15. udaracikitsitādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అస్మాదనంతరముదరచికిత్సితం ప్రక్రమ్యతే| సంబంధశ్చాస్య గుల్మోత్పత్తౌ కిల యథా వాయుః ప్రధానం కారణం ప్రాయః, తథా స ఏవోదరాణామపి, ఇత్యాహ-

Adhikarana udaracikitsitAdhyAyaH udare nityaM virecanam (2-1) · Śloka 1

అథాత ఉదరచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2| ) దోషాతిమాత్రోపచయాత్స్రోతోమార్గనిరోధనాత్| సంభవత్యుదరం తస్మాన్నిత్యమేనం విరేచయేత్||1||

స0-దోషాణామతిమాత్రముపచయో-వృద్ధిః, తస్మాత్ స్రోతసాం మార్గాః-ముఖరూపాణి ఛిద్రాణి, తేషాం నిరోధాచ్చ భవత్యుదరం యతః, తస్మాదేనం-ఉదరిణం, అభీక్ష్ణం విరేచయేత్| ప్రాయేణ వాతప్రధానత్వాదస్య వ్యాధేః స్నిగ్ధం విరేచనమాహ-

Adhikarana udare eraNDatailam udare gavyaM mAhiShaM vA udare gokaraBIkShIravRuttiH (2-3) · Śloka 3

పాయయేత్తైలమైరండం సమూత్రం సపయోఽపి వా| మాసం ద్వౌ వాఽథవా గవ్యం మూత్రం మాహిషమేవ వా||2|| పిబేద్గోక్షీరభుక్ స్యాద్వా కరభీక్షీరవర్తనః| దాహానాహాతితృణ్మూర్చ్ఛాపరీతస్తు విశేషతః||3||

స0-తైలమైరండం గోమూత్రాన్వితం క్షీరయుతం వా మాసమేకమథవా ద్వౌ మాసౌ పాయయేత్| దోషాదివశాద్ గవ్యం మూత్రం మాహిషం వా మూత్రం పిబేత్| అథవా గోక్షీరభుగ్భవేత్| కరభీక్షీరవర్తనో వా స్యాత్| దాహాదియుతస్తు విశేషేణైవంవృత్తిః స్యాత్|

Adhikarana udare rUkShatvAdiyute ghRutAni (4) · Śloka 4

రూక్షాణాం బహువాతానాం దోషసంశుద్ధికాంక్షిణాం| స్నేహనీయాని సర్పీంషి జఠరఘ్నాని యోజయేత్||4||

స0-రూక్షాదీనాం స్నేహనీయాని సర్పీంష్యుదరహంతౄణి యోజయేత్|

Adhikarana udare ShaTPalaM dashamUlAdisiddham (5) · Śloka 5

షట్పలం దశమూలాంబుమస్తుహ్యాఢకసాధితం| |5|

స0-"పంచకోలయవక్షార" (హృ. చి. అ. 5|22) ఇతి షట్పలం దశమూలాంబునా మస్తునో హ్యాఢకేన చ సంధితం ఘృతప్రస్థం షట్పలోపలక్షణలక్షితం యోజయేత్|

Adhikarana udare nAgarAdi ghRutatailam (5-6) · Śloka 6

| నాగరత్రిపలం ప్రస్థం ఘృతతైలాత్తథాఽఽఢకం||5|| మస్తునః సాధయిత్వైతత్పిబేత్సర్వోదరాపహం| కఫమారుతసంభూతే గుల్మే చ పరమం హితం||6||

స0-శుంఠ్యాః పలత్రయం, ప్రస్థం ఘృతతైలాత్, మస్తున ఆఢకమేతత్సాధయిత్వా సర్వోదరాపహం పిబేత్| కఫమారుతోత్థే చ గుల్మే సుష్ఠు హితమేతత్|

Adhikarana udare gomUtra ghRutam (7) · Śloka 7

చతుర్గుణే జలే మూత్రే ద్విగుణే చిత్రకాత్పలే| కల్కే సిద్ధం ఘృతప్రస్థం సక్షారం జఠరీ పిబేత్||7||

స0-సర్పిషః ప్రస్థం తదపేక్షయా చతుర్గుణే జలే గోమూత్రే ద్విగుణే చిత్రకపలే కల్కే సిద్ధం సయవక్షారముదరీ పిబేత్|

Adhikarana udare yavAdisiddhaM ghRutam (8) · Śloka 8

యవకోలకులత్థానాం పంచమూలస్య చాంభసా| సురాసౌవీరకాభ్యాం చ సిద్ధం వా పాయయేద్ధృతం||8||

స0-యవాదిక్వాథేన సురాకాంజికాభ్యాం సిద్ధం వా ఘృతం పాయయేత్|

Adhikarana udare snigdhAya alpoktaM virecanam (9) · Śloka 9

ఏభిః స్నిగ్ధాయ సంజాతే బలే శాంతే చ మారుతే| స్రస్తే దోషాశయే దద్యాత్కల్పదృష్టం విరేచనం||9||

స0-ఏభిః స్నేహైః స్నిగ్ధాయ నరాయ బలే చ సంజాతే సతి పవనే చ శాంతే స్రస్తే దోషాశయే సతి కల్పోక్తం విరేచనం దద్యాత్|

Adhikarana udare paTolamUlAdicUrNam (10-12) · Śloka 12

పటోలమూలం త్రిఫలాం నిశాం వేల్లం చ కార్షికం| కంపిల్లనీలినీకుంభభాగాన్ ద్విత్రిచతుర్గుణాన్||10|| పిబేత్సంచూర్ణ్య మూత్రేణ పేయాపూర్వం తతో రసైః| విరిక్తో జాంగలైరద్యాత్తతః షడ్దివసం పయః||11|| శృతం పిబేద్వ్యోషయుతం పీతమేవం పునఃపునః| హంతి సర్వోదరాణ్యేతచ్చూర్ణం జాతోదకాన్యపి||12||

స0-పటోలమూలాది కార్షికం కంపిల్లాదీనాం భాగాన్ క్రమేణ ద్విత్రిచతుర్గుణాన్ సంచూర్ణ్య గోమూత్రేణ పిబేత్| అనంతరం విరిక్తః సన్ పేయాం భుక్త్వా జాంగలమాంసరసైః శాల్యాదికమద్యాత్| తతః-అనంతరం, షడ్దివసాని క్వథితం క్షీరం త్రికటుయుతం పిబేత్| ఏవం పునఃపునరేతత్పీతం సర్వోదరాణి జాతసలిలాన్యపి హంతి|

Adhikarana udare gavAkShyAdi cUrNam (13) · Śloka 13

గవాక్షీం శంఖినీం దంతీం తిల్వకస్య త్వచం వచాం| పిబేత్కర్కంధుమృద్వీకాకోలాంభోమూత్రసీధుభిః||13||

స0-గవాక్ష్యాదికం చూర్ణం కర్కంధ్వాదిజలమూత్రసీధ్వన్యతమేన పిబేత్|

Adhikarana udare nArAyaNacUrNam (14-21) · Śloka 21

యవాని హపుషా ధాన్యం శతపుష్పోపకుంచికా| కారవీ పిప్పలీమూలమజగంధా శఠీ వచా||14|| చిత్రకోఽజాజికం వ్యోషం స్వర్ణక్షీరీ ఫలత్రయం| ద్వౌ క్షారౌ పౌష్కరం మూలం కుష్ఠం లవణపంచకం||15|| విడంగం చ సమాంశాని దంత్యా భాగత్రయం తథా| త్రివృద్విశాలే ద్విగుణే సాతలా చ చతుర్గుణా||16|| ఏష నారాయణో నామ చూర్ణో రోగగణాపహః| నైనం ప్రాప్యాభివర్ధంతే రోగా విష్ణుమివాసురాః||17|| తక్రేణోదరిభిః పేయో గుల్మిభిర్బదరాంబునా| ఆనాహవాతే సురయా వాతరోగే ప్రసన్నయా||18|| దధిమండేన విట్సంగే దాడిమాంభోభిరర్శసైః| పరికర్తే సవృక్షామ్లైరుష్ణాంబుభిరజీర్ణకే||19|| భగందరే పాండురోగే కాసే శ్వాసే గలగ్రహే| హృద్రోగే గ్రహణీదోషే కుష్ఠే మందేఽనలే జ్వరే||20|| దంష్ట్రావిషే మూలవిషే సగరే కృత్రిమే విషే| యథార్హం స్నిగ్ధకోష్ఠేన పేయమేతద్విరేచనం||21||

స0-యవాన్యాదీని విడంగపర్యంతాని సమాంశాని| దంత్యా భాగాస్త్రయః| త్రివృద్విశాలయోర్ద్వౌ ద్వౌ భాగౌ| సాతలాయాశ్చ చత్వారః| ఏష చూర్ణో నారాయణో నామ రోగగణాపహః| ఏనం చూర్ణం ప్రాప్య రోగా నాభివర్ధంతే| కం క[ఇవ] ? యథా విష్ణుమివాసురాః| ఉదరిభిరేష తక్రేణ పేయః| గుల్మ్యాదిభిర్బదరాంబ్వాదిభిః పేయః| భగందరాదిష్వేతద్యథార్హం స్నేహపీతేన విరేచనం పేయం|

Adhikarana udare hapuShAdicUrNam (22-25) · Śloka 25

హపుషాం కాంచనక్షీరీం త్రిఫలాం నీలినీఫలం| త్రాయంతీం రోహిణీం తిక్తాం సాతలాం త్రివృతాం వచాం||22|| సైంధవం కాలలవణం పిప్పలీం చేతి చూర్ణయేత్| దాడిమత్రిఫలామాంసరసమూత్రసుఖోదకైః||23|| పేయోఽయం సర్వగుల్మేషు ప్లీహ్ని సర్వోదరేషు చ| శ్విత్రే కుష్ఠేష్వజరకే సదనే విషమేఽనలే||24|| శోఫార్శఃపాండురోగేషు కామలాయాం హలీమకే| వాతపిత్తకఫాంశ్చాశు విరేకేణ ప్రసాధయేత్||25||

స0-హపుషాదికమేతచూర్ణం దాడిమాదిరసైః పేయం| గుల్మాదిషు విరేకేణ చైతదాశు వాతపిత్తకఫాన్ సంప్రసాధయేత్| కాలలవణం-కృష్ణలవణం|

Adhikarana udare nIlinyAdi cUrNam (26) · Śloka 26

నీలినీం నిచులం వ్యోషం క్షారౌ లవణపంచకం| చిత్రకం చ పిబేచ్చూర్ణం సర్పిషోదరగుల్మనుత్||26||

స0-నీలిన్యాదికం చూర్ణం సర్షిషా పిబేత్| ఉదరగుల్మఘ్నం|

Adhikarana udare Atyayike snehavirecakaH (27-28) · Śloka 28

పూర్వవచ్చ పిబేద్దుగ్ధం క్షామః శుద్ధోఽంతరాఽంతరా| కారభం గవ్యమాజం వాదద్యాదాత్యయికే గదే||27|| స్నేహానేవ విరేకార్థే దుర్బలేభ్యో విశేషతః| |28|

స0-పూర్వవచ్చ-యథా పటోలమూలాదికే చూర్ణే (శ్లో. 10) కథితం, తథైవ శుద్ధః క్షామః సన్ జాంగలరసాదనంతరమంతరాఽంతరా-మధ్యే మధ్యే, దుగ్ధం పిబేత్| కారభం గవ్యం ఛాగం వా క్షీరం| స0-ఆత్యయికే రోగే విరేకార్థే స్నేహానేవ దద్యాత్| దుర్బలేభ్యో వా విశేషేణ|

Adhikarana udare Atyayike harItakIghRutam (28-31) · Śloka 31

| హరీతకీసూక్ష్మరజఃప్రస్థయుక్తం ఘృతాఢకం||28|| అగ్నౌ విలాప్య మథితం ఖజేన యవపల్లకే| నిధాపయేత్తతో మాసాదుద్ధృతం గాలితం పచేత్||29|| హరీతకీనాం క్వాథేన దధ్నా చామ్లేన సంయుతం| ఉదరం గరమష్ఠీలామానాహం గుల్మవిద్రధీ||30|| హంత్యేతత్కుష్ఠమున్మాదమపస్మారం చ పానతః| |31|

స0-హరీతకీసూక్ష్మచూర్ణప్రస్థయుక్తం ఘృతస్యాఢకమగ్నౌ విలాప్య ఖజేనాలోడితం యవపల్లకే-యవరాశిమధ్యే, నిధాపయేత్| తతో మాసాదనంతరముద్ధృతం గాలితం హరీతకీనాం క్వాథేన-సామాన్యపరిభాషోక్తప్రమాణేన, అమ్లేన దధ్నా సంయుతం చ పచేత్| ఏతచ్చ పానేనోదరాదీన్ హంతి|

Adhikarana udare Atyayike snukkShIraghRutam (31-32) · Śloka 32

| స్నుక్ఽఽక్షీరయుక్తాద్గోక్షీరాచ్ఛృతశీతాత్ ఖజేనాహతాత్||31|| యజ్జాతమాజ్యం స్నుక్ఽఽక్షీరసిద్ధం తచ్చ తథాగుణం| |32|

స0-స్నుక్షీరమిశ్రితాద్గోక్షీరాచ్ఛృతశీతాత్ ఖజేనాహతాత్ యజ్జాతం సర్పిస్తత్స్నుక్క్షీరపక్వం పూర్వగుణం|

Adhikarana udare Atyayike trivRutsiddhaM ghRutam (32-33) · Śloka 33

| క్షీరద్రోణం సుధాక్షీరప్రస్థార్ధసహితం దధి||32|| జాతం మథిత్వా తత్సర్పిస్త్రివృత్సిద్ధం చ తద్గుణం| |33|

స0-క్షీరద్రోణం స్నుక్క్షీరప్రస్థార్ఘేన యుతం దధి జాతం మథిత్వా తత్సర్పిస్త్రివృతాపక్వం పూర్వగుణం|

Adhikarana udare Atyayike payaH siddhaM ghRutam (33-34) · Śloka 34

| తథా సిద్ధం ఘృతప్రస్థం పయస్యష్టగుణే పిబేత్||33|| స్నుక్క్షీరపలకల్కేన త్రివృతాషట్పలేన చ| |34|

స0-తథా సిద్ధం-పూర్వవత్పక్వం, ఘృతప్రస్థం క్షీరేఽష్టగుణే స్నుక్షీరపలకల్కేన త్రివృతాషట్పలేన చ సిద్ధం పిబేత్|

Adhikarana udare Atyayike ghRutAdInAM paScAt peyAdipAnam (34) · Śloka 34

| ఏషాం చాను పిబేత్పేయాం రసం స్వాదు పయోఽథవా||34||

స0-ఏషాం చ ఘృతాదీనాం పశ్చాత్ పేయాదీన్ పిబేత్|

Adhikarana udare jIrNe ghRute viriktasya SuNThI jalAdi pAnam (35) · Śloka 35

ఘృతే జీర్ణే విరిక్తశ్చ కోష్ణం నాగరసాధితం| పిబేదంబు తతః పేయాం తతో యూషం కులత్థజం||35||

స0-ఘృతే జీర్ణే విరిక్తశ్చ సన్ కోష్ణం శూంఠీసాధితం జలం పిబేత్| అనంతరం పేయాం పిబేత్| కులత్థయూషం చ పిబేత్|

Adhikarana udare evaM tryahaM rUkShatve punaH punaH sarpiShpAnam (36) · Śloka 36

పిబేద్రూక్షస్త్ర్యహం త్వేవం భూయో వా ప్రతిభోజితః| పునఃపునః పిబేత్సర్పిరానుపూర్వ్యాఽనయైవ చ||36||

స0-ఏవం త్ర్యహం రూక్షః సన్ పునరపి ప్రతిభోజితః పునఃపునరనేనైవ క్రమేణ సర్పిః పిబేత్|

Adhikarana udare etAni ghRutAni gulmAdInAM shAntaye (37) · Śloka 37

ఘృతాన్యేతాని సిద్ధాని విదధ్యాత్కుశలో భిషక్| గుల్మానాం గరదోషాణాముదరాణాం చ శాంతయే||37||

స0-ఏతాని-ప్రాగుక్తాని, సిద్ధాని ఘృతాని కుశలో వైద్యః కుర్వీత గుల్మాదీనాం శాంతయే|

Adhikarana udare AnAhaBedanaM ghRutam (38) · Śloka 38

పీలుకల్కోపసిద్ధం వా ఘృతమానాహభేదనం| తైల్వకం నీలినీసర్పిః స్నేహం వా మిశ్రకం పిబేత్||38||

స0-పీలుకల్కపక్వం ఘృతమానాహభేదనం పిబేత్| తైల్వకం (హృ. చి. అ. 21|32) వా నీలినీఘృతం (హృ. చి. అ. 14|55) మిశ్రకం (హృ. చి. అ. 14|89) వా స్నేహం పిబేత్|

Adhikarana udare hRutadoShe shAlyodanam (39) · Śloka 39

హృతదోషః క్రమాదశ్నన్ లఘుశాల్యోదనప్రతి| |39|

స0-హృతదోషః క్రమేణ శాల్యోదనమతిలఘుగుణయుక్తమల్పం ఖాదేత్| ఏవం సంసర్జనక్రమ ఆదరితవ్యః|

Adhikarana udare doSha SeShanivRuttaye harItakIsahasram udare doSha pippalIsahasram udare doSha pippalIvardhamAnam udare doSha shilAjatuH udare doSha gugguluH udare doSha tulyArdrakarasaM kShIram (39-41) · Śloka 41

| ఉపయుంజీత జఠరీ దోషశేషనివృత్తయే||39|| హరీతకీసహస్రం వా గోమూత్రేణ పయోనుపః| సహస్రం పిప్పలీనాం వా స్నుక్ఽఽక్షీరేణ సుభావితం||40|| పిప్పలీవర్ధమానం వా క్షీరాశీ వా శిలాజతు| తద్వద్వా గుగ్గులుం క్షీరం తుల్యార్ద్రకరసం తథా||41||

