6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

અથ ભેષજકલ્પો વ્યાખ્યાતુમારભ્યતે| બસ્તિવ્યાપદાં હ્યુત્પન્નાનાં સિદ્ધિઃ-સાધનં, સદ્ભેષજપ્રયોગાત્|

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અપિ ચ સર્વેષાં રોગાણં યા સિદ્ધિઃ-પ્રશમોપાયઃ, સોઽપિ સદ્ભેષજપ્રયોગાદેવ| ઇત્યાહ અથાતો દ્રવ્યકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

સ૦-ભેષજસ્ય કલ્પો-યોજના, ભેષજકલ્પઃ| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

ધન્વે સાધારણે દેશે સમે સન્મૃત્તિકે શુચૌ| શ્મશાનચૈત્યાયતનશ્વભ્રવલ્મીકવર્જિતે|૧| મૃદૌ પ્રદક્ષિણજલે કુશરોહિષસંસ્તૃતે| અફાલકૃષ્ટેઽનાક્રાન્તે પાદપૈર્બલવત્તરૈઃ||૨|| શસ્યતે ભેષજં જાતં, યુક્તં વર્ણરસાદિભિઃ| જન્ત્વજગ્ધં દવાદગ્ધમવિદગ્ધં ચ વૈકૃતૈઃ||૩|| ભૂતૈશ્છાયાયાતપામ્બ્વાદ્યૈર્યથાકાલં ચ સેવિતમ્| અવગાઢમહામૂલમુદીચીં દિશમાશ્રિતમ્||૪||

સ૦-ધન્વદેશે, તથા સાધારણે દેશે, તથા સમે-અનિમ્નોન્નતે, તથા સન્મૃત્તિકે, તથા શ્મશાનાદિવર્જિતે, ચૈત્યં-દિનચર્યાધ્યાયે (હૃ. સૂ. અ. ૨/૩૩) ઉક્તમ્| તથા મૃદૌ-સુસ્પર્શે, તથા પ્રદક્ષિણં-અનુકૂલં જલં યસ્મિન્, તથા કુશરોહિષસંસ્તૃતે, તથાઽફાલકુષ્ટે-ખિલે, તથા વૃક્ષૈર્મહત્તરૈરનાક્રાન્તે દેશે, યદ્ભેષજં જાતં યુક્તં યથાસ્વમ્ વર્ણરસાદિભિઃ, તદ્ભેષજં શસ્યતે| તથા જન્તુભિઃ- કીટૈઃ, અજગ્ધં-અભક્ષિતં, દવેન-દાવાગ્નિના, અદગ્ધં-અપ્રુષ્ટં, તથાઽવિદગ્ધં વૈકૃતૈર્ભૂતૈઃ-સ્વભાવં પરિત્યજ્ય ધર્મબાધાદ્વિકૃતૈરાકાશા(પૃથિવ્યા)દિભિર્યદનાસેવિતં તદવિદગ્ધમ્| વિકૃતમેવ વૈકૃતમ્, પ્રજ્ઞાદિત્વાદણ્| તથા છાયાદિભિર્યથાકાલં કાલમનતિક્રમ્ય સેવિતં, યદા તસ્યભેજષસ્ય વૃદ્ધૌ છાયાદીનામન્યતમં વસ્તુજાતમુપયુજ્યતે તદા તેન સેવિતમિત્યર્થઃ| તથાઽવગાઢં-દૂરં ગતં, મહત્-પૃથુ, મૂલં યસ્ય તદવગાઢમહામૂલમ્| તથોદિચીં-ઉત્તરાં, દિશમાશ્રિતં-તામાશ્રિત્ય સ્થિતમ્|

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|મહેન્દ્રરામકૃષ્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં ગવામપિ| તપસા તેજસા વાઽપિ પ્રશામ્યધ્વં શિવાય વૈ||૧|| મન્ત્રેણાનેન મતિમાન્ સર્વમપ્યૌષધં નયેત્| ] અથ કલ્યાણચરિતઃ શ્રાદ્ધઃ શુચિરુપોષિતઃ| ગૃહ્ણીયાદૌષધં સુસ્થં સ્થિતં કાલે ચ કલ્પયેત્||૫|| સક્ષીરં તદસમ્પત્તાવનતિક્રાન્તવત્સરમ્| ઋતે ગુડઘૃતક્ષૌદ્રધાન્યકૃષ્ણાવિડઙ્ગતઃ||૬|| પયો બાષ્કયણં ગ્રાહ્યં વિણ્મૂત્રં તચ્ચ નીરુજામ્| વયોબલવતાં ધાતુપિચ્છશૃઙ્ગખુરાદિકમ્||૭||

