Adhikarana adhyAyopakramaH SArIrasthAnam · Śloka
🔊 Audio coming soon
asmādanantaraṁ vidradhivr̥ddhicikitsitamārabhyatē, pramēhōpadravabhūtatvādvidradhēḥ| ityāha-
13. vidradhivr̥ddhicikitśitādhyāyaḥ
Adhikarana vidradhivRuddhicikitsitAdhyAyaH Ame vidradhau shoPavat upakramaHvAtike vidradhau dhAvanalepanashodhanaropaNAni (2-1) · Śloka 1
athātō vidradhivr̥ddhicikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2| ) vidradhiṁ sarvamēvāmaṁ śōphavatsamupācarēt| pratataṁ ca harēdraktaṁ pakvē tu vraṇavatkriyā||1||
View original
अथातो विद्रधिवृद्धिचिकित्सितं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) विद्रधिं सर्वमेवामं शोफवत्समुपाचरेत्| प्रततं च हरेद्रक्तं पक्वे तु व्रणवत्क्रिया||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-āmaṁ sarvamēva vidradhiṁ śōphavadupakramēt| anavarataṁ ca raktamāharēt| anantaraṁ pakvē sati vraṇavatkriyā| viśēṣēṇa vikitsitamāha-
Adhikarana vAtike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (2-3) · Śloka 3
pañcamūlajalairdhautaṁ vātikaṁ lavaṇōttaraiḥ| bhadrādivargayaṣṭyāhvatilairālēpayēdvraṇam||2|| vairēcanikayuktēna traivr̥tēna viśōdhya ca| vidārīvargasiddhēna traivr̥tēnaiva rōpayēt||3||
View original
पञ्चमूलजलैर्धौतं वातिकं लवणोत्तरैः| भद्रादिवर्गयष्ट्याह्वतिलैरालेपयेद्व्रणम्||२|| वैरेचनिकयुक्तेन त्रैवृतेन विशोध्य च| विदारीवर्गसिद्धेन त्रैवृतेनैव रोपयेत्||३||
🔊 Audio coming soon
sa0-vātikaṁ vraṇaṁ-vātavidradhāvarthājjātaṁ, pañcamūlajalaiḥ prakṣālitaṁ "bhadradāru nataṁ" (hr̥. sū. a. 15|5) ityādinā madhuyaṣṭikayā tilaiśca lavaṇādyai(dhikai)rlēpayēt| vairēcanikayuktēna-"nikumbhakumbha" (hr̥. sū. a. 15|2) ityādivargōktēna yuktēna, traivr̥tēna-traivr̥tākhyēna snēhēna, viśōdhya-śōdhayitvā, tatō "vidāripañcāṅgula" (hr̥. sū. a. 15|9) ityādidravyasiddhēna traivr̥tēnaiva snēhēna vraṇaṁ rōpayēt|
Adhikarana paittike vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (4-5) · Śloka 5
kṣālitaṁ kṣīritōyēna limpēdyaṣṭyamr̥tātilaiḥ| paittaṁ ghr̥tēna siddhēna mañjiṣṭhōśīrapadmakaiḥ||4|| payasyādviniśāśrēṣṭhāyaṣṭīdugdhaiśca rōpayēt| nyagrōdhādipravālatvakphalairvā|5|
View original
क्षालितं क्षीरितोयेन लिम्पेद्यष्ट्यमृतातिलैः| पैत्तं घृतेन सिद्धेन मञ्जिष्ठोशीरपद्मकैः||४|| पयस्याद्विनिशाश्रेष्ठायष्टीदुग्धैश्च रोपयेत्| न्यग्रोधादिप्रवालत्वक्फलैर्वा|५|
🔊 Audio coming soon
sa0-paittaṁ vraṇaṁ kṣīritōyēna dhautam| kṣīriṇō-nyagrōdhādayaḥ| madhuyaṣṭikāguḍūcītilairlimpēdbahiḥ| ghr̥tēnētyādi| mañjiṣṭhādibhirghr̥tēna siddhēna rōpayēt| sāmānyaparibhāṣōktapramāṇēna (hr̥. ka. a. 6|15) dravyaṁ ghr̥taṁ jalaṁ samakṣīraṁ [ caturguṇavivardhitaṁ ] ityatra pākakramaḥ| nyagrōdhētyādi| pravālaśca tvak ca phalaṁ ca pravālatvakphalāni| nyagrōdhādīnāṁ (hr̥. sū. a. 15|41) pravālatvakphalaiḥ siddhēna vā ghr̥tēna rōpayēt|
Adhikarana kaPaje vidradhau dhAvanalepanaSodhanaropaNAni (5-7) · Śloka 7
