6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಅಥ ಭೇಷಜಕಲ್ಪೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಮಾರಭ್ಯತೇ| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪದಾಂ ಹ್ಯುತ್ಪನ್ನಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಸಾಧನಂ, ಸದ್ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾತ್|

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಪಿ ಚ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಂ ಯಾ ಸಿದ್ಧಿಃ-ಪ್ರಶಮೋಪಾಯಃ, ಸೋಽಪಿ ಸದ್ಭೇಷಜಪ್ರಯೋಗಾದೇವ| ಇತ್ಯಾಹ ಅಥಾತೋ ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)|೨|

ಸ೦-ಭೇಷಜಸ್ಯ ಕಲ್ಪೋ-ಯೋಜನಾ, ಭೇಷಜಕಲ್ಪಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

ಧನ್ವೇ ಸಾಧಾರಣೇ ದೇಶೇ ಸಮೇ ಸನ್ಮೃತ್ತಿಕೇ ಶುಚೌ| ಶ್ಮಶಾನಚೈತ್ಯಾಯತನಶ್ವಭ್ರವಲ್ಮೀಕವರ್ಜಿತೇ|೧| ಮೃದೌ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಜಲೇ ಕುಶರೋಹಿಷಸಂಸ್ತೃತೇ| ಅಫಾಲಕೃಷ್ಟೇಽನಾಕ್ರಾನ್ತೇ ಪಾದಪೈರ್ಬಲವತ್ತರೈಃ||೨|| ಶಸ್ಯತೇ ಭೇಷಜಂ ಜಾತಂ, ಯುಕ್ತಂ ವರ್ಣರಸಾದಿಭಿಃ| ಜನ್ತ್ವಜಗ್ಧಂ ದವಾದಗ್ಧಮವಿದಗ್ಧಂ ಚ ವೈಕೃತೈಃ||೩|| ಭೂತೈಶ್ಛಾಯಾಯಾತಪಾಮ್ಬ್ವಾದ್ಯೈರ್ಯಥಾಕಾಲಂ ಚ ಸೇವಿತಮ್| ಅವಗಾಢಮಹಾಮೂಲಮುದೀಚೀಂ ದಿಶಮಾಶ್ರಿತಮ್||೪||

ಸ೦-ಧನ್ವದೇಶೇ, ತಥಾ ಸಾಧಾರಣೇ ದೇಶೇ, ತಥಾ ಸಮೇ-ಅನಿಮ್ನೋನ್ನತೇ, ತಥಾ ಸನ್ಮೃತ್ತಿಕೇ, ತಥಾ ಶ್ಮಶಾನಾದಿವರ್ಜಿತೇ, ಚೈತ್ಯಂ-ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨/೩೩) ಉಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಮೃದೌ-ಸುಸ್ಪರ್ಶೇ, ತಥಾ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ-ಅನುಕೂಲಂ ಜಲಂ ಯಸ್ಮಿನ್, ತಥಾ ಕುಶರೋಹಿಷಸಂಸ್ತೃತೇ, ತಥಾಽಫಾಲಕುಷ್ಟೇ-ಖಿಲೇ, ತಥಾ ವೃಕ್ಷೈರ್ಮಹತ್ತರೈರನಾಕ್ರಾನ್ತೇ ದೇಶೇ, ಯದ್ಭೇಷಜಂ ಜಾತಂ ಯುಕ್ತಂ ಯಥಾಸ್ವಮ್ ವರ್ಣರಸಾದಿಭಿಃ, ತದ್ಭೇಷಜಂ ಶಸ್ಯತೇ| ತಥಾ ಜನ್ತುಭಿಃ- ಕೀಟೈಃ, ಅಜಗ್ಧಂ-ಅಭಕ್ಷಿತಂ, ದವೇನ-ದಾವಾಗ್ನಿನಾ, ಅದಗ್ಧಂ-ಅಪ್ರುಷ್ಟಂ, ತಥಾಽವಿದಗ್ಧಂ ವೈಕೃತೈರ್ಭೂತೈಃ-ಸ್ವಭಾವಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಧರ್ಮಬಾಧಾದ್ವಿಕೃತೈರಾಕಾಶಾ(ಪೃಥಿವ್ಯಾ)ದಿಭಿರ್ಯದನಾಸೇವಿತಂ ತದವಿದಗ್ಧಮ್| ವಿಕೃತಮೇವ ವೈಕೃತಮ್, ಪ್ರಜ್ಞಾದಿತ್ವಾದಣ್| ತಥಾ ಛಾಯಾದಿಭಿರ್ಯಥಾಕಾಲಂ ಕಾಲಮನತಿಕ್ರಮ್ಯ ಸೇವಿತಂ, ಯದಾ ತಸ್ಯಭೇಜಷಸ್ಯ ವೃದ್ಧೌ ಛಾಯಾದೀನಾಮನ್ಯತಮಂ ವಸ್ತುಜಾತಮುಪಯುಜ್ಯತೇ ತದಾ ತೇನ ಸೇವಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾಽವಗಾಢಂ-ದೂರಂ ಗತಂ, ಮಹತ್-ಪೃಥು, ಮೂಲಂ ಯಸ್ಯ ತದವಗಾಢಮಹಾಮೂಲಮ್| ತಥೋದಿಚೀಂ-ಉತ್ತರಾಂ, ದಿಶಮಾಶ್ರಿತಂ-ತಾಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತಮ್|

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|ಮಹೇನ್ದ್ರರಾಮಕೃಷ್ಣಾನಾಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಾಂ ಗವಾಮಪಿ| ತಪಸಾ ತೇಜಸಾ ವಾಽಪಿ ಪ್ರಶಾಮ್ಯಧ್ವಂ ಶಿವಾಯ ವೈ||೧|| ಮನ್ತ್ರೇಣಾನೇನ ಮತಿಮಾನ್ ಸರ್ವಮಪ್ಯೌಷಧಂ ನಯೇತ್| ] ಅಥ ಕಲ್ಯಾಣಚರಿತಃ ಶ್ರಾದ್ಧಃ ಶುಚಿರುಪೋಷಿತಃ| ಗೃಹ್ಣೀಯಾದೌಷಧಂ ಸುಸ್ಥಂ ಸ್ಥಿತಂ ಕಾಲೇ ಚ ಕಲ್ಪಯೇತ್||೫|| ಸಕ್ಷೀರಂ ತದಸಮ್ಪತ್ತಾವನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಮ್| ಋತೇ ಗುಡಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಧಾನ್ಯಕೃಷ್ಣಾವಿಡಙ್ಗತಃ||೬|| ಪಯೋ ಬಾಷ್ಕಯಣಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ತಚ್ಚ ನೀರುಜಾಮ್| ವಯೋಬಲವತಾಂ ಧಾತುಪಿಚ್ಛಶೃಙ್ಗಖುರಾದಿಕಮ್||೭||