સ૦-અથેત્યાનન્તર્યમઙ્ગલસૂચકમ્| ભેષજમેવંવિધં વિદિત્વાઽનન્તરં કલ્યાણં-સ્વસ્ત્યયનાદિ, ચરિતં-અનુષ્ઠિતં, યેનાસૌ કલ્યાણચરિતઃ, તથા શ્રાદ્ધઃ-ભેષજહરણં પ્રતિ શ્રદ્ધાવાન્, તથા શુચિઃ-સ્નાનાદિના શુદ્ધઃ તથોપોષિતઃ-કૃતોપવાસઃ, એવંવિધમૌષધમેવંવિધઃ પુમાન્ ગૃહ્ણીયાત્| તચ્ચ ભેષજં [સુસ્થં-] સ્વસ્થં કૃત્વા, સ્થિતં કાલે સક્ષીરં-આર્દ્રં, કલ્પયેત્| તદસમ્પત્તૌ તુ તથાવિધસ્ય સક્ષીરસ્યૌષધસ્યાસમ્પત્તૌ, અનતિક્રાન્તવત્સરં ભેષજં કલ્પયેત્| કિં સર્વં દ્રવ્યમનતિક્રાન્તવત્સરં કલ્પયેત્? ઋત ઇત્યાદિ| ગુડાદીન્ વર્જયિત્વા પરમૌષધમનતિક્રાન્તવત્સરં કલ્પયેત્| ગુડાદીંસ્તુ અતિક્રાન્તવત્સરાન્ કલ્પયેત્| ક્ષીરં બષ્કયણ્યાઃ સમ્બન્ધિ ગ્રાહ્યમ્| વિટ્ મૂત્રં ચ, તચ્ચક્ષીરં ચ, નીરુજં-અપગતદોષં, ગ્રાહ્યમ્| વયોબલવતાં ધાતુપિચ્છાદિકં ગ્રાહ્યમ્| આદિગ્રહણાત્ ચિકિત્સિતોપયોગિ કેશનખચર્માદિકં ગૃહ્યતે| વયઃશબ્દોપાદાનાત્ વિશિષ્ટં તરુણં વયો ગૃહ્યતે, ન હ્યવયાઃ કશ્ચિદસ્તિ|

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

કષાયયોનયઃ પઞ્ચ રસા લવણવર્જિતાઃ| રસઃ કલ્કઃ શૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચેતિ પ્રકલ્પના||૮|| પઞ્ચધૈવ કષાયાણાં પૂર્વં પુર્વં બલાધિકા| |૯|

સ૦-કષાયસ્ય યોનયઃ-આકરાઃ, લવણવર્જિતા મધુરાદયઃ પઞ્ચ રસાઃ| તેભ્ય એવ કષાયાઃ-સ્વરસાદયઃ, પઞ્ચ સમ્ભવન્તિ| લવણસ્ય તુ સ્વરસકલ્પનાયોગો ન સમ્ભવતિ, સદૈવ શુષ્કરૂપત્વાત્| કલ્કકલ્પનાઽપિ ન સમ્ભવતિ, યતો યદ્ દ્રવ્યં દ્રવેણ સિક્તં પીણ્ડીભવતિ ન તુ વિલીયતે તત્ કલ્કસંજ્ઞામાસાદયતિ| તથા યદ્ દ્રવ્યં ક્વાથયિત્વા જલાદુદ્ધ્રિયતે દ્રવ્યાવયવાસ્તૂદકમનુપ્રવિશન્તિ, તત્રૈવ શૃતકલ્પના| લવણસ્ય તુ વિલીનરૂપત્વાદેવં ન સમ્ભવતિ ઇતિ શૃતકલ્પનાયા અપ્યસમ્ભવઃ| એવં શીતફાણ્ટયોરપ્યનેનૈવ ન્યાયેનાસમ્ભવ ઇત્યુક્તં લવણવર્જ્યા રસાઃ કષાયયોનય ઇતિ| મુનિનાઽપ્યુક્તં (ચ. સૂ. અ. ૪/૬)-["કલ્પનાવશતઃ પઞ્ચાનાં રસાનાં કષાયસંજ્ઞાવ્યવહાર ઇતિ| લવણસ્ય કલ્પનાયોગાભાવાત્ ] મધુરકષાયોઽમ્લકષાયસ્તિક્તકષાયઃ કટુ કષાયઃ કષાયકષાયશ્ચેતિ|" ઇતિ| રસાનાં સ્વરસાદિ કલ્પનાયોગો ન સમ્ભવતિ| ઉક્તં ચૈતત્| તસ્માત્ ગુણગુણિનોરભેદોપચારાદિહ રસગ્રહણેન તદાશ્રયાણાં દ્રવ્યાણાં ગ્રહણં મન્તવ્યમ્| રસઃ કલ્કઃ શૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચેતિ પ્રકલ્પના પઞ્ચધૈવ કષાયાણાં સ્વરસાદીનામ્| સા ચ કલ્પના પૂર્વં પૂર્વં-યથાપૂર્વં, બલાધિકા-અધિકશક્તિઃ| એવં ફાણ્ટાખ્યા કલ્પના સબલા| તતોઽપ્યધિકશક્તિઃ શીતાખ્યા| તતોઽપ્યધિકવીર્યા શૃતાખ્યા| તતોઽપ્યધિકશક્તિઃ કલ્કાખ્યા| કલ્કાખ્યાયાં ચૂર્ણાખ્યાયાશ્ચ કલ્પનાયા અન્તર્ભાવાદપૃથગ્ગ્રહણમ્| કલ્કાખ્યાયાશ્ચ કલ્પનાયાઃ સ્વરસાખ્યા કલ્પના અધિકશક્તિઃ| નનુ, ચૂર્ણાદનન્તરં કલ્કઃ ક્રિયતે ન તુ કલ્કાદનન્તરં ચૂર્ણમ્| તસ્માત્ પઞ્ચાનાં કલ્પનાનાં મધ્યે ચૂર્ણકલ્પનૈવ નિર્દેષ્ટું યુક્તા, ન તુ કલ્કકલ્પના| યુક્તમાહ ભવાન્| કિન્તુ લવણસ્ય કષાયસંજ્ઞાયાં સમાવેશો માભૂદિતિ કલ્પનાનાં મધ્યે કલ્ક ઇતિ નિર્દેશઃ કૃતો ન ચૂર્ણ ઇતિ| તસ્માલ્લવણે ન સમ્ભવતિ કષાયસંજ્ઞાસમાવેશઃ|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| સદ્યઃસમુદ્ધૃતાત્ ક્ષુણ્ણાદ્યઃ સ્રવેત્પટપીડિતાત્||૯|| સ્વરસઃ સ સમુદ્દિષ્ટઃ| |૧૦|

સ૦-સદ્યઃ-તત્ક્ષણં, સમભૂમેઃ સમ્યગુદ્ધૃતં-ઉત્ખાતં, અનન્તરં ક્ષુણ્ણં-પિષ્ટં, સદ્યઃસમુદ્ધૃતક્ષુણ્ણં, તસ્માદ્વસ્ત્રપીડિતાદ્યઃ સ્રવેત્ સ સ્વરસઃ કલ્પનાકષાયઃ સમુદ્દિષ્ટઃ-સંજ્ઞાયાં સઙ્કેતિતઃ|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

કલ્કઃ પિષ્ટો દ્રવાપ્લુતઃ| ચૂર્ણોઽપ્લુતઃ|૧૦|

સ૦-દ્રવેણાઽઽપ્લુતઃ પિષ્ટઃ સન્ કલ્ક ઇતિ કલ્પનાકષાયઃ સઙ્કેતિતઃ| યત્ દ્રવ્યં દ્રવેણ અપ્લુતં-શુષ્કમેવ પિષ્ટં, સ કલ્પનાકષાયશ્ચૂર્ણ ઇતિ ગદિતઃ| તેન કલ્કસ્યૈવાયં ભેદ ઇતિ, નાસૌ કલ્પનેતિ શઙ્કનીયમ્|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| શૃતઃ ક્વાથઃ|૧૦|

સ૦-યત્ દ્રવ્યં દ્રવેણાઽઽપ્લુત્ય શૃતં સ કલ્પનાકષાયઃ ક્વાથ ઇતિ કથ્યતે|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| શીતો રાત્રિં દ્રવે સ્થિતઃ||૧૦||

સ૦-યત્ દ્રવ્યં દ્રવે સકલાં રાત્રિં સ્થિતં સ કલ્પનાકષાયઃ શીત ઇત્યુચ્યતે|

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

સદ્યોઽભિષુતપૂતસ્તુ ફાણ્ટઃ| |૧૧|

સ૦-યત્ દ્રવ્યં દ્રવેઽભિષુત્ય સદ્યઃ પૂતં ક્રિયતે સ કલ્પનાકષાયઃ ફાણ્ટ ઇતિ સઙ્કેતિતઃ|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

તન્માનકલ્પને| યુઞ્જ્યાદ્વ્યાધ્યાદિબલતસ્તથા ચ વચનં મુનેઃ||૧૧|| માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ યોજ્યા તદ્વચ્ચ કલ્પના||૧૨||

સ૦-માનં ચ કલ્પના ચ માનકલ્પને, તેષાં-સ્વરસાદીનાં, માનકલ્પને [તન્માનકલ્પને]| તે વ્યાધ્યાદિબલેન યુઞ્જયાત્| આદિશબ્દેન કોષ્ઠબલાદીનાં ગ્રહણમ્| તત્ર સમ્યગ્રસવીર્યાદીન્ દોષધાત્વાદ્યાલોચ્ય પ્રથમમનન્તરં વ્યાધ્યાદિબલં ચ, તતઃ સ્વરસાદીનાં માનકલ્પને યુઞ્જ્યાત્, ન નિયમં કૃત્વેત્યત આહ-તથા ચ વચનં મુનેઃ| માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ યોજ્યા તદ્વચ્ચ કલ્પનેતિ|

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

મધ્યં તુ માનં નિર્દિષ્ટં સ્વરસસ્ય ચતુષ્પલમ્| |૧૩|

સ૦-મધ્યમં માનં-માત્રા, સ્વરસસ્ય ચતુષ્પલમ્|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| પેષ્યસ્ય કર્ષમાલોડ્યં તદ્ દ્રવસ્ય પલત્રયે||૧૩||

સ૦-પેષ્યસ્ય-ઉભયરૂપસ્ય કલ્કસ્ય ચૂર્ણસ્ય વા, કર્ષં મધ્યમં માનમ્| તચ્ચ-પેષ્યસ્ય કર્ષં, દ્રવસ્ય પલત્રયે પ્રક્ષિપ્યાલોડ્યમ્|

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

ક્વાથં દ્રવ્યપલે કુર્યાત્પ્રસ્થાર્ધં પાદશેષિતમ્| |૧૪|

સ૦-ક્વાથં દ્રવ્યપલે, દ્રવસ્ય પ્રકૃતત્વાત્ તસ્ય પ્રસ્થાર્ધં દત્ત્વા, તચ્ચ શ્રપણેન પાદશેષં કુર્યાત્|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| શીતં પલે પલૈઃ ષડ્ભિઃ|૧૪|

સ૦- શીતં કષાયં પલે દ્રવ્યસ્ય, ષડ્ભિઃ પલૈર્દ્રવસ્ય, કુર્યાત્|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ચતુર્ભિસ્તુ તતોઽપરમ્||૧૪||

સ૦-તતઃ-શીતકષાયાત્, અપરં-ફાણ્ટાખ્યં પ્રકૃતત્વાત્ દ્રવ્યસ્ય પલે ચતુર્ભિર્દ્રવસ્ય પલૈઃ કુર્યાત્| પઞ્ચવિધાયાં કષાયકલ્પનાયાં મધ્યમં માનમ્| અસ્માચ્ચ માનાત્ દેશકાલાદીન્ સમીક્ષ્યોનાધિકભાવો માત્રાયાઃ સ્વબુદ્ધ્યા કલ્પ્યઃ|

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

સ્નેહપાકે ત્વમાનોક્તૌ ચતુર્ગુણવિવર્ધિતમ્| કલ્કસ્નેહદ્રવં યોજ્યમ્|૧૫|

સ૦-સ્નેહપાકે વિધાતવ્યે કલ્કસ્નેહદ્રવાણામમાનોક્તૌ-માન વચનસ્ય વિશિષ્ટસ્યાનિર્દેશે, ચતુર્ગુણવિવર્ધિતં કલ્કસ્નેહદ્રવં યોજ્યમ્| કલ્કશ્ચ સ્નેહશ્ચ દ્રવશ્ચ તેષાં સમાહારઃ કલ્કસ્નેહદ્રવમ્| તદેવં કલ્કાત્ સ્નેહશ્ચ્તુર્ગુણઃ સ્નેહાત્ દ્રવશ્ચતુર્ગુણ ઇતિ બોધ્યમ્| પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવં પૃથક્ સ્નેહસમં દદ્યાદિત્યત્ર યોજ્યમિતિ|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| અધીતે શૌનકઃ પુનઃ||૧૫|| સ્નેહેસિધ્દ્યતિ શુદ્ધામ્બુનિઃક્વાથસ્વરસૈઃ ક્રમાત્| કલ્કસ્ય યોજયેદંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમમ્||૧૬||