| kaphajaṁ punaḥ||5|| āragvadhādinā dhautaṁ saktukumbhaniśātilaiḥ| limpētkulatthikādantītrivr̥cchyāmāgnitilvakaiḥ||6|| sasaindhavaiḥ sagōmūtraistailaṁ kurvīta rōpaṇam| |7|
View original
| कफजं पुनः||५|| आरग्वधादिना धौतं सक्तुकुम्भनिशातिलैः| लिम्पेत्कुलत्थिकादन्तीत्रिवृच्छ्यामाग्नितिल्वकैः||६|| ससैन्धवैः सगोमूत्रैस्तैलं कुर्वीत रोपणम्| |७|
🔊 Audio coming soon
sa0-kaphajaṁ tu vraṇamāragvadhādinā (hr̥. sū. a. 15|17) dhautaṁ saktvādibhirlimpēt| kulatthikādibhirdravyaistailaṁ rōpaṇaṁ kurvīta|
Adhikarana raktAgantuje vidradhau pittajavat (7) · Śloka 7
| raktāgantūdbhavē kāryā pittavidradhivatkriyā||7||
View original
| रक्तागन्तूद्भवे कार्या पित्तविद्रधिवत्क्रिया||७||
🔊 Audio coming soon
sa0-raktōdbhavē tathā''gantujē kṣatōdbhavē ca vidradhau pittavidradhitulyā kriyā kāryā|
Adhikarana shleShmAtisAregantuje vidradhau pittajavat antarvidradhau kvAthaH (8) · Śloka 8
varuṇādigaṇakvāthamapakvē'bhyantarōtthitē| ūśakādipratīvāpaṁ pūrvāhṇē vidradhau pibēt||8||
View original
वरुणादिगणक्वाथमपक्वेऽभ्यन्तरोत्थिते| ऊशकादिप्रतीवापं पूर्वाह्णे विद्रधौ पिबेत्||८||
🔊 Audio coming soon
sa0-āntarē vidradhau varuṇādi (hr̥. sū. a. 15|29) gaṇakvāthamūṣakādi (hr̥. sū. a. 15|23) pratīvāpaṁ pūrvāhṇē pibēt|
Adhikarana antarvidradhau ghRutam antarvidradhau nirUhasnehabastI (9) · Śloka 9
ghr̥taṁ virēcanadravyaiḥ siddhaṁ tābhyāṁ ca pāyayēt| nirūhaṁ snēhabastiṁ ca tābhyāmēva prakalpayēt||9||
View original
घृतं विरेचनद्रव्यैः सिद्धं ताभ्यां च पाययेत्| निरूहं स्नेहबस्तिं च ताभ्यामेव प्रकल्पयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
sa0-virēcanadravyairyathādōṣaṁ ca ghr̥taṁ siddhaṁ tathā tābhyāṁ-varuṇādigaṇōṣakādigaṇābhyāṁ, siddhaṁ ghr̥tamapakvābhyantarōtthitē vidradhau pāyayēt| tābhyāmēva gaṇābhyāṁ nirūhānvāsanē nirūpayitavyē|
Adhikarana vidradhigulmAdau trAyanAdi kvAthaH (10) · Śloka 10
pānabhōjanalēpēṣu madhuśigru prayōjitaḥ| dattāvāpō yathādōṣamapakvaṁ hanti vidradhim||10||
View original
पानभोजनलेपेषु मधुशिग्रु प्रयोजितः| दत्तावापो यथादोषमपक्वं हन्ति विद्रधिम्||१०||
🔊 Audio coming soon
sa0-pānādiṣu madhuśigruḥ prayōjitō dattāvāpō-vitīrṇakalkaḥ, sāmarthyāttatkvāthaḥ pakvaṁ vidradhiṁ hanti|
Adhikarana vidradhigulmAdau trAyamANA ghRutam (11-15) · Śloka 15
trāyantītriphalānimbakaṭukāmadhukaṁ samam| trivr̥tpaṭōlamūlābhyāṁ catvāriṁ'śāḥ pr̥thak pr̥thak||11|| masūrānnistuṣādaṣṭau tatkvāthaḥ saghr̥tō jayēt| vidradhīgulmavīsarpadāhamōhamadajvarān||12|| tr̥ṇmūrcchācchardihr̥drōgapittāsr̥kkuṣṭhakāmalāḥ| kuḍavaṁ trāyamāṇāyāḥ sādhyamaṣṭaguṇē'mbhasi||13|| kuḍavaṁ tadrasāddhātrīsvarasātkṣīratō ghr̥tāt| karṣāṁśaṁ kalkitaṁ tiktātrāyantīdhanvayāsakam||14|| mustātāmalakīvīrājīvantīcandanōtpalam| pacēdēkatra saṁyōjya tadghr̥taṁ pūrvavadguṇaiḥ||15||
View original