ಸ೦-ಅಥೇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯಮಙ್ಗಲಸೂಚಕಮ್| ಭೇಷಜಮೇವಂವಿಧಂ ವಿದಿತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಕಲ್ಯಾಣಂ-ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ, ಚರಿತಂ-ಅನುಷ್ಠಿತಂ, ಯೇನಾಸೌ ಕಲ್ಯಾಣಚರಿತಃ, ತಥಾ ಶ್ರಾದ್ಧಃ-ಭೇಷಜಹರಣಂ ಪ್ರತಿ ಶ್ರದ್ಧಾವಾನ್, ತಥಾ ಶುಚಿಃ-ಸ್ನಾನಾದಿನಾ ಶುದ್ಧಃ ತಥೋಪೋಷಿತಃ-ಕೃತೋಪವಾಸಃ, ಏವಂವಿಧಮೌಷಧಮೇವಂವಿಧಃ ಪುಮಾನ್ ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್| ತಚ್ಚ ಭೇಷಜಂ [ಸುಸ್ಥಂ-] ಸ್ವಸ್ಥಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ಥಿತಂ ಕಾಲೇ ಸಕ್ಷೀರಂ-ಆರ್ದ್ರಂ, ಕಲ್ಪಯೇತ್| ತದಸಮ್ಪತ್ತೌ ತು ತಥಾವಿಧಸ್ಯ ಸಕ್ಷೀರಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯಾಸಮ್ಪತ್ತೌ, ಅನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಂ ಭೇಷಜಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಕಿಂ ಸರ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಮನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್? ಋತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುಡಾದೀನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಪರಮೌಷಧಮನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಂ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಗುಡಾದೀಂಸ್ತು ಅತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಾನ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಕ್ಷೀರಂ ಬಷ್ಕಯಣ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ವಿಟ್ ಮೂತ್ರಂ ಚ, ತಚ್ಚಕ್ಷೀರಂ ಚ, ನೀರುಜಂ-ಅಪಗತದೋಷಂ, ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ವಯೋಬಲವತಾಂ ಧಾತುಪಿಚ್ಛಾದಿಕಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಪಯೋಗಿ ಕೇಶನಖಚರ್ಮಾದಿಕಂ ಗೃಹ್ಯತೇ| ವಯಃಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾತ್ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ತರುಣಂ ವಯೋ ಗೃಹ್ಯತೇ, ನ ಹ್ಯವಯಾಃ ಕಶ್ಚಿದಸ್ತಿ|

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

ಕಷಾಯಯೋನಯಃ ಪಞ್ಚ ರಸಾ ಲವಣವರ್ಜಿತಾಃ| ರಸಃ ಕಲ್ಕಃ ಶೃತಃ ಶೀತಃ ಫಾಣ್ಟಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಕಲ್ಪನಾ||೮|| ಪಞ್ಚಧೈವ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಪೂರ್ವಂ ಪುರ್ವಂ ಬಲಾಧಿಕಾ| |೯|

ಸ೦-ಕಷಾಯಸ್ಯ ಯೋನಯಃ-ಆಕರಾಃ, ಲವಣವರ್ಜಿತಾ ಮಧುರಾದಯಃ ಪಞ್ಚ ರಸಾಃ| ತೇಭ್ಯ ಏವ ಕಷಾಯಾಃ-ಸ್ವರಸಾದಯಃ, ಪಞ್ಚ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ| ಲವಣಸ್ಯ ತು ಸ್ವರಸಕಲ್ಪನಾಯೋಗೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಸದೈವ ಶುಷ್ಕರೂಪತ್ವಾತ್| ಕಲ್ಕಕಲ್ಪನಾಽಪಿ ನ ಸಮ್ಭವತಿ, ಯತೋ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಣ ಸಿಕ್ತಂ ಪೀಣ್ಡೀಭವತಿ ನ ತು ವಿಲೀಯತೇ ತತ್ ಕಲ್ಕಸಂಜ್ಞಾಮಾಸಾದಯತಿ| ತಥಾ ಯದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾ ಜಲಾದುದ್ಧ್ರಿಯತೇ ದ್ರವ್ಯಾವಯವಾಸ್ತೂದಕಮನುಪ್ರವಿಶನ್ತಿ, ತತ್ರೈವ ಶೃತಕಲ್ಪನಾ| ಲವಣಸ್ಯ ತು ವಿಲೀನರೂಪತ್ವಾದೇವಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಇತಿ ಶೃತಕಲ್ಪನಾಯಾ ಅಪ್ಯಸಮ್ಭವಃ| ಏವಂ ಶೀತಫಾಣ್ಟಯೋರಪ್ಯನೇನೈವ ನ್ಯಾಯೇನಾಸಮ್ಭವ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಲವಣವರ್ಜ್ಯಾ ರಸಾಃ ಕಷಾಯಯೋನಯ ಇತಿ| ಮುನಿನಾಽಪ್ಯುಕ್ತಂ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೪/೬)-["ಕಲ್ಪನಾವಶತಃ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಕಷಾಯಸಂಜ್ಞಾವ್ಯವಹಾರ ಇತಿ| ಲವಣಸ್ಯ ಕಲ್ಪನಾಯೋಗಾಭಾವಾತ್ ] ಮಧುರಕಷಾಯೋಽಮ್ಲಕಷಾಯಸ್ತಿಕ್ತಕಷಾಯಃ ಕಟು ಕಷಾಯಃ ಕಷಾಯಕಷಾಯಶ್ಚೇತಿ|" ಇತಿ| ರಸಾನಾಂ ಸ್ವರಸಾದಿ ಕಲ್ಪನಾಯೋಗೋ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚೈತತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಗುಣಗುಣಿನೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದಿಹ ರಸಗ್ರಹಣೇನ ತದಾಶ್ರಯಾಣಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಮನ್ತವ್ಯಮ್| ರಸಃ ಕಲ್ಕಃ ಶೃತಃ ಶೀತಃ ಫಾಣ್ಟಶ್ಚೇತಿ ಪ್ರಕಲ್ಪನಾ ಪಞ್ಚಧೈವ ಕಷಾಯಾಣಾಂ ಸ್ವರಸಾದೀನಾಮ್| ಸಾ ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಪೂರ್ವಂ ಪೂರ್ವಂ-ಯಥಾಪೂರ್ವಂ, ಬಲಾಧಿಕಾ-ಅಧಿಕಶಕ್ತಿಃ| ಏವಂ ಫಾಣ್ಟಾಖ್ಯಾ ಕಲ್ಪನಾ ಸಬಲಾ| ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕಶಕ್ತಿಃ ಶೀತಾಖ್ಯಾ| ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕವೀರ್ಯಾ ಶೃತಾಖ್ಯಾ| ತತೋಽಪ್ಯಧಿಕಶಕ್ತಿಃ ಕಲ್ಕಾಖ್ಯಾ| ಕಲ್ಕಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚೂರ್ಣಾಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಪನಾಯಾ ಅನ್ತರ್ಭಾವಾದಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಲ್ಕಾಖ್ಯಾಯಾಶ್ಚ ಕಲ್ಪನಾಯಾಃ ಸ್ವರಸಾಖ್ಯಾ ಕಲ್ಪನಾ ಅಧಿಕಶಕ್ತಿಃ| ನನು, ಚೂರ್ಣಾದನನ್ತರಂ ಕಲ್ಕಃ ಕ್ರಿಯತೇ ನ ತು ಕಲ್ಕಾದನನ್ತರಂ ಚೂರ್ಣಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಕಲ್ಪನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಚೂರ್ಣಕಲ್ಪನೈವ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಾ, ನ ತು ಕಲ್ಕಕಲ್ಪನಾ| ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತು ಲವಣಸ್ಯ ಕಷಾಯಸಂಜ್ಞಾಯಾಂ ಸಮಾವೇಶೋ ಮಾಭೂದಿತಿ ಕಲ್ಪನಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕಲ್ಕ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತೋ ನ ಚೂರ್ಣ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲವಣೇ ನ ಸಮ್ಭವತಿ ಕಷಾಯಸಂಜ್ಞಾಸಮಾವೇಶಃ|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ಸದ್ಯಃಸಮುದ್ಧೃತಾತ್ ಕ್ಷುಣ್ಣಾದ್ಯಃ ಸ್ರವೇತ್ಪಟಪೀಡಿತಾತ್||೯|| ಸ್ವರಸಃ ಸ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಃ| |೧೦|

ಸ೦-ಸದ್ಯಃ-ತತ್ಕ್ಷಣಂ, ಸಮಭೂಮೇಃ ಸಮ್ಯಗುದ್ಧೃತಂ-ಉತ್ಖಾತಂ, ಅನನ್ತರಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಂ-ಪಿಷ್ಟಂ, ಸದ್ಯಃಸಮುದ್ಧೃತಕ್ಷುಣ್ಣಂ, ತಸ್ಮಾದ್ವಸ್ತ್ರಪೀಡಿತಾದ್ಯಃ ಸ್ರವೇತ್ ಸ ಸ್ವರಸಃ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಃ-ಸಂಜ್ಞಾಯಾಂ ಸಙ್ಕೇತಿತಃ|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

ಕಲ್ಕಃ ಪಿಷ್ಟೋ ದ್ರವಾಪ್ಲುತಃ| ಚೂರ್ಣೋಽಪ್ಲುತಃ|೧೦|

ಸ೦-ದ್ರವೇಣಾಽಽಪ್ಲುತಃ ಪಿಷ್ಟಃ ಸನ್ ಕಲ್ಕ ಇತಿ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಸಙ್ಕೇತಿತಃ| ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಣ ಅಪ್ಲುತಂ-ಶುಷ್ಕಮೇವ ಪಿಷ್ಟಂ, ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಶ್ಚೂರ್ಣ ಇತಿ ಗದಿತಃ| ತೇನ ಕಲ್ಕಸ್ಯೈವಾಯಂ ಭೇದ ಇತಿ, ನಾಸೌ ಕಲ್ಪನೇತಿ ಶಙ್ಕನೀಯಮ್|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| ಶೃತಃ ಕ್ವಾಥಃ|೧೦|

ಸ೦-ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಣಾಽಽಪ್ಲುತ್ಯ ಶೃತಂ ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಕ್ವಾಥ ಇತಿ ಕಥ್ಯತೇ|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| ಶೀತೋ ರಾತ್ರಿಂ ದ್ರವೇ ಸ್ಥಿತಃ||೧೦||

ಸ೦-ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇ ಸಕಲಾಂ ರಾತ್ರಿಂ ಸ್ಥಿತಂ ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಶೀತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

ಸದ್ಯೋಽಭಿಷುತಪೂತಸ್ತು ಫಾಣ್ಟಃ| |೧೧|

ಸ೦-ಯತ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ರವೇಽಭಿಷುತ್ಯ ಸದ್ಯಃ ಪೂತಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಸ ಕಲ್ಪನಾಕಷಾಯಃ ಫಾಣ್ಟ ಇತಿ ಸಙ್ಕೇತಿತಃ|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

ತನ್ಮಾನಕಲ್ಪನೇ| ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಬಲತಸ್ತಥಾ ಚ ವಚನಂ ಮುನೇಃ||೧೧|| ಮಾತ್ರಾಯಾ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಽಸ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ಆಲೋಚ್ಯ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಯೋಜ್ಯಾ ತದ್ವಚ್ಚ ಕಲ್ಪನಾ||೧೨||

