6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

atha bhēṣajakalpō vyākhyātumārabhyatē| bastivyāpadāṁ hyutpannānāṁ siddhiḥ-sādhanaṁ, sadbhēṣajaprayōgāt|

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

api ca sarvēṣāṁ rōgāṇaṁ yā siddhiḥ-praśamōpāyaḥ, sō'pi sadbhēṣajaprayōgādēva| ityāha athātō dravyakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2|

sa0-bhēṣajasya kalpō-yōjanā, bhēṣajakalpaḥ| śēṣaṁ pūrvavat|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

dhanvē sādhāraṇē dēśē samē sanmr̥ttikē śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjitē|1| mr̥dau pradakṣiṇajalē kuśarōhiṣasaṁstr̥tē| aphālakr̥ṣṭē'nākrāntē pādapairbalavattaraiḥ||2|| śasyatē bhēṣajaṁ jātaṁ, yuktaṁ varṇarasādibhiḥ| jantvajagdhaṁ davādagdhamavidagdhaṁ ca vaikr̥taiḥ||3|| bhūtaiśchāyāyātapāmbvādyairyathākālaṁ ca sēvitam| avagāḍhamahāmūlamudīcīṁ diśamāśritam||4||

sa0-dhanvadēśē, tathā sādhāraṇē dēśē, tathā samē-animnōnnatē, tathā sanmr̥ttikē, tathā śmaśānādivarjitē, caityaṁ-dinacaryādhyāyē (hr̥. sū. a. 2/33) uktam| tathā mr̥dau-susparśē, tathā pradakṣiṇaṁ-anukūlaṁ jalaṁ yasmin, tathā kuśarōhiṣasaṁstr̥tē, tathā'phālakuṣṭē-khilē, tathā vr̥kṣairmahattarairanākrāntē dēśē, yadbhēṣajaṁ jātaṁ yuktaṁ yathāsvam varṇarasādibhiḥ, tadbhēṣajaṁ śasyatē| tathā jantubhiḥ- kīṭaiḥ, ajagdhaṁ-abhakṣitaṁ, davēna-dāvāgninā, adagdhaṁ-apruṣṭaṁ, tathā'vidagdhaṁ vaikr̥tairbhūtaiḥ-svabhāvaṁ parityajya dharmabādhādvikr̥tairākāśā(pr̥thivyā)dibhiryadanāsēvitaṁ tadavidagdham| vikr̥tamēva vaikr̥tam, prajñāditvādaṇ| tathā chāyādibhiryathākālaṁ kālamanatikramya sēvitaṁ, yadā tasyabhējaṣasya vr̥ddhau chāyādīnāmanyatamaṁ vastujātamupayujyatē tadā tēna sēvitamityarthaḥ| tathā'vagāḍhaṁ-dūraṁ gataṁ, mahat-pr̥thu, mūlaṁ yasya tadavagāḍhamahāmūlam| tathōdicīṁ-uttarāṁ, diśamāśritaṁ-tāmāśritya sthitam|

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|mahēndrarāmakr̥ṣṇānāṁ brāhmaṇānāṁ gavāmapi| tapasā tējasā vā'pi praśāmyadhvaṁ śivāya vai||1|| mantrēṇānēna matimān sarvamapyauṣadhaṁ nayēt| ] atha kalyāṇacaritaḥ śrāddhaḥ śucirupōṣitaḥ| gr̥hṇīyādauṣadhaṁ susthaṁ sthitaṁ kālē ca kalpayēt||5|| sakṣīraṁ tadasampattāvanatikrāntavatsaram| r̥tē guḍaghr̥takṣaudradhānyakr̥ṣṇāviḍaṅgataḥ||6|| payō bāṣkayaṇaṁ grāhyaṁ viṇmūtraṁ tacca nīrujām| vayōbalavatāṁ dhātupicchaśr̥ṅgakhurādikam||7||