त्रायन्तीत्रिफलानिम्बकटुकामधुकं समम्| त्रिवृत्पटोलमूलाभ्यां चत्वारिंऽशाः पृथक् पृथक्||११|| मसूरान्निस्तुषादष्टौ तत्क्वाथः सघृतो जयेत्| विद्रधीगुल्मवीसर्पदाहमोहमदज्वरान्||१२|| तृण्मूर्च्छाच्छर्दिहृद्रोगपित्तासृक्कुष्ठकामलाः| कुडवं त्रायमाणायाः साध्यमष्टगुणेऽम्भसि||१३|| कुडवं तद्रसाद्धात्रीस्वरसात्क्षीरतो घृतात्| कर्षांशं कल्कितं तिक्तात्रायन्तीधन्वयासकम्||१४|| मुस्तातामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलम्| पचेदेकत्र संयोज्य तद्घृतं पूर्ववद्गुणैः||१५||
🔊 Audio coming soon
sa0-trāyantyādikaṁ samaṁ-samāṁśaṁ, trivr̥tāyāścatvārōṁ'śāḥ paṭōlamūlācca, nistuṣamasūrādaṣṭāvityētaiḥ kvāthō ghr̥tasahitō vidradhyādīn parākuryāt| sa0-trāyamāṇāyāḥ kuḍavamaṣṭaguṇē jalē sādhyam| tadrasāt-trayāmāṇāyāḥ kvāthāt kuḍavaṁ, dhātrīsvarasāt kṣīrāghr̥tācca pratyēkaṁ kuḍavaṁ, karṣāṁśaṁ pratyēkaṁ kalkīkr̥taṁ tiktādi, ēkatra miśrayitvā pacēt| tadētad ghr̥taṁ pūrvaguṇam|
Adhikarana vidradhigulmAdau drAkShAdighRutam (16-17) · Śloka 17
drākṣā madhūkaṁ kharjūraṁ vidārī saśatāvarī| parūṣakāṇi triphalā tatkvāthē pācayēdghr̥tam||16|| kṣīrēkṣudhātrīniryāsaprāṇadākalkasaṁyutam| tacchītaṁ śarkarākṣaudrapādikaṁ pūrvavadguṇaiḥ||17||
View original
द्राक्षा मधूकं खर्जूरं विदारी सशतावरी| परूषकाणि त्रिफला तत्क्वाथे पाचयेद्घृतम्||१६|| क्षीरेक्षुधात्रीनिर्यासप्राणदाकल्कसंयुतम्| तच्छीतं शर्कराक्षौद्रपादिकं पूर्ववद्गुणैः||१७||
🔊 Audio coming soon
sa0-drākṣādibhiḥ kvāthē kṣīraṁ ikṣurasē dhātrīrasē harītakīkalkayutaṁ ghr̥taṁ sāmānyaparibhāṣayā pacēt| tadghr̥taṁ śītaṁ saccharkarākṣaudrapādayutaṁ pūrvaguṇam| śarkarākṣaudrapādikamiti "ata iniṭhanau" iti ṭhan
Adhikarana vidradhisamIpe raktaharaNam (18) · Śloka 18
harēcchr̥ṅgādibhirsr̥k sirayā vā yathāntikam| |18|
View original
हरेच्छृङ्गादिभिर्सृक् सिरया वा यथान्तिकम्| |१८|
🔊 Audio coming soon
sa0-śr̥ṅgādibhī raktaṁ harēt| sirayā vā yathāsamīpamasraṁ harēt|
Adhikarana pacyamAne vidradhau upanAhaH (18-19) · Śloka 19
| vidradhiṁ pacyamānaṁ ca kōṣṭhasthaṁ bahirunnatam||18|| jñātvōpanāhayēt- | |19|
View original
| विद्रधिं पच्यमानं च कोष्ठस्थं बहिरुन्नतम्||१८|| ज्ञात्वोपनाहयेत्- | |१९|
🔊 Audio coming soon
sa0-vidradhiṁ kōṣṭhasthaṁ kōṣṭhagataṁ bahirunnataṁ pacyamānaṁ buddhvōpanāhayēt-upanaddhaṁ kuryāt|
Adhikarana bahiH pakvasya vidradherlakShaNam bahiH pavkasya BedanaM vraNavadupacAraSca (19-20) · Śloka 20
śūlē sthitē tatraiva piṇḍitē| tatpārśvapīḍanātsuptau dāhādiṣvalpakēṣu ca||19|| pakvaḥ syādvidradhiṁ bhittvā vraṇavattamupācarēt| |20|
View original
शूले स्थिते तत्रैव पिण्डिते| तत्पार्श्वपीडनात्सुप्तौ दाहादिष्वल्पकेषु च||१९|| पक्वः स्याद्विद्रधिं भित्त्वा व्रणवत्तमुपाचरेत्| |२०|
🔊 Audio coming soon
sa0-tatraiva śūlē piṇḍitē sthitē yaṁ dōṣamāśrityōnnaddhastiṣṭhati tathā tatpārśvē pīḍanēna suptau-svapanē, tathā dāhādiṣvalpakēṣu, ādiśabdēnōṣādayō gr̥hyantē, ētēṣu satsu pakvō vidradhiḥ syāt| taṁ bhitvā-sañchēdya, vraṇavadupakramēt|
Adhikarana antaH pakvasya vidradherlakShaNam (20) · Śloka 20