ಸ೦-ಮಾನಂ ಚ ಕಲ್ಪನಾ ಚ ಮಾನಕಲ್ಪನೇ, ತೇಷಾಂ-ಸ್ವರಸಾದೀನಾಂ, ಮಾನಕಲ್ಪನೇ [ತನ್ಮಾನಕಲ್ಪನೇ]| ತೇ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಬಲೇನ ಯುಞ್ಜಯಾತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕೋಷ್ಠಬಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ರಸವೀರ್ಯಾದೀನ್ ದೋಷಧಾತ್ವಾದ್ಯಾಲೋಚ್ಯ ಪ್ರಥಮಮನನ್ತರಂ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಬಲಂ ಚ, ತತಃ ಸ್ವರಸಾದೀನಾಂ ಮಾನಕಲ್ಪನೇ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್, ನ ನಿಯಮಂ ಕೃತ್ವೇತ್ಯತ ಆಹ-ತಥಾ ಚ ವಚನಂ ಮುನೇಃ| ಮಾತ್ರಾಯಾ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಽಸ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ಆಲೋಚ್ಯ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಯೋಜ್ಯಾ ತದ್ವಚ್ಚ ಕಲ್ಪನೇತಿ|

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

ಮಧ್ಯಂ ತು ಮಾನಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸ್ವರಸಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಮ್| |೧೩|

ಸ೦-ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾನಂ-ಮಾತ್ರಾ, ಸ್ವರಸಸ್ಯ ಚತುಷ್ಪಲಮ್|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| ಪೇಷ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಷಮಾಲೋಡ್ಯಂ ತದ್ ದ್ರವಸ್ಯ ಪಲತ್ರಯೇ||೧೩||

ಸ೦-ಪೇಷ್ಯಸ್ಯ-ಉಭಯರೂಪಸ್ಯ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ವಾ, ಕರ್ಷಂ ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾನಮ್| ತಚ್ಚ-ಪೇಷ್ಯಸ್ಯ ಕರ್ಷಂ, ದ್ರವಸ್ಯ ಪಲತ್ರಯೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯಾಲೋಡ್ಯಮ್|

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

ಕ್ವಾಥಂ ದ್ರವ್ಯಪಲೇ ಕುರ್ಯಾತ್ಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಂ ಪಾದಶೇಷಿತಮ್| |೧೪|

ಸ೦-ಕ್ವಾಥಂ ದ್ರವ್ಯಪಲೇ, ದ್ರವಸ್ಯ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ತಸ್ಯ ಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಂ ದತ್ತ್ವಾ, ತಚ್ಚ ಶ್ರಪಣೇನ ಪಾದಶೇಷಂ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ಶೀತಂ ಪಲೇ ಪಲೈಃ ಷಡ್ಭಿಃ|೧೪|

ಸ೦- ಶೀತಂ ಕಷಾಯಂ ಪಲೇ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ, ಷಡ್ಭಿಃ ಪಲೈರ್ದ್ರವಸ್ಯ, ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ಚತುರ್ಭಿಸ್ತು ತತೋಽಪರಮ್||೧೪||

ಸ೦-ತತಃ-ಶೀತಕಷಾಯಾತ್, ಅಪರಂ-ಫಾಣ್ಟಾಖ್ಯಂ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಪಲೇ ಚತುರ್ಭಿರ್ದ್ರವಸ್ಯ ಪಲೈಃ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪಞ್ಚವಿಧಾಯಾಂ ಕಷಾಯಕಲ್ಪನಾಯಾಂ ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾನಮ್| ಅಸ್ಮಾಚ್ಚ ಮಾನಾತ್ ದೇಶಕಾಲಾದೀನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೋನಾಧಿಕಭಾವೋ ಮಾತ್ರಾಯಾಃ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ಕಲ್ಪ್ಯಃ|

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ತ್ವಮಾನೋಕ್ತೌ ಚತುರ್ಗುಣವಿವರ್ಧಿತಮ್| ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್|೧೫|

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ವಿಧಾತವ್ಯೇ ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಾಣಾಮಮಾನೋಕ್ತೌ-ಮಾನ ವಚನಸ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯಾನಿರ್ದೇಶೇ, ಚತುರ್ಗುಣವಿವರ್ಧಿತಂ ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಕಲ್ಕಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ ದ್ರವಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಸಮಾಹಾರಃ ಕಲ್ಕಸ್ನೇಹದ್ರವಮ್| ತದೇವಂ ಕಲ್ಕಾತ್ ಸ್ನೇಹಶ್ಚ್ತುರ್ಗುಣಃ ಸ್ನೇಹಾತ್ ದ್ರವಶ್ಚತುರ್ಗುಣ ಇತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿ ತು ದ್ರವಂ ಪೃಥಕ್ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ದದ್ಯಾದಿತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| ಅಧೀತೇ ಶೌನಕಃ ಪುನಃ||೧೫|| ಸ್ನೇಹೇಸಿಧ್ದ್ಯತಿ ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುನಿಃಕ್ವಾಥಸ್ವರಸೈಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಯೋಜಯೇದಂಶಂ ಚತುರ್ಥಂ ಷಷ್ಠಮಷ್ಟಮಮ್||೧೬||

ಸ೦-ಶೌನಕಾಖ್ಯಸ್ತು ತನ್ತ್ರಕೃದಧೀತೇ-ಏವಂ ಪಠತಿ| ಸ್ನೇಹ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಃ ಕದಾಚಿಚ್ಛುದ್ಧಾಮ್ಬುನಾ ಪಚ್ಯತೇ ಕದಾಚಿನ್ನಿಃಕ್ವಾಥೇನ ಕದಾಚಿತ್ಸ್ವರಸೇನೇತಿ| ತೈಃ ಶುದ್ಧಾಮ್ಬುನಿಃಕ್ವಾಥಸ್ವರಸೈಃ ಸ್ನೇಹೇ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ಸತಿ ಕ್ರಮೇಣ ಕಲ್ಕಸ್ಯಾಂಶಂ ಚತುರ್ಥಂ ಷಷ್ಠಮಷ್ಟಮಂ ಯೋಜಯೇದಿತಿ|

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

ಪೃಥಕ್ ಸ್ನೇಹಸಮಂ ದದ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚಪ್ರಭೃತಿ ತು ದ್ರವಮ್| |೧೭|