స0-జఠరీ దోషశేషస్య నివృత్తయే హరీతకీసహస్రం గోమూత్రేణాసకృద్భావితం పయోనుపః సన్ ఖాదేత్| అథవా, స్నుహీదుగ్ధేనాసకృద్భావితం పిప్పలీ సహస్రముపయుంజీత| పిప్పలీవర్ధమానం వా రసాయనవిధానేనోపయుంజీత| అథవా, దుగ్ధాశనః సన్నద్రిజముపయుంజీత| తథైవ గుగ్గులుం ప్రయుంజీత| తథా, తుల్యార్ద్రకరసం క్షీరముపయుంజీత|

Adhikarana udare doSha citrakadevadArUkalkaH (42) · Śloka 42

చిత్రకామరదారుభ్యాం కల్కం క్షీరేణ వా పిబేత్| మాసం యుక్తస్తథా హస్తిపిప్పలీవిశ్వభేషజం||42||

స0-అథవా, చిత్రకదేవదారుణోః కల్కం క్షీరేణ పిబేత్| తథా, మాసం హస్తిపిప్పలీవిశ్వభేషజకల్కం యుక్తో-నియతః సన్, క్షీరేణ పిబేత్|

Adhikarana udare viDa~ggAdikalkayuktaM payaH (43) · Śloka 43

విడంగం చిత్రకో దంతి చవ్యం వ్యోషం చ తై పయః| కల్కైః కోలసమైః పీత్వా ప్రవృద్ధముదరం జయేత్||43||

స0-విడంగాదిభిః కల్కైః కోలప్రమాణైరాలోడితం పయః పీత్వా ప్రవృద్ధముదరం జయేత్|

Adhikarana udare snuhIkShIrAdiyuktamnnam udare snuhIkShIrAdikRutA utkArikA (44) · Śloka 44

భోజ్యం భుఞీత వా మాసం స్నుహీక్షీరఘృతాన్వితం| ఉత్కారికాం వా స్నుక్క్షీరపీతపథ్యాకణాకృతాం||44||

స0-స్నుక్క్షీరఘృతాన్వితం భోజ్యం-ఆహారం, మాసం వా భుంజీత| స్నుక్క్షీరసిద్ధం ఘృతం స్నుక్క్షీరఘృతం, స్నుక్క్షీరయుతం వా ఘృతం స్నుక్క్షీరఘృతం| ఉత్కారికాం వా స్నుక్క్షీరయుతాం భుంజీత| ఉత్కారికాం-రోటికాం|

Adhikarana udare pArshvashUlAdau bilvakShAstailamudare pArshva TiNkAdikShAratailam (45-46) · Śloka 46

పార్శ్వశూలముపస్తంభం హృద్గ్రహం చ సమీరణః| యది కుర్యాత్ తతస్తైలం బిల్వక్షారాన్వితం పిబేత్||45|| పక్వం వా టింటుకబలాపలాశతిలనాలజైః| క్షారైః కదల్యపమార్గతర్కారీజైః పృథక్కృతైః||46||

స0-సమీరణః పార్శ్వశూలాదికం యది కుర్యాత్ తతస్తైలం బిల్వాదియుతం పిబేత్| అథవా, మయూరజంఘాదిజైః క్షారైః కదల్యపామార్గతర్కారీజైః పృథక్కృతైః పక్వం తైలం పిబేత్|

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau eraNDatailam (47) · Śloka 47

కఫే వాతేన పిత్తే వా తాభ్యాం వాఽప్యావృతేఽనిలే| బలినః స్వౌషధయుతం తైలమేరండజం హితం||47||

స0-కఫే వాతేనావృతే, తాభ్యాం-కఫపిత్తాభ్యాం వాఽఽవృతేఽనిలే సతి, బలినో నరస్య స్వౌషధయుతమేరండతైలం హితం|

Adhikarana udare vAtAvRute kaPAdau devadArvAdilepaH (48) · Śloka 48

దేవదారుపలాశార్కహస్తిపిప్పలిశిగ్రుకైః| సాశ్వకర్ణైః సగోమూత్రైః ప్రదిహ్యాదుదరం బహిః||48||

స0-దేవదార్వాదిభిర్గోమూత్రసహితైరుదరం బాహ్యతః ప్రలింపేత్|

Adhikarana udare vAtAvRute vRuScikAlyAdi kvAthasecanam (49) · Śloka 49

వృశ్చికాలీవచాశుంఠీపంచమూలపునర్నవాత్| వర్షాభూధాన్యకుష్ఠాచ్చ క్వాథైర్మూత్రైశ్చ సేచయేత్||49||

స0-వృశ్చికాల్యాదీనాం క్వాథైర్మూత్రైశ్చ జఠరం సేచయేత్|

Adhikarana udare viriktamlAne svedo veShTanaM ca (50) · Śloka 50

విరిక్తమ్లానముదరం స్వేదితం సాల్వణాదిభిః| వాససా వేష్టయేదేవం వాయుర్నాధ్మాపయేత్పునః||50||

స0-ఉదరం విరిక్తమ్లానం సాల్వణాదిభిః స్వేదితం తతో వస్త్రేణ వేష్టయేత్| ఏవం కృతే సతి వాయుర్న పునరాధ్మాపయేత్|

Adhikarana udare punarAdhmAne snigdhA nirUhAH (51) · Śloka 51

సువిరిక్తస్య యస్య స్యాదాధ్మానం పునరేవ తం| సుస్నిగ్ధైరమ్లలవణైర్నిరూహైః సముపాచరేత్||51||

స0-సువిరిక్తస్య నరస్య యస్య పునరాధ్మానం స్యాత్, తం-ఉదారిణం నరం, పునరేవ నిరూహైః సుస్నిగ్ధైరమ్లలవణైశ్చోపాచరేత్|

Adhikarana udare sAvaraNe tIkShNA nirUhAH (52) · Śloka 52

సోపస్తంభోఽపి వా వాయురాధ్మాపయతి యం నరం| తీక్ష్ణాః సక్షారగోమూత్రాః శస్యంతే తస్య బస్తయః||52||

స0-సహోపస్తంభేన-కఫాద్యాధారకేణ, వర్తతే సోపస్తంభో వాయుర్యం నరమాధ్మాపయతి, తస్య తీక్ష్ణా బస్తయః క్షారగోమూత్రాభ్యాం సహ శస్యంతే|

Adhikarana udare iti sAmAnyacikitsA (53) · Śloka 53

ఇతి సామాన్యతః ప్రోక్తాః సిద్ధా జఠరిణాం క్రియాః| |53|

స0-ఇతి-ఏవం, సామాన్యేనోదరిణాం క్రియాః సిద్ధాః ప్రోక్తాః|

Adhikarana vAtodare vidAryAdighRutena snigdhaM sveditaM tailvakAdinA virecayet (53-54) · Śloka 54

| వాతోదరేఽథ బలినం విదార్యాదిశృతం ఘృతం||53|| పాయయేత తతః స్నిగ్ధం స్వేదితాంగం విరేచయేత్| బహుశస్తైల్వకేనైనం సర్పిషా మిశ్రకేణ వా||54||

స0-వాతోదరే సతి బలవంతం పురుషం విదార్యాదిగణేన పక్వం ఘృతం పాయయేత్| అనంతరం స్నిగ్ధం స్వేదితశరీరమేనం బహుశస్తైల్వకేన ఘృతేన (హృ. చి. అ. 21|32) విరేచయేత్| మిశ్రకేణ (హృ. చి. అ. 14|89) వా ఘృతేన విరేచయేత్|

Adhikarana udare saMsarjane kRute balArthaM kShIram,udare labdhe bale kShIravarjanam (55) · Śloka 55

కృతే సంసర్జనే క్షీరం బలార్థమవచారయేత్| ప్రాగుత్క్లేశాన్నివర్త్యం చ బలే లబ్ధే క్రమాత్పయః||55||

స0-కృతే సంసర్జనే సతి క్షీరం బలదానాయ దద్యాత్| ఉత్క్లేశాత్ ప్రాక్-ప్రాయేణ కఫోపచితేరుత్క్లేశం దృష్ట్వాఽనంతరం, బలే లబ్ధే సతి క్రమేణ క్షీరం నివర్తయేత్-న సహసైవ|

Adhikarana udare tato yUShAdiBiragnivardhanam udare sodAvartai AsthApanam (56-57) · Śloka 57

యూషై రసైర్వా మందామ్లలవణైరేధితానలం| సోదావర్తం పునః స్నిగ్ధస్విన్నమాస్థాపయేత్తతః||56|| తీక్ష్ణాధోభాగయుక్తేన దాశమూలికబస్తినా| |57|