સ૦-શૌનકાખ્યસ્તુ તન્ત્રકૃદધીતે-એવં પઠતિ| સ્નેહ ઇત્યાદિ| સ્નેહઃ કદાચિચ્છુદ્ધામ્બુના પચ્યતે કદાચિન્નિઃક્વાથેન કદાચિત્સ્વરસેનેતિ| તૈઃ શુદ્ધામ્બુનિઃક્વાથસ્વરસૈઃ સ્નેહે સિદ્ધ્યતિ સતિ ક્રમેણ કલ્કસ્યાંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમં યોજયેદિતિ|

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

પૃથક્ સ્નેહસમં દદ્યાત્પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવમ્| |૧૭|

સ્૦- સ્નેહપાકલક્ષણમધુના લક્ષયન્નાહ-

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| નાઙ્ગુલિગ્રાહિતા કલ્કે ન સ્નેહેઽગ્નૌ સશબ્દતા||૧૭|| વર્ણાદિસમ્પચ્ચ યદા તદૈનં શીઘ્રમાહરેત્| ઘૃતસ્ય ફેનોપશમસ્તૈલસ્ય તુ તદુદ્ભવઃ||૧૮||

સ૦-કલ્કવિષયેઽઙ્ગુલિગ્રાહિત્વં યદા ન ભવતિ, અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્તે વા સ્નેહે સશબ્દતા-ચટચટાયિત્વં ન ભવતિ, તથા વર્ણગન્ધરસસ્પર્શાનાં યદા સમ્પત્-શુભત્વં સ્યાત્, તદા-તસ્મિન્ કાલે, અશ્યામલચ્છાયામન્તં સ્નેહં શીઘ્રમાહરેત્| અગ્રિતઃ સ્નેહસ્ય કટાહસ્થિતસ્ય સ કાલોઽવતરણ ઇત્યર્થઃ| અન્યદપિ સ્નેહપાકલક્ષણમસ્તિ-ઘૃતસ્યેતિ| ઘૃતાખ્યસ્ય સ્નેહસ્ય સમ્યક્પાકં પ્રાપ્તસ્ય ફેનોપશમો યદા જાયતે, તૈલાખ્યસ્ય ચ સ્નેહસ્ય પચ્યમાનસ્ય તદુદ્ભવઃ-ફેનોત્પત્તિઃ સ્યાત્, તદા ઘૃતતૈલયોઃ પાકો ભવતિ|

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

લેહસ્ય તન્તુમત્તાઽપ્સુ મજ્જનં સરણં ન ચ| |૧૯|

સ૦-લેહસ્ય પાકં પ્રાપ્તસ્ય તન્તુમત્તા-તન્તુપ્રાદુર્ભાવઃ પાકઃ| તથાઽપ્સુ મજ્જનં પાકલક્ષણં સરણાસરણરૂપતયા દ્વિધા સમ્ભવત્યત ઇદમાહ-સરણં ન ચ| સર્વલેહસ્યાપ્સુ મજ્જનં ભવતિ ન તુ સરણં-અવયવશો ગમનમ્, તથાઽપિ તસ્ય પાકઃ સમ્પન્ન ઇતિ વેદ્યમ્|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| પાકસ્તુ ત્રિવિધો મન્દશ્ચિક્કણઃ ખરચિક્કણઃ||૧૯|| મન્દઃ કલ્કસમે કિટ્ટે ચિક્કણો મદનોપમે| કિઞ્ચિત્સીદતિ કૃષ્ણે ચ વર્ત્ય(ર્તિ)માને ચ પશ્ચિમઃ||૨૦|| દગ્ધોઽત ઊર્ધ્વં નિષ્કાર્યઃ સ્યાદામસ્ત્વગ્નિસાદકૃત્| |૨૧|

સ૦-પાકસ્ત્રિપ્રકારો મન્દશ્ચિક્કણઃ ખરચિક્કણાખ્યઃ [ ચ ]| સ્નેહપાકવિધૌ કિટ્ટાખ્યે વસ્તુજાતે કલ્કસમે યથા કલ્કોઽઙ્ગુલિનાઽવષ્ટભ્નાતિ, તથા કિટ્ટેઽપિ સ્નેહપાકસ્યાઙ્ગુલિગ્રાહિતા ન ભવતિ, સ સ્નેહપાકો મન્દ ઉચ્યતે| મદનોપમે કિટ્ટે સત્યેવમઙ્ગુલિગ્રાહિણિ સ્નેહપાકસ્ય સ ચિક્કણઃ પાકઃ| કિઞ્ચિત્-ઈષત્, કિટ્ટે સીદતિ સતિ તથા વર્ણતઃ કૃષ્ણે ચ તસ્મિન્, તથા વર્ત્ય(ર્તિ)માને-વર્તિમા(તાં)ગચ્છતિ સતિ, પશ્ચિમઃ-ખરચિક્કણાખ્યઃ પાકઃ| અતઃ અસ્માત્ ખરચિક્કણાત્, ઊર્ધ્વં-અનન્તરં, દગ્ધો ભવતિ સ્નેહઃ| સ ચ નિષ્કાર્યઃ સ્યાત્-યથાનિરૂપિતકાર્યકરણો ન ભવેત્, નિર્વીર્યત્વાત્| આમઃ-ઈષત્પાકઃ સ્નેહઃ, પુનરગ્નિસાદકૃત્|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| મૃદુર્નસ્યે, ખરોઽભ્યઙ્ગે, પાને બસ્તૌ ચ ચિક્કણઃ||૨૧||

સ૦-મૃદુઃ-મન્દપાકઃ સ્નેહો, નસ્યે-તદ્વિષયે, પ્રયોજ્યઃ| ખરઃ-ખરચિક્કણઃ સ્નેહઃ, અભ્યઙ્ગે-તદ્વિષયે, પ્રયોજ્યઃ| પાને તથા બસ્તૌ-તદ્વિષયે, ચિક્કણઃ પ્રયોજ્યઃ|

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

અધુના માનસઙ્ખ્યાયાઃ યથાસ્વં સંજ્ઞાસંવિધાનાર્થમાહ શાણં પાણિતલં મુષ્ટિં કુડવં પ્રસ્થમાઢકમ્| દ્રોણં વહં ચ ક્રમશો વિજાનીયાચ્ચતુર્ગુણમ્||૨૨||

સ૦-શાણાદયો વહપર્યન્તાઃ ક્રમેણ ચતુર્ગુણાઃ પાણિતલાદિસંજ્ઞા વેદ્યાઃ|

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

દ્વિગુણં યોજયેદાર્દ્રં કુડવાદિ તથા દ્રવમ્| |૨૩|

સ૦-શુષ્કાર્દ્રયોરેકસ્મિન્ યોગે તુલ્યપરિમાણેન નિર્દિષ્ટયોઃ શુષ્કદ્રવ્યાદાર્દ્રં દ્રવ્યં દ્વિગુણં દત્ત્વા યોજયેત્| શુષ્કાર્દ્રયોર્વા દ્રવ્યયોસ્તુલ્યપરિમાણનિર્દિષ્ટયોઃ શુષ્કદ્રવ્યાભાવે સત્યાર્દ્રં દ્રવ્યં દ્વિગુણં કૃત્વા યોજયેત્| શુષ્કદ્રવદ્રવ્યયયોરેકસ્મિન્ યોગે તુલ્યપરિમાણેન નિર્દિષ્ટયોઃ શુષ્કદ્રવ્યાત્ દ્રવદ્રવ્યમ્ કુડવાદિપરિમાણ સંજ્ઞયા નિર્દિષ્ટં દ્વિગુણં કૃત્વા યોજયેત્|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| પેષણાલોડને વારિ સ્નેહપાકે ચ નિર્દ્રવે||૨૩|| કલ્પયેત્સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્| કલ્કીકુર્યાચ્ચ ભૈષજ્યમનિરૂપિતકલ્પનમ્||૨૪|| અઙ્ગાનુક્તૌ તુ મૂલં સ્યાદપ્રસિદ્ધૌ તદેવ તુ| |૨૫|

સ૦-નિર્દ્રવે-અનુક્તદ્રવે, પેષણાલોડનાર્થં વારિ યોજયેત્| સ્નેહપાકે ચાનુક્તદ્રવે વાર્યેવ યોજયેત્| યત્ર યત્ર પ્રયોગે દ્રવ્યાણાં પરિમાણં વિશિષ્ટં નોક્તં તત્ર તત્ર દ્રવ્યાણાં સદૃશાન્ ભાગાન્ કલ્પયેત્|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| ષડ્વંશ્યસ્તુ મરીચી સ્યાત્, ષણ્મરીચ્યસ્તુ સર્ષપઃ| તણ્ડુલઃ સર્ષપાસ્ત્વષ્ટૌ, ધાન્યમાષસ્તુ તૌ, યવઃ||૧|| તાવણ્ડિકા ચતુર્ભિસ્તૈર્માષકઃ શાણકસ્તથા| ] દ્વૌ શાણૌ વટકઃ કોલં બદરં દ્રંક્ષણશ્ચ, તૌ||૨૫|| અક્ષમ્ પિચુઃ પાણિતલં સુવર્ણં કવલગ્રહઃ| કર્ષો બિડાલપદકં તિન્દુકઃ પાણિમાનિકા||૨૬|| શબ્દાન્યત્વમભિન્નેઽર્થે શુક્તિરષ્ટમિકા પિચૂ| પલં પ્રકુઞ્ચો બિલ્વં ચ મુષ્ટિરામ્રં ચતુર્થિકા||૨૭|| દ્વે પલે પ્રસૃતસ્તૌ દ્વાવઞ્જલિસ્તૌ તુ માનિકા| આઢકં ભાજનં કંસો, દ્રોણઃ કુમ્ભો ઘટોઽર્મણમ્||૨૮|| તુલા પલશતં, તાનિ વિંશતિર્ભાર ઉચ્યતે| |૨૯|