| antarbhāgasya cāpyētaccihnaṁ pakvasya vidradhēḥ||20||
View original
| अन्तर्भागस्य चाप्येतच्चिह्नं पक्वस्य विद्रधेः||२०||
🔊 Audio coming soon
sa0-antarbhāgasya ca vidradhērētadēva cihnam|
Adhikarana antaH pakvasya svayaMpravRuttasya pUyasyopekShaNam antaH asamyagvahati srAve varuNAdicUrNam antaH asamadhushigrucUrNam (21-23) · Śloka 23
pakvaḥ srōtāṁsi sampūrya sa yātyūrdhvamadhō'thavā| svayaṁ pravr̥ttaṁ taṁ dōṣamupēkṣēta hitāśinaḥ||21|| daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā rakṣan bhiṣagupadravān| asamyagvahati klēdē varuṇādiṁ sukhāmbhasā||22|| pāyayēnmadhuśigruṁ vā yavāgūṁ tēna vā kr̥tām| |23|
View original
पक्वः स्रोतांसि सम्पूर्य स यात्यूर्ध्वमधोऽथवा| स्वयं प्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशिनः||२१|| दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन् भिषगुपद्रवान्| असम्यग्वहति क्लेदे वरुणादिं सुख़ाम्भसा||२२|| पाययेन्मधुशिग्रुं वा यवागूं तेन वा कृताम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
sa0-tadā'sau pakvaḥ san srōtāṁsi klēdayitvōrdhvaṁ prayātyadhō vā, taṁ dōṣaṁ svayaṁ pravr̥ttaṁ-patantaṁ, hitāśina upēkṣēta-na kiñcidupakramāntaraṁ kurvīta| daśāhaṁ dvādaśāhaṁ vā vaidya upadravānrakṣēt| klēdē ca yathāvadavahati sati varuṇādimuṣṇāmbunā pāyayēt, vaidya iti śēṣaḥ| daśāhamiti daśānāmahnāṁ samāhāra iti samāsē "rājāhaḥsakhibhyaṣṭac" iti ṭac| "na saṅkhyādēḥ samāhārē" ityahnādēśaniṣēdhaḥ| " nastaddhitē" iti ṭilōpaḥ| "sa napuṁsakam" iti napuṁsakatvam| "kalādhvanōḥ" iti dvitīyā| athavā madhuśigruṁ pāyayēt| tēna vā-madhuśigruṇā, kr̥tāṁ pēyāṁ pāyayēt|
Adhikarana antaH asamyagvahati srAve saMskRutA yavAgUH,antaHasayavAdiyUShairannam (23) · Śloka 23
| yavakōlakulatthōtthayūṣairannaṁ ca śasyatē||23||
View original
| यवकोलकुलत्थोत्थयूषैरन्नं च शस्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
sa0-yavādijairyūṣaiḥ sahānnaṁ ca śasyatē|
Adhikarana antaH asamyagvahati srAve dashAhAdUrdhvaM trAyantyAdidhRutena shodhanam shuddhe tiktakaM ghRutam (24) · Śloka 24
ūrdhvaṁ daśāhāttrāyantīsarpiṣā tailvakēna vā| śōdhayēdbalataḥ, śuddhaḥ sakṣaudraṁ tiktakaṁ pibēt||24||
View original
ऊर्ध्वं दशाहात्त्रायन्तीसर्पिषा तैल्वकेन वा| शोधयेद्बलतः, शुद्धः सक्षौद्रं तिक्तकं पिबेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
sa0-daśāhādanantaraṁ trāyantīghr̥tēna-"kuḍavaṁ trāyamāṇāyāḥ" (ślō. 13) ityādinā, athavā tailvakēna-"śamyākēna trivr̥tayā" (hr̥. ci. a. 3|152) ityādinā, śōdhayēdyathābalam| śuddhaḥ san kṣaudrēṇa saha tiktakaṁ pibēt|
Adhikarana vidradhIShu gulmacikitsA~api (25) · Śloka 25
sarvaśō gulmavaccainaṁ yathādōṣamupācarēt| |25|
View original
सर्वशो गुल्मवच्चैनं यथादोषमुपाचरेत्| |२५|
🔊 Audio coming soon
sa0-sarvēṇa prakārēṇagulmavadēnaṁ-vidradhiṁ, yathādōṣamupakramēt|
Adhikarana vidradhIShu sarvAsthAsu guggulushilAjatu ca (25-26) · Śloka 26