sa0-athētyānantaryamaṅgalasūcakam| bhēṣajamēvaṁvidhaṁ viditvā'nantaraṁ kalyāṇaṁ-svastyayanādi, caritaṁ-anuṣṭhitaṁ, yēnāsau kalyāṇacaritaḥ, tathā śrāddhaḥ-bhēṣajaharaṇaṁ prati śraddhāvān, tathā śuciḥ-snānādinā śuddhaḥ tathōpōṣitaḥ-kr̥tōpavāsaḥ, ēvaṁvidhamauṣadhamēvaṁvidhaḥ pumān gr̥hṇīyāt| tacca bhēṣajaṁ [susthaṁ-] svasthaṁ kr̥tvā, sthitaṁ kālē sakṣīraṁ-ārdraṁ, kalpayēt| tadasampattau tu tathāvidhasya sakṣīrasyauṣadhasyāsampattau, anatikrāntavatsaraṁ bhēṣajaṁ kalpayēt| kiṁ sarvaṁ dravyamanatikrāntavatsaraṁ kalpayēt? r̥ta ityādi| guḍādīn varjayitvā paramauṣadhamanatikrāntavatsaraṁ kalpayēt| guḍādīṁstu atikrāntavatsarān kalpayēt| kṣīraṁ baṣkayaṇyāḥ sambandhi grāhyam| viṭ mūtraṁ ca, taccakṣīraṁ ca, nīrujaṁ-apagatadōṣaṁ, grāhyam| vayōbalavatāṁ dhātupicchādikaṁ grāhyam| ādigrahaṇāt cikitsitōpayōgi kēśanakhacarmādikaṁ gr̥hyatē| vayaḥśabdōpādānāt viśiṣṭaṁ taruṇaṁ vayō gr̥hyatē, na hyavayāḥ kaścidasti|

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

kaṣāyayōnayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ| rasaḥ kalkaḥ śr̥taḥ śītaḥ phāṇṭaścēti prakalpanā||8|| pañcadhaiva kaṣāyāṇāṁ pūrvaṁ purvaṁ balādhikā| |9|

sa0-kaṣāyasya yōnayaḥ-ākarāḥ, lavaṇavarjitā madhurādayaḥ pañca rasāḥ| tēbhya ēva kaṣāyāḥ-svarasādayaḥ, pañca sambhavanti| lavaṇasya tu svarasakalpanāyōgō na sambhavati, sadaiva śuṣkarūpatvāt| kalkakalpanā'pi na sambhavati, yatō yad dravyaṁ dravēṇa siktaṁ pīṇḍībhavati na tu vilīyatē tat kalkasaṁjñāmāsādayati| tathā yad dravyaṁ kvāthayitvā jalāduddhriyatē dravyāvayavāstūdakamanupraviśanti, tatraiva śr̥takalpanā| lavaṇasya tu vilīnarūpatvādēvaṁ na sambhavati iti śr̥takalpanāyā apyasambhavaḥ| ēvaṁ śītaphāṇṭayōrapyanēnaiva nyāyēnāsambhava ityuktaṁ lavaṇavarjyā rasāḥ kaṣāyayōnaya iti| muninā'pyuktaṁ (ca. sū. a. 4/6)-["kalpanāvaśataḥ pañcānāṁ rasānāṁ kaṣāyasaṁjñāvyavahāra iti| lavaṇasya kalpanāyōgābhāvāt ] madhurakaṣāyō'mlakaṣāyastiktakaṣāyaḥ kaṭu kaṣāyaḥ kaṣāyakaṣāyaścēti|" iti| rasānāṁ svarasādi kalpanāyōgō na sambhavati| uktaṁ caitat| tasmāt guṇaguṇinōrabhēdōpacārādiha rasagrahaṇēna tadāśrayāṇāṁ dravyāṇāṁ grahaṇaṁ mantavyam| rasaḥ kalkaḥ śr̥taḥ śītaḥ phāṇṭaścēti prakalpanā pañcadhaiva kaṣāyāṇāṁ svarasādīnām| sā ca kalpanā pūrvaṁ pūrvaṁ-yathāpūrvaṁ, balādhikā-adhikaśaktiḥ| ēvaṁ phāṇṭākhyā kalpanā sabalā| tatō'pyadhikaśaktiḥ śītākhyā| tatō'pyadhikavīryā śr̥tākhyā| tatō'pyadhikaśaktiḥ kalkākhyā| kalkākhyāyāṁ cūrṇākhyāyāśca kalpanāyā antarbhāvādapr̥thaggrahaṇam| kalkākhyāyāśca kalpanāyāḥ svarasākhyā kalpanā adhikaśaktiḥ| nanu, cūrṇādanantaraṁ kalkaḥ kriyatē na tu kalkādanantaraṁ cūrṇam| tasmāt pañcānāṁ kalpanānāṁ madhyē cūrṇakalpanaiva nirdēṣṭuṁ yuktā, na tu kalkakalpanā| yuktamāha bhavān| kintu lavaṇasya kaṣāyasaṁjñāyāṁ samāvēśō mābhūditi kalpanānāṁ madhyē kalka iti nirdēśaḥ kr̥tō na cūrṇa iti| tasmāllavaṇē na sambhavati kaṣāyasaṁjñāsamāvēśaḥ|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| sadyaḥsamuddhr̥tāt kṣuṇṇādyaḥ sravētpaṭapīḍitāt||9|| svarasaḥ sa samuddiṣṭaḥ| |10|

