത്| അദിഷ്ടേ-അകഥിതേ പുനരന്നപാനാദൌ, ജിതേന്ദ്രിയഃ സ്യാത്-അലോലുപേന തത്ര ഭവിതവ്യമിത്യര്ഥഃ| ജലോദരചികിത്സാപ്രസങ്ഗേന സര്വോദരചികിത്സാമാഹ-

Adhikarana sarvodare vAtAdishamanI kriyA (120-121) · Śloka 121

| സര്വമേവോദരം പ്രായോ ദോഷസങ്ഘാതജം യതഃ||൧൨൦|| അതോ വാതാദിശമനീ ക്രിയാ സര്വത്ര ശസ്യതേ| |൧൨൧|

സ൦-സര്വമേവോദരം ബാഹുല്യേന ദോഷസങ്ഘാതോത്ഥം യസ്മാത്തസ്മാത് സര്വത്രോദരേ വാതാദിശമനീ ക്രിയാ പ്രശസ്യതേ| പ്രായോഗ്രഹണം കിഞ്ചിത് പ്രാക്തനകര്മനിമിത്തമുദരം നാവശ്യം ദോഷസങ്ഘാതജമിതി|

Adhikarana sarvodare dIpano laghushcAhAraH (121-122) · Śloka 122

| വഹ്നിര്മന്ദത്വമായാതി ദോഷൈഃ കുക്ഷൌ പ്രപൂരിതേ||൧൨൧|| തസ്മാദ്ഭോജ്യാനി ഭോജ്യാനി ദീപനാനി ലഘൂനി ച| സപഞ്ചമൂലാന്യല്പാമ്ലപടുസ്നേഹകടൂനി ച||൧൨൨||

സ൦-വഹ്നിര്മന്ദത്വം യത ആഗച്ഛതി ദോഷൈരുദരേ പ്രപൂരിതേ സതി തസ്മാത്കാരണാത് ഭോജ്യാനി-ആഹാരാഃ, ഭോജ്യാനി-ഭക്ഷയിതവ്യാനി, ജഠരിഭിര്ദീപനാനി ലഘൂനി ച| തഥാ സഹ പഞ്ചമൂലേന തഥാऽല്പാമ്ലാദയോ യേഷു താനി|

Adhikarana sarvodare gomUtraBAvitaShaShTikataNDulayavAgUBojanam (123-124) · Śloka 124

ഭാവിതാനാം ഗവാം മൂത്രേ ഷഷ്ടികാനാം ച തണ്ഡുലൈഃ| യവാഗൂം പയസാ സിദ്ധാം പ്രകാമം ഭോജയേന്നരമ്||൧൨൩|| പിബേദിക്ഷുരസം ചാനു ജഠരാണാം നിവൃത്തയേ| സ്വം സ്വം സ്ഥാനം വ്രജന്ത്യേഷാം വാതപിത്തകഫാസ്തഥാ||൧൨൪||

സ൦-ഗോമൂത്രേ ഭാവിതാനാം ഷഷ്ടികാനാം തണ്ഡുലൈര്യവാഗൂം ക്ഷീരേണ സിദ്ധാം പ്രകാമം-ഇച്ഛയാ, നരം ഭോജയേത്| അനു-പശ്ചാത്, ഇക്ഷുരസം ച പിബേദുദരാണാം ശാന്ത്യര്ഥമ്| തഥാ വാതപിത്തകഫാശ്ചൈഷാം-ഉദരിണാം, സ്വം സ്വം സ്ഥാനം വ്രജന്തി|

Adhikarana sarvodare tadanu dakShurasapAnam sarvo varjyAni (125-126) · Śloka 126

അത്യര്ഥോഷ്ണാമ്ലലവണം രൂക്ഷം ഗ്രാഹി ഹിമം ഗുരു| ഗുഡം തൈലകൃതം ശാകം വാരി പാനാവഗാഹയോഃ||൧൨൫|| ആയാസാധ്വദിവാസ്വപ്നയാനാനി ച പരിത്യജേത്| |൧൨൬|