| sarvāvasthāsu sarvāsu gugguluṁ vidradhīṣu ca||25|| kaṣāyairyaugikairyuñjyātsvaiḥsvaistadvacchilājatu| |26|
View original
| सर्वावस्थासु सर्वासु गुग्गुलुं विद्रधीषु च||२५|| कषायैर्यौगिकैर्युञ्ज्यात्स्वैःस्वैस्तद्वच्छिलाजतु| |२६|
🔊 Audio coming soon
sa0-vidradhīṣu sarvāsu sarvāvasthāsvēvaṁ gugguluṁ yaugikaiḥ svaiḥsvairyōgyaiḥ kaṣāyairyuñjyāt| tadvat-tathaiva kaṣāyaiḥ saha, śilājatu yuñjyāt|
Adhikarana vidradhIShu yatnena pAkavAraNam vidradhIShu tasya hetuH (26-27) · Śloka 27
| pākaṁ ca vārayēdyatnātsiddhiḥ pakvē hi daivikī||26|| api cāśu vidāhitvādvidradhiḥ sō'bhidhīyatē| |27|
View original
| पाकं च वारयेद्यत्नात्सिद्धिः पक्वे हि दैविकी||२६|| अपि चाशु विदाहित्वाद्विद्रधिः सोऽभिधीयते| |२७|
🔊 Audio coming soon
sa0-pākaṁ ca yatnēna vārayēt| hi-yasmāt, pakvē sati daivikī siddhiḥ-na tu bhiṣagvaśānugētyarthaḥ| āśu ca vidāhitvāt saḥ-ayaṁ rōgō, vidradhirityucyatē| tasmāttasya pākarakṣāyāṁ yatitavyamityarthaḥ|
Adhikarana vidradhIShu mehe sati mehacikitsA (27) · Śloka 27
| sati cālōcayēnmēhē pramēhāṇāṁ cikitsitam||27||
View original
| सति चालोचयेन्मेहे प्रमेहाणां चिकित्सितम्||२७||
🔊 Audio coming soon
sa0-mēhē ca sati pramēhāṇāṁ cikitsitamālōcayēt| caśabdādvidradhicikitsitōktamapi kuryāt|
Adhikarana stanavidradhau sarvaM vraNavat stanashastrakarmaNi stanyavAhinyAipAlanam (28-1) · Śloka 1
stanajē vraṇavatsarvaṁ na tvēnamupanāhayēt| pāṭayētpālayan stanyavāhinīḥ kr̥ṣṇacūcukau||28|| sarvāsvāmādyavasthāsu nirduhīta ca tatstanam| |29| iti vidradhicikitsitam||1||
View original
स्तनजे व्रणवत्सर्वं न त्वेनमुपनाहयेत्| पाटयेत्पालयन् स्तन्यवाहिनीः कृष्णचूचुकौ||२८|| सर्वास्वामाद्यवस्थासु निर्दुहीत च तत्स्तनम्| |२९| इति विद्रधिचिकित्सितम्||१||
🔊 Audio coming soon
sa0-stanajē vidradhāvupanāhaṁ varjayitvā sarvamēva vraṇakriyākramaṁ kuryāt| vidradhiśabdaḥ puṁstrīliṅgaḥ| stanavidradhiṁ ca pāṭayēdvaidyaḥ| stanyavāhinīḥ sirāḥ kr̥ṣṇacūcukau ca pālayan| sarvāsu cāmādyavasthāsu tasya-vidradhēḥ sambandhinaṁ, stanaṁ nirduhīta| ādiśabdaḥ pacyamānapākāvasthayōrgrahaṇārthaḥ| iti vidradhicikitsitamuktvā vr̥ddhicikitsitamāha-
Adhikarana vAtaje vRuddhau trivRutA snehanam vAtaje vRuddhau kaushAmrAdiBirvirecanam (90)) · Śloka 30
atha vr̥ddhicikitsitam| śōdhayēttrivr̥tā snigdhaṁ vr̥ddhau snēhaiścalātmakē||29|| kauśāmratilvakairaṇḍasukumārakamiśrakaiḥ| |30|
View original
अथ वृद्धिचिकित्सितम्| शोधयेत्त्रिवृता स्निग्धं वृद्धौ स्नेहैश्चलात्मके||२९|| कौशाम्रतिल्वकैरण्डसुकुमारकमिश्रकैः| |३०|
🔊 Audio coming soon
sa0-calātmakē vr̥ddhau sati vr̥ddhyāmayinaṁ trivr̥tākhyēna snēhēnāsamantāt snigdhaṁ santaṁ śōdhayēt| atra ca sāmānyōktāvapyapakvasya traivr̥tasya na tathā prayōgaḥ praśasyata iti pūrvōktayā rītyā (ślō. 3) vidārivargasiddhasyōpayōgaḥ kārya iti kēcinmanyantē| kaiḥ snēhaiḥ ? kauśāmrādibhiḥ siddhaiḥ| sukumārakaṁ-atraiva vakṣyamāṇam (ślō. 41) , miśrakaṁ ca-gulmacikitsitē (ślō. 89|90)|
Adhikarana vAtaje vRuddhau tato nirUho~anuvAsanaM ca vAtaje vRuddhau vAtaghnAH svedalepAH vAtaje vRuddhau pakve BitvA vraNakriyA (30-31) · Śloka 31
| tatō'nilaghnaniryūhakalkasnēhairnirūhayēt||30|| rasēna bhōjitaṁ yaṣṭitailēnānvāsayēdanu| svēdapralōpā vātaghnāḥ pakvē bhittvā vraṇakriyām||31||
View original
| ततोऽनिलघ्ननिर्यूहकल्कस्नेहैर्निरूहयेत्||३०|| रसेन भोजितं यष्टितैलेनान्वासयेदनु| स्वेदप्रलोपा वातघ्नाः पक्वे भित्त्वा व्रणक्रियाम्||३१||
🔊 Audio coming soon
sa0-tataḥ-śōdhanādanantaraṁ, vātaghnakaṣāyakalkasnēhairnirūhayēt| anu-nirūhasya paścāt, māṁsarasēna bhōjitaṁ santaṁ madhuyaṣṭikātailēnānuvāsayēt| svēdāḥ pralēpāśca vātaghnā hitāḥ| pakvē vr̥ddhau bhittvā-pāṭayitvā, vraṇakriyāṁ kuryāt|
Adhikarana pittaraktaje kriyA Amapavke shoPavraNakriyA pittarktaje raktaharaNam (32) · Śloka 32
pittaraktōdbhavē vr̥ddhāvāmapakvē yathāyatham| śōphavraṇakriyāṁ kuryāt pratataṁ ca harēdasr̥k||32||
View original
पित्तरक्तोद्भवे वृद्धावामपक्वे यथायथम्| शोफव्रणक्रियां कुर्यात् प्रततं च हरेदसृक्||३२||
🔊 Audio coming soon
sa0-pittaraktōtthitē vr̥ddhāvāmē pakvē ca [yathāyathaṁ-] yathāsvaṁ, āmē śōphakriyāṁ kuryāt, pakvē vraṇakriyāṁ kuryāt| satataṁ ca raktamākarṣēt|
Adhikarana kaPaje rakta pitadArUkalkaH kaPaje shleShmagranthikramaH kaPaje pavke pATite tailam (33-35) · Śloka 35
gōmūtrēṇa pibētkalkaṁ ślaiṣmikē pītadārujam| vimlāpanādr̥tē cāsya ślēṣmagranthikramō hitaḥ||33|| pakvē ca pāṭitē tailamiṣyatē vraṇaśōdhanam| sumanōruṣkarāṅkōllasaptaparṇēṣu sādhitam||34|| paṭōlanimbarajanīviḍaṅgakuṭajēṣu ca| |35|
View original
गोमूत्रेण पिबेत्कल्कं श्लैष्मिके पीतदारुजम्| विम्लापनादृते चास्य श्लेष्मग्रन्थिक्रमो हितः||३३|| पक्वे च पाटिते तैलमिष्यते व्रणशोधनम्| सुमनोरुष्कराङ्कोल्लसप्तपर्णेषु साधितम्||३४|| पटोलनिम्बरजनीविडङ्गकुटजेषु च| |३५|
🔊 Audio coming soon
sa0-ślaiṣmikē vr̥ddhau dārvīkalkaṁ gōmūtrēṇa pibēt| asya ca-ślaiṣmikavr̥ddhēḥ, vimlāpanamantarēṇa ślēṣmagranthicikitsitaṁ hitam| vimlāpanaṁ-tastairmardanōpāyairvimardanam| pakvē pāṭitē sati sumanōruṣkarādibhiḥ kuṭajāntaiḥ sādhitaṁ tailaṁ vraṇaśōdhanamiṣyatē|
Adhikarana medoje vRuddhau svedanam medoje vRuddhau tato dAraNam medoje vRuddhau pratisAritavraNasya sIvanam medoje vRuddhau aBya~jjanaM tailaM manaHshilAdikRutam medoje vRuddhau snehasvedashIlanam (35-38) · Śloka 38
| mēdōjaṁ mūtrapiṣṭēna susvinnaṁ surasādinā||35|| śirōvirēkadravyairvā varjayan phalasēvanīm| dārayēdvr̥ddhipatrēṇa samyaṅmēdasi sūddhr̥tē||36|| vraṇaṁ mākṣikakāsīsasaindhavapratisāritam| sīvyēdabhyañjanaṁ cāsya yōjyaṁ mēdōviśuddhayē||37|| manaḥśilailāsumanōgranthibhallātakaiḥ kr̥tam| tailamāvraṇasandhānātsnēhasvēdau ca śīlayēt||38||
View original
| मेदोजं मूत्रपिष्टेन सुस्विन्नं सुरसादिना||३५|| शिरोविरेकद्रव्यैर्वा वर्जयन् फलसेवनीम्| दारयेद्वृद्धिपत्रेण सम्यङ्मेदसि सूद्धृते||३६|| व्रणं माक्षिककासीससैन्धवप्रतिसारितम्| सीव्येदभ्यञ्जनं चास्य योज्यं मेदोविशुद्धये||३७|| मनःशिलैलासुमनोग्रन्थिभल्लातकैः कृतम्| तैलमाव्रणसन्धानात्स्नेहस्वेदौ च शीलयेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