સ૦-દ્બૌ શાણૌ વટકઃ કોલં બદરં દ્રંક્ષણશ્ચેત્યત્ર શબ્દાન્યત્વમ્, ન તુ તત્ત્વતો ભેદઃ| તૌ દ્વૌ દ્રંક્ષણાવક્ષં તથા પિચુસ્તથા પાણિતલં તથા સુવર્ણં તથા કવલગ્રહસ્તથા કર્ષસ્તથા બિડાલપદં તથા તિન્દુકસ્તથા પાણિમાનિકા, ઇત્યત્રાભિન્નેઽર્થે શબ્દાનેકત્વમ્| તથા દ્વૌ પિચૂ શક્તિસ્તથાઽષ્ટમિકા, ઇત્યત્રાપિ શબ્દાન્યત્વમર્થસ્યૈક્યે સતિ| પલં પ્રકુઞ્ચો બિલ્વં ચ મુષ્ટિરામ્રં ચતુર્થિકા, ઇત્યત્રાપિ શબ્દાનાં વૈલક્ષણ્યે સતિ નાર્થતો ભેદઃ| દ્વે પલે પ્રસૃત ઇત્યુચ્યતે| તૌ દ્વૌ પ્રસૃતાવઞ્જલિઃ કથ્યતે| તૌ દ્વાવઞ્જલી માનિકા,- અષ્ટૌ પલાનીત્યેવ| આઢકાદીનાં શબ્દનાં સ્વરૂપતો ભિન્નાનાં નાર્થતો ભેદઃ| તથૈવ દ્રોણાદીનાં શબ્દાનામ્| પલશતં તુલા નિગદ્યતે| તાનિ-પલશતનિ, વિંશતિર્ભાર ઉચ્યતે| ક્વાથાદીનાં તૂત્તમાદિમાત્રાઃ સઙ્ગ્રહાદવધાર્યાઃ| સઙ્ગ્રહે ત્વેવં પઠ્યતે (ક. અ. ૮)- "ક્વાથો નિર્યૂહઃ| તત્ર ભેદ્યાન્યૌષધાન્યણુશો ભેદયિત્વા છેદ્યાનિ ચ છેદયિત્વા પ્રક્ષાલ્યોદકેન શુચૌ રૂક્ષાયામધઃપ્રલિપ્તાયાં તામ્રાયોમૃન્મયાદ્યન્યતમાયાં સ્થાલ્યાં સમાવાપ્ય બહ્વલ્પપાનીયગ્રાહિતામૌષધાનામાકલય્ય યાવતા મુક્તરસતા સ્યાત્ તાવદુદકમાસેચયેચ્છોષયેચ્ચ| [અગ્રાવધિશ્રયેત્| યાવન્માત્રોદકદાને તથા તદવશિષ્ટત્વે ચ તત્ર નિયમસામર્થ્યાત્ ક્વાથ્યદ્રવ્યપરિમાણસ્ય| અત્રેયત્પરિમાણાનિ દ્રવ્યાણિ, ઉદકમિયત્પ્રમાણં, તદવશિષ્ટતા ચેયત્પ્રમાણા, ઇતિ ન નિયમોક્તિરેવંવિધા વિદ્યતે| કિં તર્હિ? અભ્યૂહનીયમેતત્સર્વમિતિ| અત્ર વિધિઃ|] અથાગ્નાવધિશ્રિત્ય મહત્યાસને સુખોપવિષ્ટઃ સર્વતઃ સતતમવલોકયન્ દર્વ્યા ચ વિઘટ્ટયન્ મૃદુના ચ પરિતઃ સમુપગચ્છતાઽનલેન સાધયેત્| અવતાર્ય ચ સુપરિસ્રુતં યથાર્હસ્પર્શં પ્રયુઞ્જીત| ક્ષીરાદિસહિતં ચ દ્રવ્યં ન સમ્યઙ્મુક્તરસં ભવતીતિ વારિક્વાથપૂર્વકં ક્ષીરાદ્યૈસ્તદુપદેશેઽનુપદગ્ધં ક્વાથયેત્| શીતસલિલાપ્લુતં તુ નિશાપર્યુષિતં પૂતં શીતઃ કષાયઃ| ઉષ્ણામ્ભસિ ક્ષુણ્ણાભિષુતઃ પૂતઃ ફાણ્ટ ઇતિ| તત્ર સમ્યગ્રસવીર્યાદીન્યૌષધસ્ય સમીક્ષ્ય વ્યાધ્યાતુરાદિબલતશ્ચ નિર્યાસાદીનાં