ಸ್೦- ಸ್ನೇಹಪಾಕಲಕ್ಷಣಮಧುನಾ ಲಕ್ಷಯನ್ನಾಹ-

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| ನಾಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿತಾ ಕಲ್ಕೇ ನ ಸ್ನೇಹೇಽಗ್ನೌ ಸಶಬ್ದತಾ||೧೭|| ವರ್ಣಾದಿಸಮ್ಪಚ್ಚ ಯದಾ ತದೈನಂ ಶೀಘ್ರಮಾಹರೇತ್| ಘೃತಸ್ಯ ಫೇನೋಪಶಮಸ್ತೈಲಸ್ಯ ತು ತದುದ್ಭವಃ||೧೮||

ಸ೦-ಕಲ್ಕವಿಷಯೇಽಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿತ್ವಂ ಯದಾ ನ ಭವತಿ, ಅಗ್ನೌ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತೇ ವಾ ಸ್ನೇಹೇ ಸಶಬ್ದತಾ-ಚಟಚಟಾಯಿತ್ವಂ ನ ಭವತಿ, ತಥಾ ವರ್ಣಗನ್ಧರಸಸ್ಪರ್ಶಾನಾಂ ಯದಾ ಸಮ್ಪತ್-ಶುಭತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ಅಶ್ಯಾಮಲಚ್ಛಾಯಾಮನ್ತಂ ಸ್ನೇಹಂ ಶೀಘ್ರಮಾಹರೇತ್| ಅಗ್ರಿತಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಕಟಾಹಸ್ಥಿತಸ್ಯ ಸ ಕಾಲೋಽವತರಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯದಪಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕಲಕ್ಷಣಮಸ್ತಿ-ಘೃತಸ್ಯೇತಿ| ಘೃತಾಖ್ಯಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸಮ್ಯಕ್ಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಫೇನೋಪಶಮೋ ಯದಾ ಜಾಯತೇ, ತೈಲಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ತದುದ್ಭವಃ-ಫೇನೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತದಾ ಘೃತತೈಲಯೋಃ ಪಾಕೋ ಭವತಿ|

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

ಲೇಹಸ್ಯ ತನ್ತುಮತ್ತಾಽಪ್ಸು ಮಜ್ಜನಂ ಸರಣಂ ನ ಚ| |೧೯|

ಸ೦-ಲೇಹಸ್ಯ ಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ತನ್ತುಮತ್ತಾ-ತನ್ತುಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ ಪಾಕಃ| ತಥಾಽಪ್ಸು ಮಜ್ಜನಂ ಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ಸರಣಾಸರಣರೂಪತಯಾ ದ್ವಿಧಾ ಸಮ್ಭವತ್ಯತ ಇದಮಾಹ-ಸರಣಂ ನ ಚ| ಸರ್ವಲೇಹಸ್ಯಾಪ್ಸು ಮಜ್ಜನಂ ಭವತಿ ನ ತು ಸರಣಂ-ಅವಯವಶೋ ಗಮನಮ್, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ಪಾಕಃ ಸಮ್ಪನ್ನ ಇತಿ ವೇದ್ಯಮ್|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| ಪಾಕಸ್ತು ತ್ರಿವಿಧೋ ಮನ್ದಶ್ಚಿಕ್ಕಣಃ ಖರಚಿಕ್ಕಣಃ||೧೯|| ಮನ್ದಃ ಕಲ್ಕಸಮೇ ಕಿಟ್ಟೇ ಚಿಕ್ಕಣೋ ಮದನೋಪಮೇ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸೀದತಿ ಕೃಷ್ಣೇ ಚ ವರ್ತ್ಯ(ರ್ತಿ)ಮಾನೇ ಚ ಪಶ್ಚಿಮಃ||೨೦|| ದಗ್ಧೋಽತ ಊರ್ಧ್ವಂ ನಿಷ್ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಾಮಸ್ತ್ವಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್| |೨೧|

ಸ೦-ಪಾಕಸ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋ ಮನ್ದಶ್ಚಿಕ್ಕಣಃ ಖರಚಿಕ್ಕಣಾಖ್ಯಃ [ ಚ ]| ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧೌ ಕಿಟ್ಟಾಖ್ಯೇ ವಸ್ತುಜಾತೇ ಕಲ್ಕಸಮೇ ಯಥಾ ಕಲ್ಕೋಽಙ್ಗುಲಿನಾಽವಷ್ಟಭ್ನಾತಿ, ತಥಾ ಕಿಟ್ಟೇಽಪಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕಸ್ಯಾಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿತಾ ನ ಭವತಿ, ಸ ಸ್ನೇಹಪಾಕೋ ಮನ್ದ ಉಚ್ಯತೇ| ಮದನೋಪಮೇ ಕಿಟ್ಟೇ ಸತ್ಯೇವಮಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹಿಣಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕಸ್ಯ ಸ ಚಿಕ್ಕಣಃ ಪಾಕಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಈಷತ್, ಕಿಟ್ಟೇ ಸೀದತಿ ಸತಿ ತಥಾ ವರ್ಣತಃ ಕೃಷ್ಣೇ ಚ ತಸ್ಮಿನ್, ತಥಾ ವರ್ತ್ಯ(ರ್ತಿ)ಮಾನೇ-ವರ್ತಿಮಾ(ತಾಂ)ಗಚ್ಛತಿ ಸತಿ, ಪಶ್ಚಿಮಃ-ಖರಚಿಕ್ಕಣಾಖ್ಯಃ ಪಾಕಃ| ಅತಃ ಅಸ್ಮಾತ್ ಖರಚಿಕ್ಕಣಾತ್, ಊರ್ಧ್ವಂ-ಅನನ್ತರಂ, ದಗ್ಧೋ ಭವತಿ ಸ್ನೇಹಃ| ಸ ಚ ನಿಷ್ಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್-ಯಥಾನಿರೂಪಿತಕಾರ್ಯಕರಣೋ ನ ಭವೇತ್, ನಿರ್ವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಆಮಃ-ಈಷತ್ಪಾಕಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಪುನರಗ್ನಿಸಾದಕೃತ್|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| ಮೃದುರ್ನಸ್ಯೇ, ಖರೋಽಭ್ಯಙ್ಗೇ, ಪಾನೇ ಬಸ್ತೌ ಚ ಚಿಕ್ಕಣಃ||೨೧||