സ൦-അത്യര്ഥോഷ്ണാമ്ലലവണാദികം ജഠരീ ത്യജേത്| വാരി പാനാവഗാഹയോര്യദി ത്യജേത് തര്ഹി കിം പേയമ് ? ഇത്യാഹ-

Adhikarana sarvodare takrapAnam aShTodareShu takravisheShaH (126-129) · Śloka 129

| നാത്യച്ഛസാന്ദ്രമധുരം തക്രം പാനേ പ്രശസ്യതേ||൧൨൬|| സകണാലവണം വാതേ, പിത്തേ സോഷണശര്കരമ്| യവാനീസൈന്ധവാജാജീമധുവ്യോഷൈഃ കഫോദരേ||൧൨൭|| ത്ര്യൂഷണക്ഷാരലവണൈഃ സംയുതം നിചയോദരേ| മധുതൈലവചാശുണ്ഠീശതഹ്വാകുഷ്ഠസൈന്ധവൈഃ||൧൨൮|| പ്ലീഹ്നി, ബദ്ധേ തു ഹപുഷായവാനീപട്വജാജിഭിഃ| സകൃഷ്ണാമാക്ഷികം ഛിദ്രേ, വ്യോഷവത്സലിലോദരേ||൧൨൯||

സ൦-തക്രമീഷദച്ഛസാന്ദ്രമധുരം പാനേ പ്രശസ്യതേ| തച്ച പവനേ സപിപ്പലീസൈന്ധവം ശ്രേഷ്ഠമ്| പിത്തേ സമരിചശര്കരമ്| യവാന്യാദിഭിഃ സഹ്സ് കഫോദരേ ഹിതമ്| ത്രികടുകാദിഭിഃ സംയുക്തം സന്നിപാതോദരേ| മധുതൈലാദിഭിഃ പ്ലീഹോദരേ| ഹപുഷാദിഭിര്യുതം ബദ്ധോദരേ| പിപ്പലീമധുയുതം ഛിദ്രോദരേ| ജലോദരേ വ്യോഷയുതം ശ്രേഷ്ഠമ്|

Adhikarana aShTodareShu gauravAdiyuktAnAM vAtakaPArtAnAM takrAmRUtam (130) · Śloka 130

ഗൌരവാരോചകാനാഹമന്ദവഹ്ന്യതിസാരിണാമ്| തക്രം വാതകഫാര്താനാമമൃതത്വായ കല്പതേ||൧൩൦||

സ൦-വാതകഫാര്താനാം ഗൌരവാരോചകാദിയുതാനാം തക്രമമൃതത്വായ കല്പതേ-സമ്പദ്യതേ| ഏതച്ച ബ്രുവന് വാതകഫയോഃ ശുദ്ധാവപി ദേയമിതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana aShTodareShu sarveShAM prayogANAmanu kShIram (131) · Śloka 131

പ്രയോഗാണാം ച സര്വേഷാമനു ക്ഷീരം പ്രയോജയേത്| സ്ഥൈര്യകൃത്സര്വധാതൂനാം ബല്യം ദോഷാനുബന്ധഹൃത്||൧൩൧||

സ൦-സര്വേഷാം ച പ്രയോഗാണാമനു ക്ഷീരം പ്രയോജയേത്| തച്ച ക്ഷീരം സര്വധാതൂനാം സ്ഥിരത്വം കരോതി| തഥാ ബല്യം സ്യാദ്ദോഷാനുബന്ധത്വം ഹരതി|

Adhikarana aShTodareShu BeShajakShINA~ggAnAM kShIraM amRutam (15) · Śloka 15

ഭേഷജാപചിതാങ്ഗാനാം ക്ഷീരമേവാമൃതായതേ| ൧൩൧ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഉദരചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||

സ൦-ഭേഷജേനാപചിതം ശരീരം യേഷാം തേഷാം ക്ഷീരമേവാമൃതത്വായ സമ്പദ്യത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ചതുര്ഥേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ഉദരചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൫||