કલ્પનાં માત્રાં ચ સંપ્રયોજયેત્| તથા ચ કેચિદાહુઃ| માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ ભૈષજ્યમવચારયેત્|| [ એવં ચ સર્વમભ્યૂહ્યાત્ર કર્તવ્યં નિશ્ચિતં કૃત્વોક્તેન વિધિનેતિ| ] એતદેવમુપદિષ્ટં બુદ્ધિમતાં જ્ઞાનપ્રબોધાય| યથા તુ સર્વે ભિષજો વિજ્ઞાસ્યન્તિ તથૈવોપદેક્ષ્યત ઇતિ| નિર્યાસે મધ્યમા માત્રા ચતુષ્પલમ્| કલ્કચૂર્ણયોઃ કર્ષઃ પલત્રયં તદાલોડને| નિર્યૂહે ભેષજપલમુદકાર્ધપ્રસ્થેઽધિશત્ય પાદશેષમવતારયેત્| શીતફાણ્ટયોરૌષધપલં ષડ્ભિશ્ચતુર્ભિરમ્બુપલૈરાસુતમિતિ|" ઇતિ| તથા શાણપરિમાણસ્ય પાણિતલવાચકસ્ય [ ચ ] કિમપિ પરિમાણં નોક્તં યેનાસૌ [ ન ] પરિચ્છિદ્યત ઇતિ ન વાચ્યમ્, સઙ્ગ્રહે તત્પરિમાણસ્યોક્તત્વાત્| તત્ર હ્યેવમુક્તમ્ ( સં.ક.અ.૮)-"ષડ્વંશ્યો મરીચી| તાઃ ષટ્ મરીચ્યઃ સર્ષપ ઉચ્યતે| અષ્ટૌ સર્ષપાસ્તણ્ડુલઃ| તૌ દ્વૌ તણ્ડુલાવેકો ધાન્યમાષઃ| તૌ દ્વૌ ધાન્યમાષૌ યવઃ| અતઃ પરં ચતુર્ગુણવૃધ્દ્યાઽણ્ડિકામાષકશાણકર્ષપલકુડવપ્રસ્થાઢકદ્રોણવહાઃ કલ્પ્યન્તે| [ એવં ચતુર્ભિર્માષકૈઃ શાણસ્ય પરિમાણં પરિચ્છિદ્યતે| ] ધરણં તુ પલસ્ય દશમો ભાગઃ| માષકસ્ય તુ પર્યાયો હેમઃ| કર્ષસ્ય ષોડશિકા| આઢકસ્ય તુ પર્યાયાઃ કંસઃ પાત્રં ભાજનં ચ| દ્રોણસ્ય પર્યાયો નલ્વણઃ, તથા અર્મણઃ, તથોન્માનઃ, તથા ઘટઃ કુમ્ભઃ કલશશ્ચ| દ્રોણદ્વયસ્ય ચ શૂર્પઃ|" ઇતિ|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

હિમવદ્વિન્ધ્યશૈલાભ્યાં પ્રાયો વ્યાપ્તા વસુન્ધરા||૨૯|| સૌમ્યં પથ્યં ચ તત્રાદ્યમાગ્નેયં વૈન્ધ્યમૌષધમ્| ૨૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને દ્રવ્યકલ્પો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

સ૦-હિમવત્પર્વતેન વિન્ધ્યશૈલેન ચ બાહુલ્યેન વસુન્ધરા વ્યાપ્તા| તત્ર-તયોર્મધ્યાત્, આદ્યં-હૈમવતમૌષધં, સૌમ્યં પથ્યં ચ સ્વભાવાદ્ભવતિ| વૈન્ધ્યં ચૌષધમાગ્નેયં-ન તથા દેહસ્ય સદા પથ્યં, સ્યાદિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને દ્રવ્યકલ્પો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૬||