6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અપિ ચ સર્વેષાં રોગાણં યા સિદ્ધિઃ-પ્રશમોપાયઃ, સોઽપિ સદ્ભેષજપ્રયોગાદેવ| ઇત્યાહ અથાતો દ્રવ્યકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)|૨|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

ધન્વે સાધારણે દેશે સમે સન્મૃત્તિકે શુચૌ| શ્મશાનચૈત્યાયતનશ્વભ્રવલ્મીકવર્જિતે|૧| મૃદૌ પ્રદક્ષિણજલે કુશરોહિષસંસ્તૃતે| અફાલકૃષ્ટેઽનાક્રાન્તે પાદપૈર્બલવત્તરૈઃ||૨|| શસ્યતે ભેષજં જાતં, યુક્તં વર્ણરસાદિભિઃ| જન્ત્વજગ્ધં દવાદગ્ધમવિદગ્ધં ચ વૈકૃતૈઃ||૩|| ભૂતૈશ્છાયાયાતપામ્બ્વાદ્યૈર્યથાકાલં ચ સેવિતમ્| અવગાઢમહામૂલમુદીચીં દિશમાશ્રિતમ્||૪||

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|મહેન્દ્રરામકૃષ્ણાનાં બ્રાહ્મણાનાં ગવામપિ| તપસા તેજસા વાઽપિ પ્રશામ્યધ્વં શિવાય વૈ||૧|| મન્ત્રેણાનેન મતિમાન્ સર્વમપ્યૌષધં નયેત્| ] અથ કલ્યાણચરિતઃ શ્રાદ્ધઃ શુચિરુપોષિતઃ| ગૃહ્ણીયાદૌષધં સુસ્થં સ્થિતં કાલે ચ કલ્પયેત્||૫|| સક્ષીરં તદસમ્પત્તાવનતિક્રાન્તવત્સરમ્| ઋતે ગુડઘૃતક્ષૌદ્રધાન્યકૃષ્ણાવિડઙ્ગતઃ||૬|| પયો બાષ્કયણં ગ્રાહ્યં વિણ્મૂત્રં તચ્ચ નીરુજામ્| વયોબલવતાં ધાતુપિચ્છશૃઙ્ગખુરાદિકમ્||૭||

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

કષાયયોનયઃ પઞ્ચ રસા લવણવર્જિતાઃ| રસઃ કલ્કઃ શૃતઃ શીતઃ ફાણ્ટશ્ચેતિ પ્રકલ્પના||૮|| પઞ્ચધૈવ કષાયાણાં પૂર્વં પુર્વં બલાધિકા| |૯|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| સદ્યઃસમુદ્ધૃતાત્ ક્ષુણ્ણાદ્યઃ સ્રવેત્પટપીડિતાત્||૯|| સ્વરસઃ સ સમુદ્દિષ્ટઃ| |૧૦|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

કલ્કઃ પિષ્ટો દ્રવાપ્લુતઃ| ચૂર્ણોઽપ્લુતઃ|૧૦|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| શૃતઃ ક્વાથઃ|૧૦|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| શીતો રાત્રિં દ્રવે સ્થિતઃ||૧૦||

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

સદ્યોઽભિષુતપૂતસ્તુ ફાણ્ટઃ| |૧૧|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

તન્માનકલ્પને| યુઞ્જ્યાદ્વ્યાધ્યાદિબલતસ્તથા ચ વચનં મુનેઃ||૧૧|| માત્રાયા ન વ્યવસ્થાઽસ્તિ વ્યાધિં કોષ્ઠં બલં વયઃ| આલોચ્ય દેશકાલૌ ચ યોજ્યા તદ્વચ્ચ કલ્પના||૧૨||

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

મધ્યં તુ માનં નિર્દિષ્ટં સ્વરસસ્ય ચતુષ્પલમ્| |૧૩|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| પેષ્યસ્ય કર્ષમાલોડ્યં તદ્ દ્રવસ્ય પલત્રયે||૧૩||

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

ક્વાથં દ્રવ્યપલે કુર્યાત્પ્રસ્થાર્ધં પાદશેષિતમ્| |૧૪|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| શીતં પલે પલૈઃ ષડ્ભિઃ|૧૪|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ચતુર્ભિસ્તુ તતોઽપરમ્||૧૪||

