Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2
api ca sarvēṣāṁ rōgāṇaṁ yā siddhiḥ-praśamōpāyaḥ, sō'pi sadbhēṣajaprayōgādēva| ityāha athātō dravyakalpaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)|2|
अपि च सर्वेषां रोगाणं या सिद्धिः-प्रशमोपायः, सोऽपि सद्भेषजप्रयोगादेव| इत्याह अथातो द्रव्यकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4
dhanvē sādhāraṇē dēśē samē sanmr̥ttikē śucau| śmaśānacaityāyatanaśvabhravalmīkavarjitē|1| mr̥dau pradakṣiṇajalē kuśarōhiṣasaṁstr̥tē| aphālakr̥ṣṭē'nākrāntē pādapairbalavattaraiḥ||2|| śasyatē bhēṣajaṁ jātaṁ, yuktaṁ varṇarasādibhiḥ| jantvajagdhaṁ davādagdhamavidagdhaṁ ca vaikr̥taiḥ||3|| bhūtaiśchāyāyātapāmbvādyairyathākālaṁ ca sēvitam| avagāḍhamahāmūlamudīcīṁ diśamāśritam||4||
धन्वे साधारणे देशे समे सन्मृत्तिके शुचौ| श्मशानचैत्यायतनश्वभ्रवल्मीकवर्जिते|१| मृदौ प्रदक्षिणजले कुशरोहिषसंस्तृते| अफालकृष्टेऽनाक्रान्ते पादपैर्बलवत्तरैः||२|| शस्यते भेषजं जातं, युक्तं वर्णरसादिभिः| जन्त्वजग्धं दवादग्धमविदग्धं च वैकृतैः||३|| भूतैश्छायायातपाम्ब्वाद्यैर्यथाकालं च सेवितम्| अवगाढमहामूलमुदीचीं दिशमाश्रितम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7
|mahēndrarāmakr̥ṣṇānāṁ brāhmaṇānāṁ gavāmapi| tapasā tējasā vā'pi praśāmyadhvaṁ śivāya vai||1|| mantrēṇānēna matimān sarvamapyauṣadhaṁ nayēt| ] atha kalyāṇacaritaḥ śrāddhaḥ śucirupōṣitaḥ| gr̥hṇīyādauṣadhaṁ susthaṁ sthitaṁ kālē ca kalpayēt||5|| sakṣīraṁ tadasampattāvanatikrāntavatsaram| r̥tē guḍaghr̥takṣaudradhānyakr̥ṣṇāviḍaṅgataḥ||6|| payō bāṣkayaṇaṁ grāhyaṁ viṇmūtraṁ tacca nīrujām| vayōbalavatāṁ dhātupicchaśr̥ṅgakhurādikam||7||
|महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि| तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै||१|| मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वमप्यौषधं नयेत्| ] अथ कल्याणचरितः श्राद्धः शुचिरुपोषितः| गृह्णीयादौषधं सुस्थं स्थितं काले च कल्पयेत्||५|| सक्षीरं तदसम्पत्तावनतिक्रान्तवत्सरम्| ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः||६|| पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9
kaṣāyayōnayaḥ pañca rasā lavaṇavarjitāḥ| rasaḥ kalkaḥ śr̥taḥ śītaḥ phāṇṭaścēti prakalpanā||8|| pañcadhaiva kaṣāyāṇāṁ pūrvaṁ purvaṁ balādhikā| |9|
कषाययोनयः पञ्च रसा लवणवर्जिताः| रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टश्चेति प्रकल्पना||८|| पञ्चधैव कषायाणां पूर्वं पुर्वं बलाधिका| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10
| sadyaḥsamuddhr̥tāt kṣuṇṇādyaḥ sravētpaṭapīḍitāt||9|| svarasaḥ sa samuddiṣṭaḥ| |10|
| सद्यःसमुद्धृतात् क्षुण्णाद्यः स्रवेत्पटपीडितात्||९|| स्वरसः स समुद्दिष्टः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10
kalkaḥ piṣṭō dravāplutaḥ| cūrṇō'plutaḥ|10|
कल्कः पिष्टो द्रवाप्लुतः| चूर्णोऽप्लुतः|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10
| śr̥taḥ kvāthaḥ|10|
| शृतः क्वाथः|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10