ಸ೦-ಮೃದುಃ-ಮನ್ದಪಾಕಃ ಸ್ನೇಹೋ, ನಸ್ಯೇ-ತದ್ವಿಷಯೇ, ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ಖರಃ-ಖರಚಿಕ್ಕಣಃ ಸ್ನೇಹಃ, ಅಭ್ಯಙ್ಗೇ-ತದ್ವಿಷಯೇ, ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ಪಾನೇ ತಥಾ ಬಸ್ತೌ-ತದ್ವಿಷಯೇ, ಚಿಕ್ಕಣಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

ಅಧುನಾ ಮಾನಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಃ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಂಜ್ಞಾಸಂವಿಧಾನಾರ್ಥಮಾಹ ಶಾಣಂ ಪಾಣಿತಲಂ ಮುಷ್ಟಿಂ ಕುಡವಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಾಢಕಮ್| ದ್ರೋಣಂ ವಹಂ ಚ ಕ್ರಮಶೋ ವಿಜಾನೀಯಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್||೨೨||

ಸ೦-ಶಾಣಾದಯೋ ವಹಪರ್ಯನ್ತಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಚತುರ್ಗುಣಾಃ ಪಾಣಿತಲಾದಿಸಂಜ್ಞಾ ವೇದ್ಯಾಃ|

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

ದ್ವಿಗುಣಂ ಯೋಜಯೇದಾರ್ದ್ರಂ ಕುಡವಾದಿ ತಥಾ ದ್ರವಮ್| |೨೩|

ಸ೦-ಶುಷ್ಕಾರ್ದ್ರಯೋರೇಕಸ್ಮಿನ್ ಯೋಗೇ ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಃ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಾದಾರ್ದ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ದತ್ತ್ವಾ ಯೋಜಯೇತ್| ಶುಷ್ಕಾರ್ದ್ರಯೋರ್ವಾ ದ್ರವ್ಯಯೋಸ್ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಃ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಾಭಾವೇ ಸತ್ಯಾರ್ದ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜಯೇತ್| ಶುಷ್ಕದ್ರವದ್ರವ್ಯಯಯೋರೇಕಸ್ಮಿನ್ ಯೋಗೇ ತುಲ್ಯಪರಿಮಾಣೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಯೋಃ ಶುಷ್ಕದ್ರವ್ಯಾತ್ ದ್ರವದ್ರವ್ಯಮ್ ಕುಡವಾದಿಪರಿಮಾಣ ಸಂಜ್ಞಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ದ್ವಿಗುಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| ಪೇಷಣಾಲೋಡನೇ ವಾರಿ ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚ ನಿರ್ದ್ರವೇ||೨೩|| ಕಲ್ಪಯೇತ್ಸದೃಶಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ಯತ್ರ ನೋದಿತಮ್| ಕಲ್ಕೀಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಭೈಷಜ್ಯಮನಿರೂಪಿತಕಲ್ಪನಮ್||೨೪|| ಅಙ್ಗಾನುಕ್ತೌ ತು ಮೂಲಂ ಸ್ಯಾದಪ್ರಸಿದ್ಧೌ ತದೇವ ತು| |೨೫|

ಸ೦-ನಿರ್ದ್ರವೇ-ಅನುಕ್ತದ್ರವೇ, ಪೇಷಣಾಲೋಡನಾರ್ಥಂ ವಾರಿ ಯೋಜಯೇತ್| ಸ್ನೇಹಪಾಕೇ ಚಾನುಕ್ತದ್ರವೇ ವಾರ್ಯೇವ ಯೋಜಯೇತ್| ಯತ್ರ ಯತ್ರ ಪ್ರಯೋಗೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪರಿಮಾಣಂ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ನೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಸದೃಶಾನ್ ಭಾಗಾನ್ ಕಲ್ಪಯೇತ್|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| ಷಡ್ವಂಶ್ಯಸ್ತು ಮರೀಚೀ ಸ್ಯಾತ್, ಷಣ್ಮರೀಚ್ಯಸ್ತು ಸರ್ಷಪಃ| ತಣ್ಡುಲಃ ಸರ್ಷಪಾಸ್ತ್ವಷ್ಟೌ, ಧಾನ್ಯಮಾಷಸ್ತು ತೌ, ಯವಃ||೧|| ತಾವಣ್ಡಿಕಾ ಚತುರ್ಭಿಸ್ತೈರ್ಮಾಷಕಃ ಶಾಣಕಸ್ತಥಾ| ] ದ್ವೌ ಶಾಣೌ ವಟಕಃ ಕೋಲಂ ಬದರಂ ದ್ರಂಕ್ಷಣಶ್ಚ, ತೌ||೨೫|| ಅಕ್ಷಮ್ ಪಿಚುಃ ಪಾಣಿತಲಂ ಸುವರ್ಣಂ ಕವಲಗ್ರಹಃ| ಕರ್ಷೋ ಬಿಡಾಲಪದಕಂ ತಿನ್ದುಕಃ ಪಾಣಿಮಾನಿಕಾ||೨೬|| ಶಬ್ದಾನ್ಯತ್ವಮಭಿನ್ನೇಽರ್ಥೇ ಶುಕ್ತಿರಷ್ಟಮಿಕಾ ಪಿಚೂ| ಪಲಂ ಪ್ರಕುಞ್ಚೋ ಬಿಲ್ವಂ ಚ ಮುಷ್ಟಿರಾಮ್ರಂ ಚತುರ್ಥಿಕಾ||೨೭|| ದ್ವೇ ಪಲೇ ಪ್ರಸೃತಸ್ತೌ ದ್ವಾವಞ್ಜಲಿಸ್ತೌ ತು ಮಾನಿಕಾ| ಆಢಕಂ ಭಾಜನಂ ಕಂಸೋ, ದ್ರೋಣಃ ಕುಮ್ಭೋ ಘಟೋಽರ್ಮಣಮ್||೨೮|| ತುಲಾ ಪಲಶತಂ, ತಾನಿ ವಿಂಶತಿರ್ಭಾರ ಉಚ್ಯತೇ| |೨೯|