sa0-mēdōjaṁ vr̥ddhirōgaṁ gōmūtrapiṣṭēna surasādinā gaṇēna (hr̥. sū. a. 15|30) susvinnaṁ śirōvirēkadravyairvā susvinnaṁ vr̥ddhipatrēṇa samyak kr̥tvā dārayēt| kiṁ kurvan ? phalasēvanīṁ varjayan-pariharan| anantaraṁ mēdasi sūddhr̥tē sati mākṣikādibhiḥ pratisāritaṁ vraṇaṁ sīvyēt| anantaramasyābhyañjanaṁ tailaṁ manaḥśilādibhiḥ kr̥taṁ-siddhaṁ, mēdōviśuddhayē yōjyam| vraṇasandhānaṁ yāvat snēhaṁ svēdaṁ ca śīlayēt|
Adhikarana mUtraje vRuddhau svedanaM veShTanaM vedhanaM sravaNaM vraNabaddhanaM ropaNaM ca (39-40) · Śloka 40
mūtrajaṁ svēditaṁ snigdhairvastrapaṭṭēna vēṣṭitam| vidhyēdadhastātsēvanyāḥ srāvayēcca yathōdaram||39|| vraṇaṁ ca sthagikābaddhaṁ rōpayēt| |40|
View original
मूत्रजं स्वेदितं स्निग्धैर्वस्त्रपट्टेन वेष्टितम्| विध्येदधस्तात्सेवन्याः स्रावयेच्च यथोदरम्||३९|| व्रणं च स्थगिकाबद्धं रोपयेत्| |४०|
🔊 Audio coming soon
sa0-mūtrajaṁ vr̥ddhiṁ sēvanyā adhastāt snigdhaiḥ svēditaṁ tathā vastrapaṭṭēna vēṣṭitaṁ vidhyēt| jalōdaravacca srāvayēt| dvidvāranalikayā picchanalikayā vā kramēṇa vraṇaṁ ca sthagikākhyēna bandhaviśēṣēṇa baddhaṁ rōpayēt|
Adhikarana antraje vRuddhau vAtavRuddhivat (40) · Śloka 40
antrahētukē| phalakōśamasamprāptē cikitsā vātavr̥ddhivat||40||
View original
अन्त्रहेतुके| फलकोशमसम्प्राप्ते चिकित्सा वातवृद्धिवत्||४०||
🔊 Audio coming soon
sa0-antrajē vr̥ddhau phalakōśamasamprāptē sati vātavr̥ddhisadr̥śīṁ cikitsāṁ kuryāt|
Adhikarana sukumAraM ghRutam (41-47) · Śloka 47
pacētpunarnavatulāṁ tathā daśapalāḥ pr̥thak| daśamūlapayasyāśvagandhairaṇḍaśatāvarīḥ||41|| dvidarbhaśarakāśēkṣumūlapōṭagalānvitāḥ| vahē'pāmaṣṭabhāgasthē tatra triṁśatpalaṁ guḍāt||42|| prasthamēraṇḍatailasya dvau ghr̥tātpayasastathā| āvapēd dvipalāṁśaṁ ca kr̥ṣṇātanmūlasaindhavam||43|| yaṣṭīmadhu(citra)kamr̥dvīkāyavānīnāgarāṇi ca (kṣāranāgaram)| tatsiddhaṁ sukumārākhyaṁ sukumāraṁ rasāyanam||44|| vātātapādhvayānādiparihāryēṣvayantraṇam| prayōjyaṁ sukumārāṇāmīśvarāṇaṁ sukhātmanām||45|| nr̥ṇāṁ strīvr̥ndabhartr̥̄ṇāmalakṣmīkalināśanam| sarvakālōpayōgēna kāntilāvaṇyapuṣṭidam||46|| vardhmavidradhigulmārśōyōnimēḍhrānilārtiṣu| śōphōdarakhuḍaplīhaviḍvibandhēṣu cōttamam||47||
View original
पचेत्पुनर्नवतुलां तथा दशपलाः पृथक्| दशमूलपयस्याश्वगन्धैरण्डशतावरीः||४१|| द्विदर्भशरकाशेक्षुमूलपोटगलान्विताः| वहेऽपामष्टभागस्थे तत्र त्रिंशत्पलं गुडात्||४२|| प्रस्थमेरण्डतैलस्य द्वौ घृतात्पयसस्तथा| आवपेद् द्विपलांशं च कृष्णातन्मूलसैन्धवम्||४३|| यष्टीमधु(चित्र)कमृद्वीकायवानीनागराणि च (क्षारनागरम्)| तत्सिद्धं सुकुमाराख्यं सुकुमारं रसायनम्||४४|| वातातपाध्वयानादिपरिहार्येष्वयन्त्रणम्| प्रयोज्यं सुकुमाराणामीश्वराणं सुखात्मनाम्||४५|| नृणां स्त्रीवृन्दभर्तॄणामलक्ष्मीकलिनाशनम्| सर्वकालोपयोगेन कान्तिलावण्यपुष्टिदम्||४६|| वर्ध्मविद्रधिगुल्मार्शोयोनिमेढ्रानिलार्तिषु| शोफोदरखुडप्लीहविड्विबन्धेषु चोत्तमम्||४७||