| śītō rātriṁ dravē sthitaḥ||10||
| शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11
sadyō'bhiṣutapūtastu phāṇṭaḥ| |11|
सद्योऽभिषुतपूतस्तु फाण्टः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12
tanmānakalpanē| yuñjyādvyādhyādibalatastathā ca vacanaṁ munēḥ||11|| mātrāyā na vyavasthā'sti vyādhiṁ kōṣṭhaṁ balaṁ vayaḥ| ālōcya dēśakālau ca yōjyā tadvacca kalpanā||12||
तन्मानकल्पने| युञ्ज्याद्व्याध्यादिबलतस्तथा च वचनं मुनेः||११|| मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13
madhyaṁ tu mānaṁ nirdiṣṭaṁ svarasasya catuṣpalam| |13|
मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्वरसस्य चतुष्पलम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13
| pēṣyasya karṣamālōḍyaṁ tad dravasya palatrayē||13||
| पेष्यस्य कर्षमालोड्यं तद् द्रवस्य पलत्रये||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
kvāthaṁ dravyapalē kuryātprasthārdhaṁ pādaśēṣitam| |14|
क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
| śītaṁ palē palaiḥ ṣaḍbhiḥ|14|
| शीतं पले पलैः षड्भिः|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
| caturbhistu tatō'param||14||
| चतुर्भिस्तु ततोऽपरम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15
snēhapākē tvamānōktau caturguṇavivardhitam| kalkasnēhadravaṁ yōjyam|15|
स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यम्|१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16
| adhītē śaunakaḥ punaḥ||15|| snēhēsidhdyati śuddhāmbuniḥkvāthasvarasaiḥ kramāt| kalkasya yōjayēdaṁśaṁ caturthaṁ ṣaṣṭhamaṣṭamam||16||
| अधीते शौनकः पुनः||१५|| स्नेहेसिध्द्यति शुद्धाम्बुनिःक्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17
pr̥thak snēhasamaṁ dadyātpañcaprabhr̥ti tu dravam| |17|
पृथक् स्नेहसमं दद्यात्पञ्चप्रभृति तु द्रवम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
| nāṅguligrāhitā kalkē na snēhē'gnau saśabdatā||17|| varṇādisampacca yadā tadainaṁ śīghramāharēt| ghr̥tasya phēnōpaśamastailasya tu tadudbhavaḥ||18||
| नाङ्गुलिग्राहिता कल्के न स्नेहेऽग्नौ सशब्दता||१७|| वर्णादिसम्पच्च यदा तदैनं शीघ्रमाहरेत्| घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19
lēhasya tantumattā'psu majjanaṁ saraṇaṁ na ca| |19|
लेहस्य तन्तुमत्ताऽप्सु मज्जनं सरणं न च| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21
| pākastu trividhō mandaścikkaṇaḥ kharacikkaṇaḥ||19|| mandaḥ kalkasamē kiṭṭē cikkaṇō madanōpamē| kiñcitsīdati kr̥ṣṇē ca vartya(rti)mānē ca paścimaḥ||20|| dagdhō'ta ūrdhvaṁ niṣkāryaḥ syādāmastvagnisādakr̥t| |21|
| पाकस्तु त्रिविधो मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः||१९|| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित्सीदति कृष्णे च वर्त्य(र्ति)माने च पश्चिमः||२०|| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21
| mr̥durnasyē, kharō'bhyaṅgē, pānē bastau ca cikkaṇaḥ||21||