స0-తతః-అనంతరముదీరిణం యూషాదిభిః సమిద్ధాగ్నిముదావర్తవంతం పునరపి స్నిగ్ధస్విన్నం దాశమూలికబస్తినా నిరూహయేత్| దాశమూలికో బస్తిః-"ద్విపంచమూలత్రిఫలాఫలబిల్వాని పాచయేత్|" (హృ. క. అ. 4|34) ఇత్యాదిః కల్పోక్తః| తేన కింభూతేన ? తీక్ష్ణాధోభాగయుక్తేన| అధోభాగో-అధస్తాచ్ఛరీరే, యుక్తో-యోగ్యః| తీక్ష్ణాశ్చాసావధోభాగయుక్తశ్చ, తేన|

Adhikarana udare rUkShatvAdiyukte anuvAsanam udare avirecyatve shamanA bastvAdayaH (57-59) · Śloka 59

| తిలోరుబూకతైలేన వాతఘ్నామ్లశృతేన చ||57|| స్ఫురణాక్షేపసంధ్యస్థిపార్శ్వపృష్ఠత్రికార్తిషు| రూక్షం బద్ధశకృద్వాతం దీప్తాగ్నిమనువాసయేత్||58|| అవిరేచ్యస్య శమనా బస్తిక్షీరఘృతాదయః| |59|

స0-రూక్షం బద్ధశకృద్వాతం దీప్తానలం తిలైరండతైలేన వాతఘ్నైర్ద్రవ్యైరమ్లైశ్చ శృతేనానువాసయేత్| స్ఫురణాదిసద్భావే సత్యవిరేచ్యస్యోదరిణో నరస్య శమనా బస్త్యాదయః ప్రయోజ్యాః| [ అవిరేచ్యాః- ] "న తు రేచ్యో నవజ్వరీ " (హృ. సూ. అ. 18|10) ఇత్యాదయో విరేచనవిధావుక్తాః|

Adhikarana pittodare svAdusiddhaghRutena snehanam pittodare syAmAdighRutena virecanam pittodare nyagrodhAdikAthena virecanam pittodare nyagrodhAdisnehena anuvAsanam (59-61) · Śloka 61

| బలినం స్వాదుసిద్ధేన పైత్తే సంస్నేహ్య సర్పిషా||59|| శ్యామాత్రిభండీత్రిఫలావిపక్వేన విరేచయేత్| సితామధుఘృతాఢ్యేన నిరూహోఽస్య తతో హితః||60|| న్యగ్రోధాదికషాయేణ స్నేహబస్తిశ్చ తచ్ఛృతః| |61|

స0-బలవంతం పురుషం పైత్తే జఠరే సతి మధురవర్గసిద్ధేన ఘృతేన సంస్నేహ్య శ్యామాదిభిర్విపక్వేన సర్పిషా విరేచయేత్| శ్యామా-మాలవికా త్రివృత్| త్రిభండీ-కాశీ త్రివృత్| అనంతరం శర్కరామాక్షికఘృతబహులేన న్యగ్రోధాదికషాయేణాస్య-ఆతురస్య, నిరూహో హితః| [ తథా, ] తేనైవ-న్యగ్రోధాదినా, [శృతో- ] విపక్వః, స్నేహబస్తిః-అనువాసనో, హితః| నను, బలినమిత్యయుక్తం| యతః ప్రాగభ్యధాయి (హృ. ని. అ. 12|4)- "నష్టచేష్టాబలాహారాః" ఇతి| అత్రోచ్యతే| భేషజవేగసహిష్ణుమాత్రత్వమత్ర బలవత్త్వం పరికల్ప్య బలినమిత్యుక్తం, న తు ప్రకృష్టబలవంతమిత్యదోషః|

Adhikarana pittodare durbalasya pUrvamanuvAsya kShIrabastiBiH shodhanam (61) · Śloka 61

| దుర్బలం త్వనువాస్యాదౌ శోధయేత్క్షీరబస్తిభిః||61||

స0-దుర్బలం తు నరం ప్రాగనువాస్య క్షీరబస్తిభిః శోధయేత్|

Adhikarana pittodareagnibale jAte punaH punaH trivRutkalkakShIrAdi nA virecanam pittodare sakaPe samUtrakShIreNa pittodare savAtesatiktAjya kShIreNa pittodare eShAmanyatamakShIreNAnnaBojanam pittodare pAyasena jaTharopanAhaH (62-64) · Śloka 64

జాతే చాగ్నిబలే స్నిగ్ధం భూయో భూయో విరేచయేత్| క్షీరేణ సత్రివృత్కల్కేనోరుబూకశృతేన వా||62|| సాతలాత్రాయమాణాభ్యాం శృతేనారగ్వధేన వా| సకఫే వా సమూత్రేణ సతిక్తాజ్యేన సానిలే||63|| పయసాఽన్యతమేనైషాం విదార్యాదిశృతేన వా| భుంజీత జఠరం చాస్య పాయసేనోపనాహయేత్||64||

స0-అగ్నిబలే చ జాతే స్నిగ్ధం సంతం పునఃపునర్విరేచయేత్| కేన ? క్షీరేణ| త్రివృచ్చూర్ణయుతేనైరండశృతేన వా క్షీరేణ సాతలాత్రాయంతీభ్యాం వా శృతేన కర్ణికారేణ వా శృతేన| పిత్తోదరిణః సుతరాం బలాపేక్షిత్వాద్ఽఽదుర్బలమిత్యుక్తం| కఫయుతే పిత్తే సమూత్రేణ క్షీరేణైషామన్యతమేన శృతేన, సానిలే పిత్తే తిక్తాజ్యేన సహ పయసా పూర్వోక్తద్రవ్యాణామన్యతమేన శృతేన విరేచయేత్| తిక్తద్రవ్యయుతమాజ్యం తిక్తాజ్యం, కుష్ఠోక్తం తిక్తఘృతం వా| విదార్యాదిశృతేన వా పయసా భుంజీత-భోజనం కుర్వీత| జఠరం చాస్య పాయసేనోపనాహయేత్|

Adhikarana pittodare kShIrabastivirecanani punaHpunaH (65) · Śloka 65

పునః క్షీరం పునర్బస్తిం పునరేవ విరేచనం| క్రమేణ ధ్రువమాతిష్ఠన్ యత్తః పిత్తోదరం జయేత్||65||

స0-పునః క్షీరం పునర్బస్తిం పునరేవ విరేచనం క్రమేణ ధ్రువమాతిష్ఠన్-ఆచరన్, యత్తో-యత్నవాన్ సన్, పిత్తోదరం జయేత్| పునః క్షీరమిత్యాదిషు పునఃశబ్దో వీప్సార్థః| ఏతచ్చ క్రమేణ ధ్రువమాతిష్ఠన్నిత్యతో లబ్ధం|

Adhikarana kaPodare vatsakAdighRutenasnehanam kaPodare svigne snukShIraghRutena virecanam kaPodare kaTukShArayuktairannaiH saMsarjanam (66-67) · Śloka 67

వత్సకాదివిపక్వేన కఫే సంస్నేహ్య సర్పిషా| స్విన్నం స్నుక్షీరసిద్ధేన బలవంతం విరేచితం||66|| సంసర్జయేత్కటుక్షారయుక్తైరన్నైః కఫాపహైః| |67|

స0-కఫే-కఫోదరే, వత్సకాదివిపక్వేన సర్పిషా సంస్నేహ్య స్విన్నం సంతం స్నుక్షీరసిద్ధేన ఘృతేన బలినం విరేచితం సంతం సంసర్జయేత్-పేయాద్యన్నైరుపక్రమేత్| కింభూతైః ? కటుక్షారద్రవ్యయుతైరన్నైః కఫఘ్నైః| కటుక్షారయుతానాం కఫఘ్నత్వేఽపి కఫఘ్నైరిత్యుక్తమతిశయార్థం|

Adhikarana kaPodare muShkakAdikvAthena nirUhaH kaPodare etaCRutasnehena anuvAsanam kaPodare vyoShadugdhAdinA Bojanam (67-68) · Śloka 68

| మూత్రత్ర్యూషణతైలాఢ్యో నిరూహోఽస్య తతో హితః||67|| ముష్కకాదికషాయేణ స్నేహబస్తిశ్చ తచ్ఛృతః| భోజనం వ్యోషదుగ్ధేన కౌలత్థేన రసేన వా||68||

స0-తతః-సంసర్జనాదనంతరం, నిరూహో గోమూత్రత్రికటుకతైలబహులో ముష్కకాదివర్గక్వాథేనాస్య-కఫోదరిణో, హితః| స్నేహబస్తిః-అనువాసనం, తేనైవ శృతో హితః| భోజనం వ్యోషయుక్తేన దుగ్ధేన సహ హితం కులత్థరసేన వా|

Adhikarana kaPodare staimityAdau ariShTakShArAH (69) · Śloka 69

స్తైమిత్యారుచిహృల్లాసే మందేఽగ్నౌ మద్యపాయ చ| దద్యాదరిష్టాన్ క్షారాంశ్చ కఫస్త్యానస్థిరోదరే||69||