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

સ્નેહપાકે ત્વમાનોક્તૌ ચતુર્ગુણવિવર્ધિતમ્| કલ્કસ્નેહદ્રવં યોજ્યમ્|૧૫|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| અધીતે શૌનકઃ પુનઃ||૧૫|| સ્નેહેસિધ્દ્યતિ શુદ્ધામ્બુનિઃક્વાથસ્વરસૈઃ ક્રમાત્| કલ્કસ્ય યોજયેદંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમમ્||૧૬||

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

પૃથક્ સ્નેહસમં દદ્યાત્પઞ્ચપ્રભૃતિ તુ દ્રવમ્| |૧૭|

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| નાઙ્ગુલિગ્રાહિતા કલ્કે ન સ્નેહેઽગ્નૌ સશબ્દતા||૧૭|| વર્ણાદિસમ્પચ્ચ યદા તદૈનં શીઘ્રમાહરેત્| ઘૃતસ્ય ફેનોપશમસ્તૈલસ્ય તુ તદુદ્ભવઃ||૧૮||

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

લેહસ્ય તન્તુમત્તાઽપ્સુ મજ્જનં સરણં ન ચ| |૧૯|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| પાકસ્તુ ત્રિવિધો મન્દશ્ચિક્કણઃ ખરચિક્કણઃ||૧૯|| મન્દઃ કલ્કસમે કિટ્ટે ચિક્કણો મદનોપમે| કિઞ્ચિત્સીદતિ કૃષ્ણે ચ વર્ત્ય(ર્તિ)માને ચ પશ્ચિમઃ||૨૦|| દગ્ધોઽત ઊર્ધ્વં નિષ્કાર્યઃ સ્યાદામસ્ત્વગ્નિસાદકૃત્| |૨૧|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| મૃદુર્નસ્યે, ખરોઽભ્યઙ્ગે, પાને બસ્તૌ ચ ચિક્કણઃ||૨૧||

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

અધુના માનસઙ્ખ્યાયાઃ યથાસ્વં સંજ્ઞાસંવિધાનાર્થમાહ શાણં પાણિતલં મુષ્ટિં કુડવં પ્રસ્થમાઢકમ્| દ્રોણં વહં ચ ક્રમશો વિજાનીયાચ્ચતુર્ગુણમ્||૨૨||

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

દ્વિગુણં યોજયેદાર્દ્રં કુડવાદિ તથા દ્રવમ્| |૨૩|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| પેષણાલોડને વારિ સ્નેહપાકે ચ નિર્દ્રવે||૨૩|| કલ્પયેત્સદૃશાન્ ભાગાન્ પ્રમાણં યત્ર નોદિતમ્| કલ્કીકુર્યાચ્ચ ભૈષજ્યમનિરૂપિતકલ્પનમ્||૨૪|| અઙ્ગાનુક્તૌ તુ મૂલં સ્યાદપ્રસિદ્ધૌ તદેવ તુ| |૨૫|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| ષડ્વંશ્યસ્તુ મરીચી સ્યાત્, ષણ્મરીચ્યસ્તુ સર્ષપઃ| તણ્ડુલઃ સર્ષપાસ્ત્વષ્ટૌ, ધાન્યમાષસ્તુ તૌ, યવઃ||૧|| તાવણ્ડિકા ચતુર્ભિસ્તૈર્માષકઃ શાણકસ્તથા| ] દ્વૌ શાણૌ વટકઃ કોલં બદરં દ્રંક્ષણશ્ચ, તૌ||૨૫|| અક્ષમ્ પિચુઃ પાણિતલં સુવર્ણં કવલગ્રહઃ| કર્ષો બિડાલપદકં તિન્દુકઃ પાણિમાનિકા||૨૬|| શબ્દાન્યત્વમભિન્નેઽર્થે શુક્તિરષ્ટમિકા પિચૂ| પલં પ્રકુઞ્ચો બિલ્વં ચ મુષ્ટિરામ્રં ચતુર્થિકા||૨૭|| દ્વે પલે પ્રસૃતસ્તૌ દ્વાવઞ્જલિસ્તૌ તુ માનિકા| આઢકં ભાજનં કંસો, દ્રોણઃ કુમ્ભો ઘટોઽર્મણમ્||૨૮|| તુલા પલશતં, તાનિ વિંશતિર્ભાર ઉચ્યતે| |૨૯|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

હિમવદ્વિન્ધ્યશૈલાભ્યાં પ્રાયો વ્યાપ્તા વસુન્ધરા||૨૯|| સૌમ્યં પથ્યં ચ તત્રાદ્યમાગ્નેયં વૈન્ધ્યમૌષધમ્| ૨૯ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં પઞ્ચમે કલ્પસિદ્ધિસ્થાને દ્રવ્યકલ્પો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||