| मृदुर्नस्ये, खरोऽभ्यङ्गे, पाने बस्तौ च चिक्कणः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22
adhunā mānasaṅkhyāyāḥ yathāsvaṁ saṁjñāsaṁvidhānārthamāha śāṇaṁ pāṇitalaṁ muṣṭiṁ kuḍavaṁ prasthamāḍhakam| drōṇaṁ vahaṁ ca kramaśō vijānīyāccaturguṇam||22||
अधुना मानसङ्ख्यायाः यथास्वं संज्ञासंविधानार्थमाह शाणं पाणितलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थमाढकम्| द्रोणं वहं च क्रमशो विजानीयाच्चतुर्गुणम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23
dviguṇaṁ yōjayēdārdraṁ kuḍavādi tathā dravam| |23|
द्विगुणं योजयेदार्द्रं कुडवादि तथा द्रवम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25
| pēṣaṇālōḍanē vāri snēhapākē ca nirdravē||23|| kalpayētsadr̥śān bhāgān pramāṇaṁ yatra nōditam| kalkīkuryācca bhaiṣajyamanirūpitakalpanam||24|| aṅgānuktau tu mūlaṁ syādaprasiddhau tadēva tu| |25|
| पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे||२३|| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| कल्कीकुर्याच्च भैषज्यमनिरूपितकल्पनम्||२४|| अङ्गानुक्तौ तु मूलं स्यादप्रसिद्धौ तदेव तु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29
| ṣaḍvaṁśyastu marīcī syāt, ṣaṇmarīcyastu sarṣapaḥ| taṇḍulaḥ sarṣapāstvaṣṭau, dhānyamāṣastu tau, yavaḥ||1|| tāvaṇḍikā caturbhistairmāṣakaḥ śāṇakastathā| ] dvau śāṇau vaṭakaḥ kōlaṁ badaraṁ draṁkṣaṇaśca, tau||25|| akṣam picuḥ pāṇitalaṁ suvarṇaṁ kavalagrahaḥ| karṣō biḍālapadakaṁ tindukaḥ pāṇimānikā||26|| śabdānyatvamabhinnē'rthē śuktiraṣṭamikā picū| palaṁ prakuñcō bilvaṁ ca muṣṭirāmraṁ caturthikā||27|| dvē palē prasr̥tastau dvāvañjalistau tu mānikā| āḍhakaṁ bhājanaṁ kaṁsō, drōṇaḥ kumbhō ghaṭō'rmaṇam||28|| tulā palaśataṁ, tāni viṁśatirbhāra ucyatē| |29|
| षड्वंश्यस्तु मरीची स्यात्, षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| तण्डुलः सर्षपास्त्वष्टौ, धान्यमाषस्तु तौ, यवः||१|| तावण्डिका चतुर्भिस्तैर्माषकः शाणकस्तथा| ] द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रंक्षणश्च, तौ||२५|| अक्षम् पिचुः पाणितलं सुवर्णं कवलग्रहः| कर्षो बिडालपदकं तिन्दुकः पाणिमानिका||२६|| शब्दान्यत्वमभिन्नेऽर्थे शुक्तिरष्टमिका पिचू| पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिराम्रं चतुर्थिका||२७|| द्वे पले प्रसृतस्तौ द्वावञ्जलिस्तौ तु मानिका| आढकं भाजनं कंसो, द्रोणः कुम्भो घटोऽर्मणम्||२८|| तुला पलशतं, तानि विंशतिर्भार उच्यते| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6
himavadvindhyaśailābhyāṁ prāyō vyāptā vasundharā||29|| saumyaṁ pathyaṁ ca tatrādyamāgnēyaṁ vaindhyamauṣadham| 29 1/2| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ pañcamē kalpasiddhisthānē dravyakalpō nāma ṣaṣṭhō'dhyāyaḥ||6||
हिमवद्विन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा||२९|| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्| २९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने द्रव्यकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon