6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

അഥ ഭേഷജകല്പോ വ്യാഖ്യാതുമാരഭ്യതേ| ബസ്തിവ്യാപദാം ഹ്യുത്പന്നാനാം സിദ്ധിഃ-സാധനം, സദ്ഭേഷജപ്രയോഗാത്|

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അപി ച സര്വേഷാം രോഗാണം യാ സിദ്ധിഃ-പ്രശമോപായഃ, സോऽപി സദ്ഭേഷജപ്രയോഗാദേവ| ഇത്യാഹ അഥാതോ ദ്രവ്യകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|

സ൦-ഭേഷജസ്യ കല്പോ-യോജനാ, ഭേഷജകല്പഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

ധന്വേ സാധാരണേ ദേശേ സമേ സന്മൃത്തികേ ശുചൌ| ശ്മശാനചൈത്യായതനശ്വഭ്രവല്മീകവര്ജിതേ|൧| മൃദൌ പ്രദക്ഷിണജലേ കുശരോഹിഷസംസ്തൃതേ| അഫാലകൃഷ്ടേऽനാക്രാന്തേ പാദപൈര്ബലവത്തരൈഃ||൨|| ശസ്യതേ ഭേഷജം ജാതം, യുക്തം വര്ണരസാദിഭിഃ| ജന്ത്വജഗ്ധം ദവാദഗ്ധമവിദഗ്ധം ച വൈകൃതൈഃ||൩|| ഭൂതൈശ്ഛായായാതപാമ്ബ്വാദ്യൈര്യഥാകാലം ച സേവിതമ്| അവഗാഢമഹാമൂലമുദീചീം ദിശമാശ്രിതമ്||൪||

സ൦-ധന്വദേശേ, തഥാ സാധാരണേ ദേശേ, തഥാ സമേ-അനിമ്നോന്നതേ, തഥാ സന്മൃത്തികേ, തഥാ ശ്മശാനാദിവര്ജിതേ, ചൈത്യം-ദിനചര്യാധ്യായേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൨/൩൩) ഉക്തമ്| തഥാ മൃദൌ-സുസ്പര്ശേ, തഥാ പ്രദക്ഷിണം-അനുകൂലം ജലം യസ്മിന്, തഥാ കുശരോഹിഷസംസ്തൃതേ, തഥാऽഫാലകുഷ്ടേ-ഖിലേ, തഥാ വൃക്ഷൈര്മഹത്തരൈരനാക്രാന്തേ ദേശേ, യദ്ഭേഷജം ജാതം യുക്തം യഥാസ്വമ് വര്ണരസാദിഭിഃ, തദ്ഭേഷജം ശസ്യതേ| തഥാ ജന്തുഭിഃ- കീടൈഃ, അജഗ്ധം-അഭക്ഷിതം, ദവേന-ദാവാഗ്നിനാ, അദഗ്ധം-അപ്രുഷ്ടം, തഥാऽവിദഗ്ധം വൈകൃതൈര്ഭൂതൈഃ-സ്വഭാവം പരിത്യജ്യ ധര്മബാധാദ്വികൃതൈരാകാശാ(പൃഥിവ്യാ)ദിഭിര്യദനാസേവിതം തദവിദഗ്ധമ്| വികൃതമേവ വൈകൃതമ്, പ്രജ്ഞാദിത്വാദണ്| തഥാ ഛായാദിഭിര്യഥാകാലം കാലമനതിക്രമ്യ സേവിതം, യദാ തസ്യഭേജഷസ്യ വൃദ്ധൌ ഛായാദീനാമന്യതമം വസ്തുജാതമുപയുജ്യതേ തദാ തേന സേവിതമിത്യര്ഥഃ| തഥാऽവഗാഢം-ദൂരം ഗതം, മഹത്-പൃഥു, മൂലം യസ്യ തദവഗാഢമഹാമൂലമ്| തഥോദിചീം-ഉത്തരാം, ദിശമാശ്രിതം-താമാശ്രിത്യ സ്ഥിതമ്|