sa0-sadyaḥ-tatkṣaṇaṁ, samabhūmēḥ samyaguddhr̥taṁ-utkhātaṁ, anantaraṁ kṣuṇṇaṁ-piṣṭaṁ, sadyaḥsamuddhr̥takṣuṇṇaṁ, tasmādvastrapīḍitādyaḥ sravēt sa svarasaḥ kalpanākaṣāyaḥ samuddiṣṭaḥ-saṁjñāyāṁ saṅkētitaḥ|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

kalkaḥ piṣṭō dravāplutaḥ| cūrṇō'plutaḥ|10|

sa0-dravēṇā''plutaḥ piṣṭaḥ san kalka iti kalpanākaṣāyaḥ saṅkētitaḥ| yat dravyaṁ dravēṇa aplutaṁ-śuṣkamēva piṣṭaṁ, sa kalpanākaṣāyaścūrṇa iti gaditaḥ| tēna kalkasyaivāyaṁ bhēda iti, nāsau kalpanēti śaṅkanīyam|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| śr̥taḥ kvāthaḥ|10|

sa0-yat dravyaṁ dravēṇā''plutya śr̥taṁ sa kalpanākaṣāyaḥ kvātha iti kathyatē|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| śītō rātriṁ dravē sthitaḥ||10||

sa0-yat dravyaṁ dravē sakalāṁ rātriṁ sthitaṁ sa kalpanākaṣāyaḥ śīta ityucyatē|

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

sadyō'bhiṣutapūtastu phāṇṭaḥ| |11|

sa0-yat dravyaṁ dravē'bhiṣutya sadyaḥ pūtaṁ kriyatē sa kalpanākaṣāyaḥ phāṇṭa iti saṅkētitaḥ|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

tanmānakalpanē| yuñjyādvyādhyādibalatastathā ca vacanaṁ munēḥ||11|| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṁ kōṣṭhaṁ balaṁ vayaḥ| ālōcya dēśakālau ca yōjyā tadvacca kalpanā||12||

sa0-mānaṁ ca kalpanā ca mānakalpanē, tēṣāṁ-svarasādīnāṁ, mānakalpanē [tanmānakalpanē]| tē vyādhyādibalēna yuñjayāt| ādiśabdēna kōṣṭhabalādīnāṁ grahaṇam| tatra samyagrasavīryādīn dōṣadhātvādyālōcya prathamamanantaraṁ vyādhyādibalaṁ ca, tataḥ svarasādīnāṁ mānakalpanē yuñjyāt, na niyamaṁ kr̥tvētyata āha-tathā ca vacanaṁ munēḥ| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṁ kōṣṭhaṁ balaṁ vayaḥ| ālōcya dēśakālau ca yōjyā tadvacca kalpanēti|