స0-మద్యపాయ నరాయ మందేఽగ్నౌ స్తైమిత్యాదౌ చ సత్యరిష్టాన్ క్షారాంశ్చ దద్యాత్| కఫేన స్త్యానం జఠరం యస్య తస్మిన్నిదం కార్యం|

Adhikarana kaphodare staimityAdau hi~ggvAdikShArAHau (70-73) · Śloka 73

హింగూపకుల్యే త్రిఫలాం దేవదారు నిశాద్వయం| భల్లాతకం శిగ్రుఫలం కటుకాం తిక్తకం వచాం||70|| శుంఠీం మాద్రీం ఘనం కుష్ఠం సరలం పటుపంచకం| దాహయేజ్జర్జరీకృత్య దధిస్నేహచతుష్కవత్||71|| అంతర్ధూమం తతః క్షారాద్బిడాలపదకం పిబేత్| మదిరాదధిమండోష్ణజలారిష్టసురాసవైః||72|| ఉదరం గుల్మమష్ఠీలాం తూన్యౌ శోఫం విసూచికాం| ప్లీహహృద్రోగగుదజానుదావర్తం చ నాశయేత్||73||

స0-హిడ్గ్వాదికం జర్జరీకృత్య దధిస్నేహచతుష్కయుతమంతర్ధూమం దాహయేత్| తస్మాత్ క్షారాద్బిడాలపదకం మదిరాదిభిః పిబేత్| ఏష చ క్షార ఉదరగుల్మాదీన్ నాశయేత్|

Adhikarana kaPodare ariShTagomUtrAdayaH (74) · Śloka 74

జయేదరిష్టగోమూత్రచూర్ణాయస్కృతిపానతః| సక్షారతైలపానైశ్చ దుర్బలస్య కఫోదరం||74||

స0-దుర్బలస్య నరస్య కఫోదరమరిష్టాదిపానేన జయేత్| అయస్కృతిః-ప్రమేహచికిత్సితే (అ. 12|29) ప్రోక్తా, క్షారయుతతైలపానైశ్చ జయేత్|

Adhikarana kaPodare mUlakabIjAdiBirUpanAhaH kaPodare aBIkShNaM svedaH (75) · Śloka 75

ఉపనాహ్యం ససిద్ధార్థకిణ్వైర్బీజైశ్చ మూలకాత్| కల్కితైరుదరం స్వేదమభీక్ష్ణం చాత్ర యోజయేత్||75||

స0-తథా, ఉపనాహ్యం జఠరమస్యైతైః మూలకబీజైః కల్కితైః ససర్షపకిణ్వైః| తథా, నిత్యం స్వేదమత్ర యోజయేత్|

Adhikarana sanipAtodare pratyAkhyAyakriyA (76) · Śloka 76

సన్నిపాతోదరే కుర్యాన్నాతిక్షీణబలానలే| దోషోద్రేకానురోధేన ప్రత్యాఖ్యాయ క్రియామిమాం||76||

స0-సన్నిపాతోదరే-అర్థాత్సన్నిపాతోదరవతి నరే, నాతిక్షీణబలానలేఽధిదోషానురోధేన-తద్వశేనైవ, క్రియామిమాం-అనంతరోక్తాం, కుర్యాత్| కిం కృత్వా ? ప్రత్యాఖ్యాయ,-ఏతదుదరమశక్యప్రతీకారమిత్యేవముక్త్వా| అథోపక్రమమాహ-

Adhikarana sanipAtodare dantIdravantItailapAnam (77) · Śloka 77

దంతీద్రవంతీఫలజం తైలం పానే చ శస్యతే| |77|

స0-దంత్యాదితైలం పానే చ శస్యతే|

Adhikarana sanipAtodare kriyAnivRutte kAkAdanyAdikalkaH (77-78) · Śloka 78

| క్రియానివృత్తే జఠరే త్రిదోషే తు విశేషతః||77|| దద్యాదాపృచ్ఛ్య తజ్జ్ఞాతీన్ పాతుం మద్యేన కల్కితం| మూలం కాకాదనీగుంజాకరవీరకసంభవం||78||

స0-క్రియామతిక్రాంతే జఠరే విశేషేణ త్రిదోషజే తస్య-ఉదరిణో బంధూన్, పృష్ట్వా-యథైతద్విషం విషమం కిం జీవయత్యుత మారయతీతి సందేహ ఇత్యాద్యుక్త్వా, ప్రయోజ్యం వక్ష్యమాణం చైతత్| పాతుమిత్యాది| కాకాదన్యాదిజం మూలం కల్కితం మద్యేన పాతుం దద్యాత్| కకాదనీ-కాకణంతికా|

Adhikarana sanipAtodare kriyAsthAvaraM viShaM sarpaviShaM vA (79-81) · Śloka 81

పానభోజనసంయుక్తం దద్యాద్వా స్థావరం విషం| యస్మిన్ వా కుపితః సర్పో విముంచతి ఫలే విషం||79|| తేనాస్య దోషసంఘాతః స్థిరో లీనో విమార్గగః| బహిః ప్రవర్తతే భిన్నో విషేణాశు ప్రమాథినా||80|| తథా వ్రజత్యగదతాం శరీరాంతరమేవ వా| |81|

స0-అథవా పానభోజనసంయుక్తం స్థావరం విషం దద్యాత్| తేన యస్మిన్ ఫలే సర్పః కుపితో విషం ముంచతి తద్వా దద్యాత్| తేన-విషేణ ప్రమాథినా, అస్య దోషసంఘాతో భిన్నో బహిః ప్రవర్తతే| కింభూతః ? స్థిరస్తథా లీనో ధాత్వాదిషు తథా ఉన్మార్గగామీ| తథా-తేన ప్రకారేణానుష్ఠితేన, ఉదర్యగదతాం-నిర్వ్యాధితాం, వ్రజతి| శరీరాంతరం వా యాతి-మ్రియత ఇత్యర్థః|

Adhikarana sanipAtodare hRutadoSha shItAmbusnAnaM payaH pAnaM peyAM vAtetrivRucCAkA diBakShaNaM (81-83) · Śloka 83

| హృతదోషం తు శీతాంబుస్నాతం తం పాయయేత్పయః||81|| పేయాం వా త్రివృతః శాకం మండూక్యా వాస్తుకస్య వా| కాలశాకం యవాఖ్యం వా ఖాదేత్స్వరససాధితం||82|| నిరమ్లలవణస్నేహం స్విన్నాస్విన్నమనన్నభుక్| మాసమేకం తతశ్చైవ తృషితః స్వరసం పిబేత్||83||

స0-హృతదోషం చ తం శీతజలేన స్నాతం సంతం పయః శీతం పాయయేత్| పేయామథవా త్రివృచ్ఛాకం మండూకీశాకం వాస్తుకశాకం కాలశాకం యవశాకం వా ఖాదేత్| కింభూతం ? స్వరసేన సాధితం, తథాఽమ్లలవణస్నేహవర్జితం, తథా స్విన్నాస్విన్నం| అనన్నభోజీ సన్, స్విన్నాస్విన్నమితి "క్తేన నవిశిష్టేన" ఇతి సమాసః, మాసమేకం యావదేతదశ్నీయాత్| తృషితః సన్ స్వరసం-ప్రకృతత్వాత్తచ్ఛాకస్య, పిబేత్|

Adhikarana sanipAtodare evaM nirhate doShe auShTraM kShIram (84) · Śloka 84

ఏవం వినిర్హృతే శాకైర్దోషే మాసాత్ పరం తతః| దుర్బలాయ ప్రయుంజీత ప్రాణభృత్కారభం పయః||84||

స0-ఏవం శాకవిశేషేణ దోషే నిర్హృతే-ప్రాయేణ జలాఖ్యే, తతః-అనంతరం, మాసాత్ పరం దురలాయ పురుషాయ కారభం క్షీరం ప్రాణకరం ప్రయుంజీత|

Adhikarana plIhodare vAmabAhau sirAmokShaH (85) · Śloka 85

ప్లీహోదరే యథాదోష స్నిగ్ధస్య స్వేదితస్య చ| సిరాం భుక్తవతో దధ్నా వామబాహౌ విమోక్షయేత్||85||

స0-ప్లీహోదరే దోషానుసారేణ స్నిగ్ధస్య స్వేదితస్య చ దధ్నా భుక్తవతః సిరాం వామే బాహౌ విమోక్షయేత్|

Adhikarana plIhodare labdhabale samudrashuktikShAraH plIhodare labdhakara~jjakShAraH plIhodare labdha shigrukvAthaH plIhodare labdhahi~ggvAdicUrNakShArAjyam (86-88) · Śloka 88

లబ్ధే బలే చ భూయోఽపి స్నేహపీతం విశోధితం| సముద్రశుక్తిజం క్షారం పయసా పాయయేత్తథా||86|| అమ్లస్రుతం బిడకణాచూర్ణాఢ్యం నక్తమాలజం| సౌభాంజనస్య వా క్వాథం సైంధవాగ్నికణాన్వితం||87|| హిడ్గ్వాదిచూర్ణం క్షారాజ్యం యుంజీత చ యథాబలం| |88|