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|മഹേന്ദ്രരാമകൃഷ്ണാനാം ബ്രാഹ്മണാനാം ഗവാമപി| തപസാ തേജസാ വാऽപി പ്രശാമ്യധ്വം ശിവായ വൈ||൧|| മന്ത്രേണാനേന മതിമാന് സര്വമപ്യൌഷധം നയേത്| ] അഥ കല്യാണചരിതഃ ശ്രാദ്ധഃ ശുചിരുപോഷിതഃ| ഗൃഹ്ണീയാദൌഷധം സുസ്ഥം സ്ഥിതം കാലേ ച കല്പയേത്||൫|| സക്ഷീരം തദസമ്പത്താവനതിക്രാന്തവത്സരമ്| ഋതേ ഗുഡഘൃതക്ഷൌദ്രധാന്യകൃഷ്ണാവിഡങ്ഗതഃ||൬|| പയോ ബാഷ്കയണം ഗ്രാഹ്യം വിണ്മൂത്രം തച്ച നീരുജാമ്| വയോബലവതാം ധാതുപിച്ഛശൃങ്ഗഖുരാദികമ്||൭||

സ൦-അഥേത്യാനന്തര്യമങ്ഗലസൂചകമ്| ഭേഷജമേവംവിധം വിദിത്വാऽനന്തരം കല്യാണം-സ്വസ്ത്യയനാദി, ചരിതം-അനുഷ്ഠിതം, യേനാസൌ കല്യാണചരിതഃ, തഥാ ശ്രാദ്ധഃ-ഭേഷജഹരണം പ്രതി ശ്രദ്ധാവാന്, തഥാ ശുചിഃ-സ്നാനാദിനാ ശുദ്ധഃ തഥോപോഷിതഃ-കൃതോപവാസഃ, ഏവംവിധമൌഷധമേവംവിധഃ പുമാന് ഗൃഹ്ണീയാത്| തച്ച ഭേഷജം [സുസ്ഥം-] സ്വസ്ഥം കൃത്വാ, സ്ഥിതം കാലേ സക്ഷീരം-ആര്ദ്രം, കല്പയേത്| തദസമ്പത്തൌ തു തഥാവിധസ്യ സക്ഷീരസ്യൌഷധസ്യാസമ്പത്തൌ, അനതിക്രാന്തവത്സരം ഭേഷജം കല്പയേത്| കിം സര്വം ദ്രവ്യമനതിക്രാന്തവത്സരം കല്പയേത്? ഋത ഇത്യാദി| ഗുഡാദീന് വര്ജയിത്വാ പരമൌഷധമനതിക്രാന്തവത്സരം കല്പയേത്| ഗുഡാദീംസ്തു അതിക്രാന്തവത്സരാന് കല്പയേത്| ക്ഷീരം ബഷ്കയണ്യാഃ സമ്ബന്ധി ഗ്രാഹ്യമ്| വിട് മൂത്രം ച, തച്ചക്ഷീരം ച, നീരുജം-അപഗതദോഷം, ഗ്രാഹ്യമ്| വയോബലവതാം ധാതുപിച്ഛാദികം ഗ്രാഹ്യമ്| ആദിഗ്രഹണാത് ചികിത്സിതോപയോഗി കേശനഖചര്മാദികം ഗൃഹ്യതേ| വയഃശബ്ദോപാദാനാത് വിശിഷ്ടം തരുണം വയോ ഗൃഹ്യതേ, ന ഹ്യവയാഃ കശ്ചിദസ്തി|

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

കഷായയോനയഃ പഞ്ച രസാ ലവണവര്ജിതാഃ| രസഃ കല്കഃ ശൃതഃ ശീതഃ ഫാണ്ടശ്ചേതി പ്രകല്പനാ||൮|| പഞ്ചധൈവ കഷായാണാം പൂര്വം പുര്വം ബലാധികാ| |൯|