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

madhyaṁ tu mānaṁ nirdiṣṭaṁ svarasasya catuṣpalam| |13|

sa0-madhyamaṁ mānaṁ-mātrā, svarasasya catuṣpalam|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| pēṣyasya karṣamālōḍyaṁ tad dravasya palatrayē||13||

sa0-pēṣyasya-ubhayarūpasya kalkasya cūrṇasya vā, karṣaṁ madhyamaṁ mānam| tacca-pēṣyasya karṣaṁ, dravasya palatrayē prakṣipyālōḍyam|

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

kvāthaṁ dravyapalē kuryātprasthārdhaṁ pādaśēṣitam| |14|

sa0-kvāthaṁ dravyapalē, dravasya prakr̥tatvāt tasya prasthārdhaṁ dattvā, tacca śrapaṇēna pādaśēṣaṁ kuryāt|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| śītaṁ palē palaiḥ ṣaḍbhiḥ|14|

sa0- śītaṁ kaṣāyaṁ palē dravyasya, ṣaḍbhiḥ palairdravasya, kuryāt|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| caturbhistu tatō'param||14||

sa0-tataḥ-śītakaṣāyāt, aparaṁ-phāṇṭākhyaṁ prakr̥tatvāt dravyasya palē caturbhirdravasya palaiḥ kuryāt| pañcavidhāyāṁ kaṣāyakalpanāyāṁ madhyamaṁ mānam| asmācca mānāt dēśakālādīn samīkṣyōnādhikabhāvō mātrāyāḥ svabuddhyā kalpyaḥ|

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

snēhapākē tvamānōktau caturguṇavivardhitam| kalkasnēhadravaṁ yōjyam|15|

sa0-snēhapākē vidhātavyē kalkasnēhadravāṇāmamānōktau-māna vacanasya viśiṣṭasyānirdēśē, caturguṇavivardhitaṁ kalkasnēhadravaṁ yōjyam| kalkaśca snēhaśca dravaśca tēṣāṁ samāhāraḥ kalkasnēhadravam| tadēvaṁ kalkāt snēhaścturguṇaḥ snēhāt dravaścaturguṇa iti bōdhyam| pañcaprabhr̥ti tu dravaṁ pr̥thak snēhasamaṁ dadyādityatra yōjyamiti|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| adhītē śaunakaḥ punaḥ||15|| snēhēsidhdyati śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yōjayēdaṁśaṁ caturthaṁ ṣaṣṭhamaṣṭamam||16||

sa0-śaunakākhyastu tantrakr̥dadhītē-ēvaṁ paṭhati| snēha ityādi| snēhaḥ kadācicchuddhāmbunā pacyatē kadācinniḥkvāthēna kadācitsvarasēnēti| taiḥ śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ snēhē siddhyati sati kramēṇa kalkasyāṁśaṁ caturthaṁ ṣaṣṭhamaṣṭamaṁ yōjayēditi|

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

pr̥thak snēhasamaṁ dadyātpañcaprabhr̥ti tu dravam| |17|

s0- snēhapākalakṣaṇamadhunā lakṣayannāha-

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| nāṅguligrāhitā kalkē na snēhē'gnau saśabdatā||17|| varṇādisampacca yadā tadainaṁ śīghramāharēt| ghr̥tasya phēnōpaśamastailasya tu tadudbhavaḥ||18||

sa0-kalkaviṣayē'ṅguligrāhitvaṁ yadā na bhavati, agnau prakṣiptē vā snēhē saśabdatā-caṭacaṭāyitvaṁ na bhavati, tathā varṇagandharasasparśānāṁ yadā sampat-śubhatvaṁ syāt, tadā-tasmin kālē, aśyāmalacchāyāmantaṁ snēhaṁ śīghramāharēt| agritaḥ snēhasya kaṭāhasthitasya sa kālō'vataraṇa ityarthaḥ| anyadapi snēhapākalakṣaṇamasti-ghr̥tasyēti| ghr̥tākhyasya snēhasya samyakpākaṁ prāptasya phēnōpaśamō yadā jāyatē, tailākhyasya ca snēhasya pacyamānasya tadudbhavaḥ-phēnōtpattiḥ syāt, tadā ghr̥tatailayōḥ pākō bhavati|

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

lēhasya tantumattā'psu majjanaṁ saraṇaṁ na ca| |19|

sa0-lēhasya pākaṁ prāptasya tantumattā-tantuprādurbhāvaḥ pākaḥ| tathā'psu majjanaṁ pākalakṣaṇaṁ saraṇāsaraṇarūpatayā dvidhā sambhavatyata idamāha-saraṇaṁ na ca| sarvalēhasyāpsu majjanaṁ bhavati na tu saraṇaṁ-avayavaśō gamanam, tathā'pi tasya pākaḥ sampanna iti vēdyam|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| pākastu trividhō mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ||19|| mandaḥ kalkasamē kiṭṭē cikkaṇō madanōpamē| kiñcitsīdati kr̥ṣṇē ca vartya(rti)mānē ca paścimaḥ||20|| dagdhō'ta ūrdhvaṁ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakr̥t| |21|

sa0-pākastriprakārō mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇākhyaḥ [ ca ]| snēhapākavidhau kiṭṭākhyē vastujātē kalkasamē yathā kalkō'ṅgulinā'vaṣṭabhnāti, tathā kiṭṭē'pi snēhapākasyāṅguligrāhitā na bhavati, sa snēhapākō manda ucyatē| madanōpamē kiṭṭē satyēvamaṅguligrāhiṇi snēhapākasya sa cikkaṇaḥ pākaḥ| kiñcit-īṣat, kiṭṭē sīdati sati tathā varṇataḥ kr̥ṣṇē ca tasmin, tathā vartya(rti)mānē-vartimā(tāṁ)gacchati sati, paścimaḥ-kharacikkaṇākhyaḥ pākaḥ| ataḥ asmāt kharacikkaṇāt, ūrdhvaṁ-anantaraṁ, dagdhō bhavati snēhaḥ| sa ca niṣkāryaḥ syāt-yathānirūpitakāryakaraṇō na bhavēt, nirvīryatvāt| āmaḥ-īṣatpākaḥ snēhaḥ, punaragnisādakr̥t|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| mr̥durnasyē, kharō'bhyaṅgē, pānē bastau ca cikkaṇaḥ||21||

sa0-mr̥duḥ-mandapākaḥ snēhō, nasyē-tadviṣayē, prayōjyaḥ| kharaḥ-kharacikkaṇaḥ snēhaḥ, abhyaṅgē-tadviṣayē, prayōjyaḥ| pānē tathā bastau-tadviṣayē, cikkaṇaḥ prayōjyaḥ|

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

adhunā mānasaṅkhyāyāḥ yathāsvaṁ saṁjñāsaṁvidhānārthamāha śāṇaṁ pāṇitalaṁ muṣṭiṁ kuḍavaṁ prasthamāḍhakam| drōṇaṁ vahaṁ ca kramaśō vijānīyāccaturguṇam||22||

sa0-śāṇādayō vahaparyantāḥ kramēṇa caturguṇāḥ pāṇitalādisaṁjñā vēdyāḥ|

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

dviguṇaṁ yōjayēdārdraṁ kuḍavādi tathā dravam| |23|

sa0-śuṣkārdrayōrēkasmin yōgē tulyaparimāṇēna nirdiṣṭayōḥ śuṣkadravyādārdraṁ dravyaṁ dviguṇaṁ dattvā yōjayēt| śuṣkārdrayōrvā dravyayōstulyaparimāṇanirdiṣṭayōḥ śuṣkadravyābhāvē satyārdraṁ dravyaṁ dviguṇaṁ kr̥tvā yōjayēt| śuṣkadravadravyayayōrēkasmin yōgē tulyaparimāṇēna nirdiṣṭayōḥ śuṣkadravyāt dravadravyam kuḍavādiparimāṇa saṁjñayā nirdiṣṭaṁ dviguṇaṁ kr̥tvā yōjayēt|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| pēṣaṇālōḍanē vāri snēhapākē ca nirdravē||23|| kalpayētsadr̥śān bhāgān pramāṇaṁ yatra nōditam| kalkīkuryācca bhaiṣajyamanirūpitakalpanam||24|| aṅgānuktau tu mūlaṁ syādaprasiddhau tadēva tu| |25|