ಸ೦-ದ್ಬೌ ಶಾಣೌ ವಟಕಃ ಕೋಲಂ ಬದರಂ ದ್ರಂಕ್ಷಣಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಶಬ್ದಾನ್ಯತ್ವಮ್, ನ ತು ತತ್ತ್ವತೋ ಭೇದಃ| ತೌ ದ್ವೌ ದ್ರಂಕ್ಷಣಾವಕ್ಷಂ ತಥಾ ಪಿಚುಸ್ತಥಾ ಪಾಣಿತಲಂ ತಥಾ ಸುವರ್ಣಂ ತಥಾ ಕವಲಗ್ರಹಸ್ತಥಾ ಕರ್ಷಸ್ತಥಾ ಬಿಡಾಲಪದಂ ತಥಾ ತಿನ್ದುಕಸ್ತಥಾ ಪಾಣಿಮಾನಿಕಾ, ಇತ್ಯತ್ರಾಭಿನ್ನೇಽರ್ಥೇ ಶಬ್ದಾನೇಕತ್ವಮ್| ತಥಾ ದ್ವೌ ಪಿಚೂ ಶಕ್ತಿಸ್ತಥಾಽಷ್ಟಮಿಕಾ, ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶಬ್ದಾನ್ಯತ್ವಮರ್ಥಸ್ಯೈಕ್ಯೇ ಸತಿ| ಪಲಂ ಪ್ರಕುಞ್ಚೋ ಬಿಲ್ವಂ ಚ ಮುಷ್ಟಿರಾಮ್ರಂ ಚತುರ್ಥಿಕಾ, ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶಬ್ದಾನಾಂ ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯೇ ಸತಿ ನಾರ್ಥತೋ ಭೇದಃ| ದ್ವೇ ಪಲೇ ಪ್ರಸೃತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತೌ ದ್ವೌ ಪ್ರಸೃತಾವಞ್ಜಲಿಃ ಕಥ್ಯತೇ| ತೌ ದ್ವಾವಞ್ಜಲೀ ಮಾನಿಕಾ,- ಅಷ್ಟೌ ಪಲಾನೀತ್ಯೇವ| ಆಢಕಾದೀನಾಂ ಶಬ್ದನಾಂ ಸ್ವರೂಪತೋ ಭಿನ್ನಾನಾಂ ನಾರ್ಥತೋ ಭೇದಃ| ತಥೈವ ದ್ರೋಣಾದೀನಾಂ ಶಬ್ದಾನಾಮ್| ಪಲಶತಂ ತುಲಾ ನಿಗದ್ಯತೇ| ತಾನಿ-ಪಲಶತನಿ, ವಿಂಶತಿರ್ಭಾರ ಉಚ್ಯತೇ| ಕ್ವಾಥಾದೀನಾಂ ತೂತ್ತಮಾದಿಮಾತ್ರಾಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಾದವಧಾರ್ಯಾಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಕ. ಅ. ೮)- "ಕ್ವಾಥೋ ನಿರ್ಯೂಹಃ| ತತ್ರ ಭೇದ್ಯಾನ್ಯೌಷಧಾನ್ಯಣುಶೋ ಭೇದಯಿತ್ವಾ ಛೇದ್ಯಾನಿ ಚ ಛೇದಯಿತ್ವಾ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯೋದಕೇನ ಶುಚೌ ರೂಕ್ಷಾಯಾಮಧಃಪ್ರಲಿಪ್ತಾಯಾಂ ತಾಮ್ರಾಯೋಮೃನ್ಮಯಾದ್ಯನ್ಯತಮಾಯಾಂ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಂ ಸಮಾವಾಪ್ಯ ಬಹ್ವಲ್ಪಪಾನೀಯಗ್ರಾಹಿತಾಮೌಷಧಾನಾಮಾಕಲಯ್ಯ ಯಾವತಾ ಮುಕ್ತರಸತಾ ಸ್ಯಾತ್ ತಾವದುದಕಮಾಸೇಚಯೇಚ್ಛೋಷಯೇಚ್ಚ| [ಅಗ್ರಾವಧಿಶ್ರಯೇತ್| ಯಾವನ್ಮಾತ್ರೋದಕದಾನೇ ತಥಾ ತದವಶಿಷ್ಟತ್ವೇ ಚ ತತ್ರ ನಿಯಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್ ಕ್ವಾಥ್ಯದ್ರವ್ಯಪರಿಮಾಣಸ್ಯ| ಅತ್ರೇಯತ್ಪರಿಮಾಣಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ಉದಕಮಿಯತ್ಪ್ರಮಾಣಂ, ತದವಶಿಷ್ಟತಾ ಚೇಯತ್ಪ್ರಮಾಣಾ, ಇತಿ ನ ನಿಯಮೋಕ್ತಿರೇವಂವಿಧಾ ವಿದ್ಯತೇ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ? ಅಭ್ಯೂಹನೀಯಮೇತತ್ಸರ್ವಮಿತಿ| ಅತ್ರ ವಿಧಿಃ|] ಅಥಾಗ್ನಾವಧಿಶ್ರಿತ್ಯ ಮಹತ್ಯಾಸನೇ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಃ ಸರ್ವತಃ ಸತತಮವಲೋಕಯನ್ ದರ್ವ್ಯಾ ಚ ವಿಘಟ್ಟಯನ್ ಮೃದುನಾ ಚ ಪರಿತಃ ಸಮುಪಗಚ್ಛತಾಽನಲೇನ ಸಾಧಯೇತ್| ಅವತಾರ್ಯ ಚ ಸುಪರಿಸ್ರುತಂ ಯಥಾರ್ಹಸ್ಪರ್ಶಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ| ಕ್ಷೀರಾದಿಸಹಿತಂ ಚ ದ್ರವ್ಯಂ ನ ಸಮ್ಯಙ್ಮುಕ್ತರಸಂ ಭವತೀತಿ ವಾರಿಕ್ವಾಥಪೂರ್ವಕಂ ಕ್ಷೀರಾದ್ಯೈಸ್ತದುಪದೇಶೇಽನುಪದಗ್ಧಂ ಕ್ವಾಥಯೇತ್| ಶೀತಸಲಿಲಾಪ್ಲುತಂ ತು ನಿಶಾಪರ್ಯುಷಿತಂ ಪೂತಂ ಶೀತಃ ಕಷಾಯಃ| ಉಷ್ಣಾಮ್ಭಸಿ ಕ್ಷುಣ್ಣಾಭಿಷುತಃ ಪೂತಃ ಫಾಣ್ಟ ಇತಿ| ತತ್ರ ಸಮ್ಯಗ್ರಸವೀರ್ಯಾದೀನ್ಯೌಷಧಸ್ಯ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಧ್ಯಾತುರಾದಿಬಲತಶ್ಚ ನಿರ್ಯಾಸಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಪನಾಂ ಮಾತ್ರಾಂ ಚ ಸಂಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ತಥಾ ಚ ಕೇಚಿದಾಹುಃ| ಮಾತ್ರಾಯಾ ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಽಸ್ತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಬಲಂ ವಯಃ| ಆಲೋಚ್ಯ ದೇಶಕಾಲೌ ಚ ಭೈಷಜ್ಯಮವಚಾರಯೇತ್|| [ ಏವಂ ಚ ಸರ್ವಮಭ್ಯೂಹ್ಯಾತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಕೃತ್ವೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನೇತಿ| ] ಏತದೇವಮುಪದಿಷ್ಟಂ ಬುದ್ಧಿಮತಾಂ ಜ್ಞಾನಪ್ರಬೋಧಾಯ| ಯಥಾ ತು ಸರ್ವೇ ಭಿಷಜೋ ವಿಜ್ಞಾಸ್ಯನ್ತಿ ತಥೈವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ| ನಿರ್ಯಾಸೇ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ ಚತುಷ್ಪಲಮ್| ಕಲ್ಕಚೂರ್ಣಯೋಃ ಕರ್ಷಃ ಪಲತ್ರಯಂ ತದಾಲೋಡನೇ| ನಿರ್ಯೂಹೇ ಭೇಷಜಪಲಮುದಕಾರ್ಧಪ್ರಸ್ಥೇಽಧಿಶತ್ಯ ಪಾದಶೇಷಮವತಾರಯೇತ್| ಶೀತಫಾಣ್ಟಯೋರೌಷಧಪಲಂ ಷಡ್ಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರಮ್ಬುಪಲೈರಾಸುತಮಿತಿ|" ಇತಿ| ತಥಾ ಶಾಣಪರಿಮಾಣಸ್ಯ ಪಾಣಿತಲವಾಚಕಸ್ಯ [ ಚ ] ಕಿಮಪಿ ಪರಿಮಾಣಂ ನೋಕ್ತಂ ಯೇನಾಸೌ [ ನ ] ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತ ಇತಿ ನ ವಾಚ್ಯಮ್, ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತತ್ಪರಿಮಾಣಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಹ್ಯೇವಮುಕ್ತಮ್ ( ಸಂ.ಕ.ಅ.೮)-"ಷಡ್ವಂಶ್ಯೋ ಮರೀಚೀ| ತಾಃ ಷಟ್ ಮರೀಚ್ಯಃ ಸರ್ಷಪ ಉಚ್ಯತೇ| ಅಷ್ಟೌ ಸರ್ಷಪಾಸ್ತಣ್ಡುಲಃ| ತೌ ದ್ವೌ ತಣ್ಡುಲಾವೇಕೋ ಧಾನ್ಯಮಾಷಃ| ತೌ ದ್ವೌ ಧಾನ್ಯಮಾಷೌ ಯವಃ| ಅತಃ ಪರಂ ಚತುರ್ಗುಣವೃಧ್ದ್ಯಾಽಣ್ಡಿಕಾಮಾಷಕಶಾಣಕರ್ಷಪಲಕುಡವಪ್ರಸ್ಥಾಢಕದ್ರೋಣವಹಾಃ ಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ| [ ಏವಂ ಚತುರ್ಭಿರ್ಮಾಷಕೈಃ ಶಾಣಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಂ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯತೇ| ] ಧರಣಂ ತು ಪಲಸ್ಯ ದಶಮೋ ಭಾಗಃ| ಮಾಷಕಸ್ಯ ತು ಪರ್ಯಾಯೋ ಹೇಮಃ| ಕರ್ಷಸ್ಯ ಷೋಡಶಿಕಾ| ಆಢಕಸ್ಯ ತು ಪರ್ಯಾಯಾಃ ಕಂಸಃ ಪಾತ್ರಂ ಭಾಜನಂ ಚ| ದ್ರೋಣಸ್ಯ ಪರ್ಯಾಯೋ ನಲ್ವಣಃ, ತಥಾ ಅರ್ಮಣಃ, ತಥೋನ್ಮಾನಃ, ತಥಾ ಘಟಃ ಕುಮ್ಭಃ ಕಲಶಶ್ಚ| ದ್ರೋಣದ್ವಯಸ್ಯ ಚ ಶೂರ್ಪಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

ಹಿಮವದ್ವಿನ್ಧ್ಯಶೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಾಯೋ ವ್ಯಾಪ್ತಾ ವಸುನ್ಧರಾ||೨೯|| ಸೌಮ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಚ ತತ್ರಾದ್ಯಮಾಗ್ನೇಯಂ ವೈನ್ಧ್ಯಮೌಷಧಮ್| ೨೯ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೬||

ಸ೦-ಹಿಮವತ್ಪರ್ವತೇನ ವಿನ್ಧ್ಯಶೈಲೇನ ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಸುನ್ಧರಾ ವ್ಯಾಪ್ತಾ| ತತ್ರ-ತಯೋರ್ಮಧ್ಯಾತ್, ಆದ್ಯಂ-ಹೈಮವತಮೌಷಧಂ, ಸೌಮ್ಯಂ ಪಥ್ಯಂ ಚ ಸ್ವಭಾವಾದ್ಭವತಿ| ವೈನ್ಧ್ಯಂ ಚೌಷಧಮಾಗ್ನೇಯಂ-ನ ತಥಾ ದೇಹಸ್ಯ ಸದಾ ಪಥ್ಯಂ, ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನೇ ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪೋ ನಾಮ ಷಷ್ಠೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೬||