സ൦-കഷായസ്യ യോനയഃ-ആകരാഃ, ലവണവര്ജിതാ മധുരാദയഃ പഞ്ച രസാഃ| തേഭ്യ ഏവ കഷായാഃ-സ്വരസാദയഃ, പഞ്ച സമ്ഭവന്തി| ലവണസ്യ തു സ്വരസകല്പനായോഗോ ന സമ്ഭവതി, സദൈവ ശുഷ്കരൂപത്വാത്| കല്കകല്പനാऽപി ന സമ്ഭവതി, യതോ യദ് ദ്രവ്യം ദ്രവേണ സിക്തം പീണ്ഡീഭവതി ന തു വിലീയതേ തത് കല്കസംജ്ഞാമാസാദയതി| തഥാ യദ് ദ്രവ്യം ക്വാഥയിത്വാ ജലാദുദ്ധ്രിയതേ ദ്രവ്യാവയവാസ്തൂദകമനുപ്രവിശന്തി, തത്രൈവ ശൃതകല്പനാ| ലവണസ്യ തു വിലീനരൂപത്വാദേവം ന സമ്ഭവതി ഇതി ശൃതകല്പനായാ അപ്യസമ്ഭവഃ| ഏവം ശീതഫാണ്ടയോരപ്യനേനൈവ ന്യായേനാസമ്ഭവ ഇത്യുക്തം ലവണവര്ജ്യാ രസാഃ കഷായയോനയ ഇതി| മുനിനാऽപ്യുക്തം (ച. സൂ. അ. ൪/൬)-["കല്പനാവശതഃ പഞ്ചാനാം രസാനാം കഷായസംജ്ഞാവ്യവഹാര ഇതി| ലവണസ്യ കല്പനായോഗാഭാവാത് ] മധുരകഷായോऽമ്ലകഷായസ്തിക്തകഷായഃ കടു കഷായഃ കഷായകഷായശ്ചേതി|" ഇതി| രസാനാം സ്വരസാദി കല്പനായോഗോ ന സമ്ഭവതി| ഉക്തം ചൈതത്| തസ്മാത് ഗുണഗുണിനോരഭേദോപചാരാദിഹ രസഗ്രഹണേന തദാശ്രയാണാം ദ്രവ്യാണാം ഗ്രഹണം മന്തവ്യമ്| രസഃ കല്കഃ ശൃതഃ ശീതഃ ഫാണ്ടശ്ചേതി പ്രകല്പനാ പഞ്ചധൈവ കഷായാണാം സ്വരസാദീനാമ്| സാ ച കല്പനാ പൂര്വം പൂര്വം-യഥാപൂര്വം, ബലാധികാ-അധികശക്തിഃ| ഏവം ഫാണ്ടാഖ്യാ കല്പനാ സബലാ| തതോऽപ്യധികശക്തിഃ ശീതാഖ്യാ| തതോऽപ്യധികവീര്യാ ശൃതാഖ്യാ| തതോऽപ്യധികശക്തിഃ കല്കാഖ്യാ| കല്കാഖ്യായാം ചൂര്ണാഖ്യായാശ്ച കല്പനായാ അന്തര്ഭാവാദപൃഥഗ്ഗ്രഹണമ്| കല്കാഖ്യായാശ്ച കല്പനായാഃ സ്വരസാഖ്യാ കല്പനാ അധികശക്തിഃ| നനു, ചൂര്ണാദനന്തരം കല്കഃ ക്രിയതേ ന തു കല്കാദനന്തരം ചൂര്ണമ്| തസ്മാത് പഞ്ചാനാം കല്പനാനാം മധ്യേ ചൂര്ണകല്പനൈവ നിര്ദേഷ്ടും യുക്താ, ന തു കല്കകല്പനാ| യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്തു ലവണസ്യ കഷായസംജ്ഞായാം സമാവേശോ മാഭൂദിതി കല്പനാനാം മധ്യേ കല്ക ഇതി നിര്ദേശഃ കൃതോ ന ചൂര്ണ ഇതി| തസ്മാല്ലവണേ ന സമ്ഭവതി കഷായസംജ്ഞാസമാവേശഃ|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| സദ്യഃസമുദ്ധൃതാത് ക്ഷുണ്ണാദ്യഃ സ്രവേത്പടപീഡിതാത്||൯|| സ്വരസഃ സ സമുദ്ദിഷ്ടഃ| |൧൦|

സ൦-സദ്യഃ-തത്ക്ഷണം, സമഭൂമേഃ സമ്യഗുദ്ധൃതം-ഉത്ഖാതം, അനന്തരം ക്ഷുണ്ണം-പിഷ്ടം, സദ്യഃസമുദ്ധൃതക്ഷുണ്ണം, തസ്മാദ്വസ്ത്രപീഡിതാദ്യഃ സ്രവേത് സ സ്വരസഃ കല്പനാകഷായഃ സമുദ്ദിഷ്ടഃ-സംജ്ഞായാം സങ്കേതിതഃ|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