sa0-nirdravē-anuktadravē, pēṣaṇālōḍanārthaṁ vāri yōjayēt| snēhapākē cānuktadravē vāryēva yōjayēt| yatra yatra prayōgē dravyāṇāṁ parimāṇaṁ viśiṣṭaṁ nōktaṁ tatra tatra dravyāṇāṁ sadr̥śān bhāgān kalpayēt|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| ṣaḍvaṁśyastu marīcī syāt, ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| taṇḍulaḥ sarṣapāstvaṣṭau, dhānyamāṣastu tau, yavaḥ||1|| tāvaṇḍikā caturbhistairmāṣakaḥ śāṇakastathā| ] dvau śāṇau vaṭakaḥ kōlaṁ badaraṁ draṁkṣaṇaśca, tau||25|| akṣam picuḥ pāṇitalaṁ suvarṇaṁ kavalagrahaḥ| karṣō biḍālapadakaṁ tindukaḥ pāṇimānikā||26|| śabdānyatvamabhinnē'rthē śuktiraṣṭamikā picū| palaṁ prakuñcō bilvaṁ ca muṣṭirāmraṁ caturthikā||27|| dvē palē prasr̥tastau dvāvañjalistau tu mānikā| āḍhakaṁ bhājanaṁ kaṁsō, drōṇaḥ kumbhō ghaṭō'rmaṇam||28|| tulā palaśataṁ, tāni viṁśatirbhāra ucyatē| |29|