🔊 Audio coming soon
sa0-punarnavasya tulāṁ jalasya vahē pacēt| tathā daśamūlādīni pr̥thagdaśapalapramāṇāni| pōṭagalō-nalaḥ| aṣṭabhāgaśēṣē ca tasmin guḍāttriṁśatpalānyēraṇḍatailāt prasthaṁ ghr̥tasya prasthau dvau kṣīraprasthau dvau kṣipēt| dvipalapramāṇaṁ pippalyādikam| tadētatpakvaṁ sukumārasaṁjñaṁ ghr̥taṁ rasāyanaṁ sukumāram| ata ēva vātātapādiśghnaṁ sarvakālōpayōgāt kāntyādidaṁ vardhmādyārtiṣu śrēṣṭham|
Adhikarana vardhmashAntyaBAve dAhaH dAhavidhiH (48-49) · Śloka 49
yāyādvardhma na cēcchāntiṁ snēharēkānuvāsanaiḥ| bastikarma puraḥ kr̥tvā vaṅkṣaṇasthaṁ tatō dahēt||48|| agninā mārgarōdhārthaṁ marutaḥ| |49|
View original
यायाद्वर्ध्म न चेच्छान्तिं स्नेहरेकानुवासनैः| बस्तिकर्म पुरः कृत्वा वङ्क्षणस्थं ततो दहेत्||४८|| अग्निना मार्गरोधार्थं मरुतः| |४९|
🔊 Audio coming soon
sa0-yadi snēhādibhirvardhma śāntiṁ na gacchēt tatō bastikarma kr̥tvā vaṅkṣaṇasthitaṁ vardhma marutō mārgarōdhārthamagninā dahēt|
Adhikarana dAhe~anyamatam gulmAdAvayameva vidhiH (13) · Śloka 13
ardhēnduvakriyā| aṅguṣṭhasyōpari snāva pītaṁ tantusamaṁ ca yat||49|| utkṣipya sūcyā tattiryagdahēcchittvā yatō gadaḥ| tatō'nyapārśvē'nyē tvāhurdahēdvā'nāmikāṅgulēḥ||50|| gulmē'nyairvātakaphajē plīhni cāyaṁ vidhiḥ smr̥taḥ| kaniṣṭhikānāmikayōrviśvācyāṁ ca yatō gadaḥ||51|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vidradhivr̥ddhicikitsitaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||
View original
अर्धेन्दुवक्रिया| अङ्गुष्ठस्योपरि स्नाव पीतं तन्तुसमं च यत्||४९|| उत्क्षिप्य सूच्या तत्तिर्यग्दहेच्छित्त्वा यतो गदः| ततोऽन्यपार्श्वेऽन्ये त्वाहुर्दहेद्वाऽनामिकाङ्गुलेः||५०|| गुल्मेऽन्यैर्वातकफजे प्लीह्नि चायं विधिः स्मृतः| कनिष्ठिकानामिकयोर्विश्वाच्यां च यतो गदः||५१|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां चतुर्थे चिकित्सितस्थाने विद्रधिवृद्धिचिकित्सितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
sa0-yatō-yasminpārśvē, gadō vidyatē tatpārśvasthasyāṅguṣṭhasyōpari pr̥ṣṭhē snāva pītaṁ yattantutulyam| tat snāvōtkṣipyārdhēnduvakriyā sūcyā tiryak chittvā'nantaraṁ taddahēdityēkē vadanti| anya ācāryā ēvamāhuḥ| tataḥ pārśvāt yatō'sau gadastiṣṭhati tatō yadanyatpārśvaṁ tasmin pārśvē'ṅguṣṭhasyōpari yatsnāva tathāvidhaṁ yattatpūrvavat dahēditi| anyē tvēvaṁ vadanti,-anāmikāyā aṅgulērupari yatsnāva tathārūpaṁ tatpūrvavaddahēditi| anyairācāryairvātakaphajē gulmē plīhni ca ēṣaḥ (ayaṁ) ēva-anantarōktō, vidhiḥ smr̥taḥ| tathā viśvācyāṁ-vātavyādhiviśēṣē, yatō yasmin pārśvē'sau gadastasmin pārśvē kaniṣṭhikānāmikayōrupari yatsnāva pītaṁ tantusamaṁ tadutkṣipya tiryak chittvā dahēditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ caturthē cikitsitasthānē vidradhivr̥ddhicikitsitaṁ nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 13||