കല്കഃ പിഷ്ടോ ദ്രവാപ്ലുതഃ| ചൂര്ണോऽപ്ലുതഃ|൧൦|

സ൦-ദ്രവേണാऽऽപ്ലുതഃ പിഷ്ടഃ സന് കല്ക ഇതി കല്പനാകഷായഃ സങ്കേതിതഃ| യത് ദ്രവ്യം ദ്രവേണ അപ്ലുതം-ശുഷ്കമേവ പിഷ്ടം, സ കല്പനാകഷായശ്ചൂര്ണ ഇതി ഗദിതഃ| തേന കല്കസ്യൈവായം ഭേദ ഇതി, നാസൌ കല്പനേതി ശങ്കനീയമ്|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| ശൃതഃ ക്വാഥഃ|൧൦|

സ൦-യത് ദ്രവ്യം ദ്രവേണാऽऽപ്ലുത്യ ശൃതം സ കല്പനാകഷായഃ ക്വാഥ ഇതി കഥ്യതേ|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| ശീതോ രാത്രിം ദ്രവേ സ്ഥിതഃ||൧൦||

സ൦-യത് ദ്രവ്യം ദ്രവേ സകലാം രാത്രിം സ്ഥിതം സ കല്പനാകഷായഃ ശീത ഇത്യുച്യതേ|

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

സദ്യോऽഭിഷുതപൂതസ്തു ഫാണ്ടഃ| |൧൧|

സ൦-യത് ദ്രവ്യം ദ്രവേऽഭിഷുത്യ സദ്യഃ പൂതം ക്രിയതേ സ കല്പനാകഷായഃ ഫാണ്ട ഇതി സങ്കേതിതഃ|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

തന്മാനകല്പനേ| യുഞ്ജ്യാദ്വ്യാധ്യാദിബലതസ്തഥാ ച വചനം മുനേഃ||൧൧|| മാത്രായാ ന വ്യവസ്ഥാऽസ്തി വ്യാധിം കോഷ്ഠം ബലം വയഃ| ആലോച്യ ദേശകാലൌ ച യോജ്യാ തദ്വച്ച കല്പനാ||൧൨||

സ൦-മാനം ച കല്പനാ ച മാനകല്പനേ, തേഷാം-സ്വരസാദീനാം, മാനകല്പനേ [തന്മാനകല്പനേ]| തേ വ്യാധ്യാദിബലേന യുഞ്ജയാത്| ആദിശബ്ദേന കോഷ്ഠബലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തത്ര സമ്യഗ്രസവീര്യാദീന് ദോഷധാത്വാദ്യാലോച്യ പ്രഥമമനന്തരം വ്യാധ്യാദിബലം ച, തതഃ സ്വരസാദീനാം മാനകല്പനേ യുഞ്ജ്യാത്, ന നിയമം കൃത്വേത്യത ആഹ-തഥാ ച വചനം മുനേഃ| മാത്രായാ ന വ്യവസ്ഥാऽസ്തി വ്യാധിം കോഷ്ഠം ബലം വയഃ| ആലോച്യ ദേശകാലൌ ച യോജ്യാ തദ്വച്ച കല്പനേതി|

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

മധ്യം തു മാനം നിര്ദിഷ്ടം സ്വരസസ്യ ചതുഷ്പലമ്| |൧൩|

സ൦-മധ്യമം മാനം-മാത്രാ, സ്വരസസ്യ ചതുഷ്പലമ്|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| പേഷ്യസ്യ കര്ഷമാലോഡ്യം തദ് ദ്രവസ്യ പലത്രയേ||൧൩||

സ൦-പേഷ്യസ്യ-ഉഭയരൂപസ്യ കല്കസ്യ ചൂര്ണസ്യ വാ, കര്ഷം മധ്യമം മാനമ്| തച്ച-പേഷ്യസ്യ കര്ഷം, ദ്രവസ്യ പലത്രയേ പ്രക്ഷിപ്യാലോഡ്യമ്|

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

ക്വാഥം ദ്രവ്യപലേ കുര്യാത്പ്രസ്ഥാര്ധം പാദശേഷിതമ്| |൧൪|

സ൦-ക്വാഥം ദ്രവ്യപലേ, ദ്രവസ്യ പ്രകൃതത്വാത് തസ്യ പ്രസ്ഥാര്ധം ദത്ത്വാ, തച്ച ശ്രപണേന പാദശേഷം കുര്യാത്|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ശീതം പലേ പലൈഃ ഷഡ്ഭിഃ|൧൪|