స0-బలే చ జాతే పునరపి స్నేహపీతం విశోధితం సంతం క్షారం సముద్రశుక్తయుత్థం పయసా పాయయేత్| తథా కరంజజం క్షారమమ్లైః-కాంజికాదిభిః స్రుతం, బిడకణాచూర్ణభూయిష్ఠం పాయయేత్| అథవా, సౌభాంజనస్య క్వాథం సైంధవాదియుతం పిబేత్| హిడ్గ్వాదిజం చూర్ణం క్షారం తథా ఘౄతం-షట్పలాది, యథాబలం ప్రయుంజీత| నను, యథాబలం ఇహోచ్యతే| ప్రాక్ చాభ్యధాయి (హృ. ని. అ. 12|4)- "నష్టచేష్టాబలాహారాః" ఇతి| తదిమే వాక్యే పరస్పరం వ్యాఘ్నాతే| బ్రూమః| బలశబ్దేనేహ భేషజబలం సోఢుం శక్తం యద్బలమాత్రం తదిహ పరికల్పితం| పూర్వం చ ప్రకృష్టం యద్బలం తద్వివక్షితమితి నాత్ర పూర్వాపరవ్యాహతత్వం|

Adhikarana plIhodare labdhabale pippalyAdicUrNam (88-89) · Śloka 89

| పిప్పలీనాగరం దంతీసమాంశం ద్విగుణాభయం||88|| బిడార్ధాంశయుతం చూర్ణమిదముష్ణాంబునా పిబేత్| |89|

స0-పిప్పలీనాగరయోర్ద్వావంశౌ, దంత్యా ద్వౌ భాగౌ, హరీతక్యాశ్చ ద్వౌ భాగౌ, బిడలవణస్యార్ధభాగః, ఇత్యేవం చూర్ణముష్ణాంబునా పిబేత్|

Adhikarana plIhodarelabdhabale viDa~ggAdiBUtiH (89-90) · Śloka 90

| విడంగం చిత్రకం సక్తూన్ సఘృతాన్ సైంధవం వచాం||89|| దగ్ధ్వా కపాలే పయసా గుల్మప్లీహాపహం పిబేత్| |90|

స0-విడంగాదికం కపాలే-కర్పరే, దగ్ధ్వా క్షీరేణ గుల్మప్లీహఘ్నం పిబేత్|

Adhikarana plIhodare labdhabale badarakapatralepaH (90-91) · Śloka 91

| తైలోన్మిశ్రైర్బదరకపత్రైః సమ్మార్దితైః సముపనద్ధః||90|| ముసలేన పీడితోఽను చ యాతి ప్లీహా పయోభుజో నాశం| |91|

స0-బదరకస్య పత్రైస్తైలమిశ్రితైః సుష్రు మర్దితైః సముపనద్ధః, అను-పశ్చాచ్చ, ముసలేన పీడితః ప్లీహా క్షీరాశినో నాశం వ్రజతి| ఉపగీతిః|

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakalatAyogaH (91-92) · Śloka 92

| రోహీతకలతాః క్లృప్తాః ఖండశః సాభయా జలే||91|| మూత్రే వాఽఽసునుయాత్తచ్చ సప్తరాత్రస్థితం పిబేత్| కామలాప్లీహగుల్మార్శః కృమిమేహోదరాపహం||92||

రోహీతకలతాః లతాః ఖండం క్లృప్తాః సహరీతకీర్జలే మూత్రే వాఽఽసునుయాత్| తచ్చ సప్తరాత్రం స్థితం జలం మూత్రం వా పిబేత్| హరీతక్యశ్చ లేహవద్భుంజీత| తత్పీతం కామలాదిఘ్నం|

Adhikarana plIhodarelabdhabale rohItakaghRutam (93-95) · Śloka 95

రోహీతకత్వచః కృత్వా పలానాం పంచవింశతీం| కోలద్విప్రస్థసంయుక్తం కషాయముపకల్పయేత్||93|| పాలికైః పంచకోలైస్తు తైః సమస్తైశ్చ తుల్యయా| రోహీతకత్వచా పిష్టైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||94|| ప్లీహాభివృద్ధిం శమయత్యేతదాశు ప్రయోజితం| |95|

స0-రోహీతకత్వచః పలానాం పంచవింశతిం కృత్వా బదరప్రస్థద్వయసంయుక్తం కషాయమవతారయేత్| పంచకోలైః పాలికైస్తైః సమస్తైః పంచకోలైః రోహీతకత్వచా తుల్యయా పిష్టైర్ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| ఏతద్ధృతం ప్రయోజితం ప్లీహాభివృద్ధిం ద్రాగేవ శమయతి|

Adhikarana plIhodarelabdhabale kadalyAditailam (95-96) · Śloka 96

| కదల్యాస్తిలనాలానాం క్షారేణ క్షురకస్య చ||95|| తైలం పక్వం జయేత్పానాత్ప్లీహానం కఫవాతజం| |96|

స0-కదల్యాదీనాం క్షారేణ తైలం పక్వం పానేన కఫవాతోత్థం ప్లీహానం పరాకరోతి|

Adhikarana plIhodarelabdhabale vAtakaPolbaNe gulmavadagnikarma (96-97) · Śloka 97

| అశాంతౌ గుల్మవిధినా యోజయేదగ్నికర్మ చ||96|| అప్రాప్తపిచ్ఛాసలిలే ప్లీహ్ని వాతకఫోల్బణే| |97|

స0-ఏవమప్యనుపశాంతౌ వాతకఫోత్థే ప్లీహ్న్యసంజాతపిచ్ఛోదకే గుల్మవిధానేనాగ్నికర్మ యోజయేత్|

Adhikarana plIhodare labdhabale pittolbaNe jIvanIyasarpirAdi (97-98) · Śloka 98

| పైత్తికే జీవనీయాని సర్పీంషి క్షీరబస్తయః||97|| రక్తావసేకః సంశుద్ధిః క్షీరపానం చ శస్యతే| |98|

పైత్తికే-పిత్తేల్బణే, ప్లీహ్ని జీవనీయగణసాధితాని సర్పీంషి తథా క్షీరబస్తిరక్తావసేకాది చ శస్యతే| "సిరాం భుక్తవతో దధ్నా వామబాహౌ విమోక్షయేత్|" (శ్లో. 85) ఇత్యనేనైవ రక్తావసేకస్యోక్తత్వాత్ పునర్వచనం ప్రకర్షార్థం| పిత్తాధిక్యే హి రక్తాతివృద్ధిః| తస్మాదతిరక్తస్రావో యోజ్య ఇతి ప్రతిపాదనార్థమేతదుక్తం|

Adhikarana yakRududare dakShiNabhuje sirAmokShaH (98) · Śloka 98

| యకృతి ప్లీహవత్కర్మ దక్షిణే తు భుజే సిరాం||98||

స0-యకృతి ప్లీహవత్ కర్మ కార్యం| సిరాం పునర్దక్షిణే బాహౌ దద్యాత్|

Adhikarana yakRududare anyatsarvaM plIhavat baddhodare svedA nrUho~anuvAsanaM ca baddhodare paristraMsInyannAni baddho tIkShNaM virecanam baddho udAvartaharaM vAtandhaM ca karma (99-100) · Śloka 100

స్విన్నాయ బద్ధోదరిణే మూత్రతీక్ష్ణౌషధాన్వితం| సతైలలవణం దద్యాన్నిరూహం సానువాసనం||99|| పరీస్రంసీని చాన్నాని తీక్ష్ణం చాస్మై విరేచనం| ఉదావర్తహరం కర్మ కార్యం యచ్చానిలాపహం||100||

స0-బద్ధోదరిణే పురుషాయ స్విన్నాయ గోమూత్రతీక్ష్ణౌషధయుతం తైలసైంధవాభ్యాం సహ నిరూహం దద్యాత్, సానువాసనం-పూర్వమనువాసనం పశ్చాచ్చేత్యర్థః| ఉదరీణః స్వేదనిషేధాద్బద్ధోదరిణః స్వేదానుజ్ఞానమపవాద ఇతి నైతత్పూర్వాపరవ్యాహతం| పరిస్రంసీని-అనులోమకారణ్యన్నాని, అస్మై చ-జఠరిణే, తీక్ష్ణం చ విరేచనం దద్యాత్| ఉదావర్తహరం కర్మ కార్యం| యచ్చ వాత్ఘ్నం తచ్చ కార్యం|

Adhikarana Cidrodare svedaM vinA kaPo daravat Cidro jAtaM jAtaM jalaM svAvyam (101) · Śloka 101

ఛిద్రోదరమృతే స్వేదాచ్ఛ్లేష్మోదరవదాచరేత్| జాతం జాతం జలం స్రావ్యమేవం తద్యాపయేద్భిషక్||101||

స0-ఛిద్రోదరం స్వేదమంతరేణ శ్లేష్మోదరవదుపక్రమేత్| యదా తు కథంచిద్రసశ్ఛిద్రేభ్యః పరిస్రవన్ జఠరమాపూరయిత్వా జలం భవేత్తదా తజ్జాతం సలిలం స్రావ్యం| న చ సకృదేవ స్రావ్యమితి ప్రతిపాదనార్థం వీప్సా, జాతం జాతం జలం స్రావ్యమితి| కియంతం కాలం స్రావ్యం ? ఇత్యాహ-ఏవమిత్యాది| ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, తత్-బద్ధోదరం, యాపయేత్| స్వాస్థ్యమితి యోగ్యతయాఽత్ర సంబధ్యతే, తేనైవ స్వాస్థ్యం ప్రాపయేదితి బోధ్యం| న తు యాప్యం విదధ్యాదితి వ్యాఖ్యేయం, న హి యాప్యముదరమస్తి|

Adhikarana udakodare abdoShaharANi udakodaredIpanIyaH kaPaghnaScAhAraH (102-103) · Śloka 103

అపాం దోషహరాణ్యాదౌ యోజయేదుదకోదరే| మూత్రయుక్తాని తీక్ష్ణాని వివిధక్షారవంతి చ||102|| దీపనీయైః కఫఘ్నైశ్చ తమాహారైరుపాచరేత్| |103|

స0-ఉదకోదరే పూర్వమపాం దోషహరాణి యోజయేత్| తాని సర్వాణి గోమూత్రయుక్తాని తథా తీక్ష్ణాని తథా వివిధాః క్షారా విద్యంతే యేషు తాని వివిధక్షారవంతి, అనేకక్షారయుక్తానీత్యర్థః| నను, అపామిత్యనర్థకం, "యోజయేదుదకోదరే" ఇత్యనేనైవోదకహరత్వస్య సిద్ధత్వాత్| అత్రోచ్యతే| అపాం చ హర్ణాని యశ్చ తత్ర సంసృష్టో దోషోఽద్భిస్తస్య చ హరణాని జలసంసృష్టదోషహరణానీతి ప్రతిపాదయితుముక్తం| ఆదావితి నిర్దేశాత్ పశ్చాద్వాతాదిదోషానుసారేణ చోపక్రమః కార్య ఇతి ద్యోతయతి| తథా భోజనైర్దీపనీయైః కఫాపహైశ్చోపాచరేత్|

Adhikarana udakodare chAgakarIShakShArAdiguTikAo (103-106) · Śloka 106

| క్షారం ఛ్Oగకరీషాణాం స్రుతం మూత్రేఽగ్నినా పచేత్||103|| ఘనీభవతి తస్మింశ్చ కర్షాంశం చూర్ణితం క్షిపేత్| పిప్పలీ పిప్పలీమూలం శుంఠీ లవణపంచకం||104|| నికుంభకుంభత్రిఫలాస్వర్ణక్షీరీవిషాణికాః| స్వర్జికాక్షారషడ్గ్రంథాసాతలాయవశూకజం||105|| కోలాభా గుటికాః కృత్వా తతః సౌవీరకాప్లుతాః| పిబేదజరకే శోఫే ప్రవృద్ధే చోదకోదరే||106||

స0-క్షారం ఛాగకరీషాణాం మూత్రే స్రుతం చాగ్నినా పచేత్| అస్మింశ్చ క్షారజలే ఘనీభవతి సతి కర్షాంశం రజీకృతం పిప్పల్యాదికం క్షిపేత్| తతః-తస్మాత్క్షారాత్, గులికాః కోలాభాః కృత్వా సౌవీరకాలోడితా అజరకాదౌ పిబేత్|

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu auShadhairaprashameShu shastrakarma (107) · Śloka 107

ఇత్యౌషధైరప్రశమే త్రిషు బద్ధోదరాదిషు| ప్రయుంజీత భిషక్ శస్త్రమార్తబంధునృపార్థితః||107||

స0-ఇతి-ఏవం, ఔషధైరశాంతౌ సత్యాం త్రిషు బద్ధచ్ఛిద్రోదకోదరేషు వైద్య ఆర్తజ్ఞాతిభిర్నృపేణ చాభ్యార్థితః సన్ శస్త్రం ప్రయుంజీత|

Adhikarana baddhacCidrodakodareShu shastrakarma vidhiH (108-112) · Śloka 112

స్నిగ్ధస్విన్నతనోర్నాభేరధో బద్ధక్షతాంత్రయోః| పాటయేదుదరం ముక్త్వా వామతశ్చతురంగులాత్||108|| చతురంగులమానం తు నిష్కాస్యాంత్రాణి తేన చ| నిరీక్ష్యాపనయేద్బాలమలలేపోపలాదికం||109|| ఛిద్రే తు శల్యముద్ధృత్య విశోధ్యాంత్రపరిస్రవం| మర్కోటైర్దంశయేచ్ఛిద్రం తేషు లగ్నేషు చాహరేత్||110|| కాయం మూర్ధ్నోఽను చాంత్రాణి యథాస్థానం నివేశయేత్| అక్తాని మధుసర్పిర్భ్యామథ సీవ్యేద్బహిర్వ్రణం||111|| తతః కృష్ణమృదాఽఽలిప్య బధ్నీయాద్యష్టిమిశ్రయా| నివాతస్థః పయోవృత్తిః స్నేహద్రోణ్యాం వసేత్తతః||112||

స0-బద్ధక్షతాంత్రయోః-బద్ధోదరే ఛిద్రోదరే చ, స్నిగ్ధస్విన్నశరీరస్య నాభేరధ ఉదరం చతురంగులాద్వామేన ముక్త్వా చతురంగులప్రమాణం పాటయేత్| తేన చ-ఛిద్రేణ, అంత్రాణి బహిర్నిష్కాస్య బాలమలలేపోపలాదికమపనయేదితి బద్ధోదరోపక్రమః| ఛిద్రోదరోపక్రమమాహ-ఛిద్రే తు పరీస్రావిణి శల్యముద్ధృత్య పరిస్రవమాత్రం విశోధ్యానంతరం మర్కోటైశ్ఛిద్రం దంశయేత్| తేషు చ-మర్కోటేషు, భక్షయితుం లగ్నేషు మూర్ధ్నః-శిరసోఽపరం, కాయం మర్కోటానామాకర్షేత్| అను [చ]-పశ్చాచ్చ, అంత్రాణి మధుసర్పిర్భ్యామక్తాని యథాస్థానం స్థాపయేత్| [అథ-] అనంతరం, బహిర్వ్రణం సీవ్యేత్| బహిఃశబ్దనిర్దేశాదాభ్యంతరగతం న సీవ్యేదితి గమ్యతే| తతః-అనంతరం, కృష్ణమృదా మధుయష్టికామిశ్రయాఽఽలిప్య బధ్నీయాత్| అనంతరం నివాతస్థః క్షీరవృత్తిః సన్ స్నేహద్రోణ్యాం వసేత్| అధునా జలోదరస్యాన్యేషామపి జాతజలానాం జఠరాణాం చికిత్సార్థమాహ-

Adhikarana sajale udare jalasrAvaNavidhiH sajale niHsrute peyA (113-117) · Śloka 117

సజలే జఠరే తైలైరభ్యక్తస్యానిలాపహైః| స్విన్నస్యోష్ణాంబునాఽఽకక్షముదరే పట్టవేష్టితే||113|| బద్ధచ్ఛిద్రోదితస్థానే విధ్యేదంగులమాత్రకం| నిధాయ తస్మిన్నాడీం చ స్రావయేదర్ధమంభసః||114|| అథాస్య నాడీమాకృష్య తైలేన లవణేన చ| వ్రణమభ్యజ్య బధ్వా చ వేష్టయేద్వాససోదరం||115|| తృతీయేఽహ్ని చతుర్థే వా యావదాషోడశం దినం| తస్య విశ్రమ్య విశ్రమ్య స్రావయేదల్పశో జలం||116|| వివేష్టయేద్గాఢతరం జఠరం వాససా శ్లథం| నిఃస్రుతే లంఘితః పేయామస్నేహలవణాం పిబేత్||117||

స0-సజలే జఠరిణో జఠరే తైలైః-తిలానాం తైలైః సర్షపైరండతైలాదిభిశ్చ, అనిలఘ్నైరభ్యక్తస్య తథోష్ణాంబునా స్విన్నస్యాకక్షం-కక్షాంతం యావత్, ఉదరే పట్టేన-వస్త్రేణ వేష్టితే, తదుదరం వస్త్రేణైవ వేష్టయిత్వా బద్ధచ్ఛిద్రోదరయోర్యత్కథితం స్థానం తస్మిన్ స్థానేఽంగులప్రమాణం విధ్యేత్| తస్మింశ్చ ఛిద్రే నాడీం నిధాయ జలస్యోదరస్థస్యార్ధం స్రావయేత్| జలస్రావాదనంతరమస్య-ఉదరిణో, నాడీమాకృష్య సలవణేన తైలేన వ్రణమభ్యజ్య బద్ధ్వా చ వాససా జఠరం వేష్టయేత్| తృతీయే దివసేఽథవా చతుర్థే యావదాషోడశం దినం తస్య-ఉదరిణో, విశ్రమ్య విశ్రమ్యాల్పశః-అల్పమల్పం కృత్వా, జలం-దోషం, స్రావయేత్| సహసా హి ప్రచురజలస్రావణాదపాయః స్యాత్| తస్మాత్ స్రుతిదివసాదనంతరం తృతీయే చతుర్థే పంచమాదౌ వా దినే శరీరబలాబలమపేక్ష్య షోడశదినం మర్యాదీకృత్య జలస్రావణం కార్యం| జఠరం చ శిథిలం వాససా గాఢతరం వివేష్టయేత్| నిఃస్రుతే చ జలేఽసౌ జఠరీ లంఘితః సన్ పేయామస్నేహలవణాం&ల్త్; పిబేత్| నఞత్ర ఈషదర్థః| ఈషత్ స్నేహలవణం క్లేదరక్షార్థం వాతకోపరక్షార్థం చ| అన్యథా హి 'రూక్షాం నిర్లవణాం పిబేట్ ఇత్యేవం నిర్దేశమాచార్యః కుర్యాత్|