sa0-dbau śāṇau vaṭakaḥ kōlaṁ badaraṁ draṁkṣaṇaścētyatra śabdānyatvam, na tu tattvatō bhēdaḥ| tau dvau draṁkṣaṇāvakṣaṁ tathā picustathā pāṇitalaṁ tathā suvarṇaṁ tathā kavalagrahastathā karṣastathā biḍālapadaṁ tathā tindukastathā pāṇimānikā, ityatrābhinnē'rthē śabdānēkatvam| tathā dvau picū śaktistathā'ṣṭamikā, ityatrāpi śabdānyatvamarthasyaikyē sati| palaṁ prakuñcō bilvaṁ ca muṣṭirāmraṁ caturthikā, ityatrāpi śabdānāṁ vailakṣaṇyē sati nārthatō bhēdaḥ| dvē palē prasr̥ta ityucyatē| tau dvau prasr̥tāvañjaliḥ kathyatē| tau dvāvañjalī mānikā,- aṣṭau palānītyēva| āḍhakādīnāṁ śabdanāṁ svarūpatō bhinnānāṁ nārthatō bhēdaḥ| tathaiva drōṇādīnāṁ śabdānām| palaśataṁ tulā nigadyatē| tāni-palaśatani, viṁśatirbhāra ucyatē| kvāthādīnāṁ tūttamādimātrāḥ saṅgrahādavadhāryāḥ| saṅgrahē tvēvaṁ paṭhyatē (ka. a. 8)- "kvāthō niryūhaḥ| tatra bhēdyānyauṣadhānyaṇuśō bhēdayitvā chēdyāni ca chēdayitvā prakṣālyōdakēna śucau rūkṣāyāmadhaḥpraliptāyāṁ tāmrāyōmr̥nmayādyanyatamāyāṁ sthālyāṁ samāvāpya bahvalpapānīyagrāhitāmauṣadhānāmākalayya yāvatā muktarasatā syāt tāvadudakamāsēcayēcchōṣayēcca| [agrāvadhiśrayēt| yāvanmātrōdakadānē tathā tadavaśiṣṭatvē ca tatra niyamasāmarthyāt kvāthyadravyaparimāṇasya| atrēyatparimāṇāni dravyāṇi, udakamiyatpramāṇaṁ, tadavaśiṣṭatā cēyatpramāṇā, iti na niyamōktirēvaṁvidhā vidyatē| kiṁ tarhi? abhyūhanīyamētatsarvamiti| atra vidhiḥ|] athāgnāvadhiśritya mahatyāsanē sukhōpaviṣṭaḥ sarvataḥ satatamavalōkayan darvyā ca vighaṭṭayan mr̥dunā ca paritaḥ samupagacchatā'nalēna sādhayēt| avatārya ca suparisrutaṁ yathārhasparśaṁ prayuñjīta| kṣīrādisahitaṁ ca dravyaṁ na samyaṅmuktarasaṁ bhavatīti vārikvāthapūrvakaṁ kṣīrādyaistadupadēśē'nupadagdhaṁ kvāthayēt| śītasalilāplutaṁ tu niśāparyuṣitaṁ pūtaṁ śītaḥ kaṣāyaḥ| uṣṇāmbhasi kṣuṇṇābhiṣutaḥ pūtaḥ phāṇṭa iti| tatra samyagrasavīryādīnyauṣadhasya samīkṣya vyādhyāturādibalataśca niryāsādīnāṁ kalpanāṁ mātrāṁ ca saṁprayōjayēt| tathā ca kēcidāhuḥ| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṁ kōṣṭhaṁ balaṁ vayaḥ| ālōcya dēśakālau ca bhaiṣajyamavacārayēt|| [ ēvaṁ ca sarvamabhyūhyātra kartavyaṁ niścitaṁ kr̥tvōktēna vidhinēti| ] ētadēvamupadiṣṭaṁ buddhimatāṁ jñānaprabōdhāya| yathā tu sarvē bhiṣajō vijñāsyanti tathaivōpadēkṣyata iti| niryāsē madhyamā mātrā catuṣpalam| kalkacūrṇayōḥ karṣaḥ palatrayaṁ tadālōḍanē| niryūhē bhēṣajapalamudakārdhaprasthē'dhiśatya pādaśēṣamavatārayēt| śītaphāṇṭayōrauṣadhapalaṁ ṣaḍbhiścaturbhirambupalairāsutamiti|" iti| tathā śāṇaparimāṇasya pāṇitalavācakasya [ ca ] kimapi parimāṇaṁ nōktaṁ yēnāsau [ na ] paricchidyata iti na vācyam, saṅgrahē tatparimāṇasyōktatvāt| tatra hyēvamuktam ( saṁ.ka.a.8)-"ṣaḍvaṁśyō marīcī| tāḥ ṣaṭ marīcyaḥ sarṣapa ucyatē| aṣṭau sarṣapāstaṇḍulaḥ| tau dvau taṇḍulāvēkō dhānyamāṣaḥ| tau dvau dhānyamāṣau yavaḥ| ataḥ paraṁ caturguṇavr̥dhdyā'ṇḍikāmāṣakaśāṇakarṣapalakuḍavaprasthāḍhakadrōṇavahāḥ kalpyantē| [ ēvaṁ caturbhirmāṣakaiḥ śāṇasya parimāṇaṁ paricchidyatē| ] dharaṇaṁ tu palasya daśamō bhāgaḥ| māṣakasya tu paryāyō hēmaḥ| karṣasya ṣōḍaśikā| āḍhakasya tu paryāyāḥ kaṁsaḥ pātraṁ bhājanaṁ ca| drōṇasya paryāyō nalvaṇaḥ, tathā armaṇaḥ, tathōnmānaḥ, tathā ghaṭaḥ kumbhaḥ kalaśaśca| drōṇadvayasya ca śūrpaḥ|" iti|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

himavadvindhyaśailābhyāṁ prāyō vyāptā vasundharā||29|| saumyaṁ pathyaṁ ca tatrādyamāgnēyaṁ vaindhyamauṣadham| 29 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ pañcamē kalpasiddhisthānē dravyakalpō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||

sa0-himavatparvatēna vindhyaśailēna ca bāhulyēna vasundharā vyāptā| tatra-tayōrmadhyāt, ādyaṁ-haimavatamauṣadhaṁ, saumyaṁ pathyaṁ ca svabhāvādbhavati| vaindhyaṁ cauṣadhamāgnēyaṁ-na tathā dēhasya sadā pathyaṁ, syāditi| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ pañcamē kalpasiddhisthānē dravyakalpō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 6||