Adhikarana sajale udare AsaMvatsaraM vartanakramaH (118-119) · Śloka 119

స్యాత్క్షీరవృత్తిః షణ్మాసాంస్త్రీన్ పేయాం పయసా పిబేత్| త్రీంశ్చాన్యాన్ పయసైవాద్యాత్ ఫలామ్లేన రసేన వా||118|| అల్పశోఽస్నేహలవణం జీర్ణం శ్యామాకకోద్రవం| ప్రయతో వత్సరేణైవం విజయేత జలోదరం||119||

స0-షణ్మాసాన్ క్షీరవృత్తిః స్యాత్| త్రీన్ మాసాన్ క్షీరపేయాం పిబేత్| త్రీంశ్చాన్యాన్ మాసాన్ పయసైవ జీర్ణం శ్యామాకకోద్రవమద్యాత్| ఫలామ్లేన వా మాంసరసేన| కథం ? అల్పమల్పం| తథా, ఈషత్ స్నేహలవణం| [ఏవం-] అనేన ప్రకారేణ, ప్రయతః సలిలోదరం వత్సరేణ విజయేత్|

Adhikarana sajale udare pathye yantrito jitendriyashcaudare (120) · Śloka 120

వర్జ్యేషు యంత్రితో దిష్టే నాత్యదిష్టే జితేంద్రియః| |120|

స0-వర్జ్యేష్వాహారవిహారాదిష్వత్యర్థోష్ణామ్లలవణాదిషు (శ్లో. 125) యంత్రిత ఉదరీ స్యాత్| దిష్టే-కథితేఽన్నపానాదౌ, నాతియంత్రితః స్యాత్| అదిష్టే-అకథితే పునరన్నపానాదౌ, జితేంద్రియః స్యాత్-అలోలుపేన తత్ర భవితవ్యమిత్యర్థః| జలోదరచికిత్సాప్రసంగేన సర్వోదరచికిత్సామాహ-

Adhikarana sarvodare vAtAdishamanI kriyA (120-121) · Śloka 121

| సర్వమేవోదరం ప్రాయో దోషసంఘాతజం యతః||120|| అతో వాతాదిశమనీ క్రియా సర్వత్ర శస్యతే| |121|

స0-సర్వమేవోదరం బాహుల్యేన దోషసంఘాతోత్థం యస్మాత్తస్మాత్ సర్వత్రోదరే వాతాదిశమనీ క్రియా ప్రశస్యతే| ప్రాయోగ్రహణం కించిత్ ప్రాక్తనకర్మనిమిత్తముదరం నావశ్యం దోషసంఘాతజమితి|

Adhikarana sarvodare dIpano laghushcAhAraH (121-122) · Śloka 122

| వహ్నిర్మందత్వమాయాతి దోషైః కుక్షౌ ప్రపూరితే||121|| తస్మాద్భోజ్యాని భోజ్యాని దీపనాని లఘూని చ| సపంచమూలాన్యల్పామ్లపటుస్నేహకటూని చ||122||

స0-వహ్నిర్మందత్వం యత ఆగచ్ఛతి దోషైరుదరే ప్రపూరితే సతి తస్మాత్కారణాత్ భోజ్యాని-ఆహారాః, భోజ్యాని-భక్షయితవ్యాని, జఠరిభిర్దీపనాని లఘూని చ| తథా సహ పంచమూలేన తథాఽల్పామ్లాదయో యేషు తాని|

Adhikarana sarvodare gomUtraBAvitaShaShTikataNDulayavAgUBojanam (123-124) · Śloka 124

భావితానాం గవాం మూత్రే షష్టికానాం చ తండులైః| యవాగూం పయసా సిద్ధాం ప్రకామం భోజయేన్నరం||123|| పిబేదిక్షురసం చాను జఠరాణాం నివృత్తయే| స్వం స్వం స్థానం వ్రజంత్యేషాం వాతపిత్తకఫాస్తథా||124||

స0-గోమూత్రే భావితానాం షష్టికానాం తండులైర్యవాగూం క్షీరేణ సిద్ధాం ప్రకామం-ఇచ్ఛయా, నరం భోజయేత్| అను-పశ్చాత్, ఇక్షురసం చ పిబేదుదరాణాం శాంత్యర్థం| తథా వాతపిత్తకఫాశ్చైషాం-ఉదరిణాం, స్వం స్వం స్థానం వ్రజంతి|

Adhikarana sarvodare tadanu dakShurasapAnam sarvo varjyAni (125-126) · Śloka 126

అత్యర్థోష్ణామ్లలవణం రూక్షం గ్రాహి హిమం గురు| గుడం తైలకృతం శాకం వారి పానావగాహయోః||125|| ఆయాసాధ్వదివాస్వప్నయానాని చ పరిత్యజేత్| |126|

స0-అత్యర్థోష్ణామ్లలవణాదికం జఠరీ త్యజేత్| వారి పానావగాహయోర్యది త్యజేత్ తర్హి కిం పేయం ? ఇత్యాహ-

Adhikarana sarvodare takrapAnam aShTodareShu takravisheShaH (126-129) · Śloka 129

| నాత్యచ్ఛసాంద్రమధురం తక్రం పానే ప్రశస్యతే||126|| సకణాలవణం వాతే, పిత్తే సోషణశర్కరం| యవానీసైంధవాజాజీమధువ్యోషైః కఫోదరే||127|| త్ర్యూషణక్షారలవణైః సంయుతం నిచయోదరే| మధుతైలవచాశుంఠీశతహ్వాకుష్ఠసైంధవైః||128|| ప్లీహ్ని, బద్ధే తు హపుషాయవానీపట్వజాజిభిః| సకృష్ణామాక్షికం ఛిద్రే, వ్యోషవత్సలిలోదరే||129||

స0-తక్రమీషదచ్ఛసాంద్రమధురం పానే ప్రశస్యతే| తచ్చ పవనే సపిప్పలీసైంధవం శ్రేష్ఠం| పిత్తే సమరిచశర్కరం| యవాన్యాదిభిః సహ్స్ కఫోదరే హితం| త్రికటుకాదిభిః సంయుక్తం సన్నిపాతోదరే| మధుతైలాదిభిః ప్లీహోదరే| హపుషాదిభిర్యుతం బద్ధోదరే| పిప్పలీమధుయుతం ఛిద్రోదరే| జలోదరే వ్యోషయుతం శ్రేష్ఠం|

Adhikarana aShTodareShu gauravAdiyuktAnAM vAtakaPArtAnAM takrAmRUtam (130) · Śloka 130

గౌరవారోచకానాహమందవహ్న్యతిసారిణాం| తక్రం వాతకఫార్తానామమృతత్వాయ కల్పతే||130||

స0-వాతకఫార్తానాం గౌరవారోచకాదియుతానాం తక్రమమృతత్వాయ కల్పతే-సంపద్యతే| ఏతచ్చ బ్రువన్ వాతకఫయోః శుద్ధావపి దేయమితి ద్యోతయతి|

Adhikarana aShTodareShu sarveShAM prayogANAmanu kShIram (131) · Śloka 131

ప్రయోగాణాం చ సర్వేషామను క్షీరం ప్రయోజయేత్| స్థైర్యకృత్సర్వధాతూనాం బల్యం దోషానుబంధహృత్||131||

స0-సర్వేషాం చ ప్రయోగాణామను క్షీరం ప్రయోజయేత్| తచ్చ క్షీరం సర్వధాతూనాం స్థిరత్వం కరోతి| తథా బల్యం స్యాద్దోషానుబంధత్వం హరతి|

Adhikarana aShTodareShu BeShajakShINA~ggAnAM kShIraM amRutam (15) · Śloka 15

భేషజాపచితాంగానాం క్షీరమేవామృతాయతే| 131 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ఉదరచికిత్సితం నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||

స0-భేషజేనాపచితం శరీరం యేషాం తేషాం క్షీరమేవామృతత్వాయ సంపద్యత ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం చతుర్థే చికిత్సితస్థానే ఉదరచికిత్సితం నామ పంచదశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 15||