സ൦- ശീതം കഷായം പലേ ദ്രവ്യസ്യ, ഷഡ്ഭിഃ പലൈര്ദ്രവസ്യ, കുര്യാത്|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ചതുര്ഭിസ്തു തതോऽപരമ്||൧൪||

സ൦-തതഃ-ശീതകഷായാത്, അപരം-ഫാണ്ടാഖ്യം പ്രകൃതത്വാത് ദ്രവ്യസ്യ പലേ ചതുര്ഭിര്ദ്രവസ്യ പലൈഃ കുര്യാത്| പഞ്ചവിധായാം കഷായകല്പനായാം മധ്യമം മാനമ്| അസ്മാച്ച മാനാത് ദേശകാലാദീന് സമീക്ഷ്യോനാധികഭാവോ മാത്രായാഃ സ്വബുദ്ധ്യാ കല്പ്യഃ|

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

സ്നേഹപാകേ ത്വമാനോക്തൌ ചതുര്ഗുണവിവര്ധിതമ്| കല്കസ്നേഹദ്രവം യോജ്യമ്|൧൫|

സ൦-സ്നേഹപാകേ വിധാതവ്യേ കല്കസ്നേഹദ്രവാണാമമാനോക്തൌ-മാന വചനസ്യ വിശിഷ്ടസ്യാനിര്ദേശേ, ചതുര്ഗുണവിവര്ധിതം കല്കസ്നേഹദ്രവം യോജ്യമ്| കല്കശ്ച സ്നേഹശ്ച ദ്രവശ്ച തേഷാം സമാഹാരഃ കല്കസ്നേഹദ്രവമ്| തദേവം കല്കാത് സ്നേഹശ്ച്തുര്ഗുണഃ സ്നേഹാത് ദ്രവശ്ചതുര്ഗുണ ഇതി ബോധ്യമ്| പഞ്ചപ്രഭൃതി തു ദ്രവം പൃഥക് സ്നേഹസമം ദദ്യാദിത്യത്ര യോജ്യമിതി|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| അധീതേ ശൌനകഃ പുനഃ||൧൫|| സ്നേഹേസിധ്ദ്യതി ശുദ്ധാമ്ബുനിഃക്വാഥസ്വരസൈഃ ക്രമാത്| കല്കസ്യ യോജയേദംശം ചതുര്ഥം ഷഷ്ഠമഷ്ടമമ്||൧൬||

സ൦-ശൌനകാഖ്യസ്തു തന്ത്രകൃദധീതേ-ഏവം പഠതി| സ്നേഹ ഇത്യാദി| സ്നേഹഃ കദാചിച്ഛുദ്ധാമ്ബുനാ പച്യതേ കദാചിന്നിഃക്വാഥേന കദാചിത്സ്വരസേനേതി| തൈഃ ശുദ്ധാമ്ബുനിഃക്വാഥസ്വരസൈഃ സ്നേഹേ സിദ്ധ്യതി സതി ക്രമേണ കല്കസ്യാംശം ചതുര്ഥം ഷഷ്ഠമഷ്ടമം യോജയേദിതി|

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

പൃഥക് സ്നേഹസമം ദദ്യാത്പഞ്ചപ്രഭൃതി തു ദ്രവമ്| |൧൭|

സ്൦- സ്നേഹപാകലക്ഷണമധുനാ ലക്ഷയന്നാഹ-

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| നാങ്ഗുലിഗ്രാഹിതാ കല്കേ ന സ്നേഹേऽഗ്നൌ സശബ്ദതാ||൧൭|| വര്ണാദിസമ്പച്ച യദാ തദൈനം ശീഘ്രമാഹരേത്| ഘൃതസ്യ ഫേനോപശമസ്തൈലസ്യ തു തദുദ്ഭവഃ||൧൮||

സ൦-കല്കവിഷയേऽങ്ഗുലിഗ്രാഹിത്വം യദാ ന ഭവതി, അഗ്നൌ പ്രക്ഷിപ്തേ വാ സ്നേഹേ സശബ്ദതാ-ചടചടായിത്വം ന ഭവതി, തഥാ വര്ണഗന്ധരസസ്പര്ശാനാം യദാ സമ്പത്-ശുഭത്വം സ്യാത്, തദാ-തസ്മിന് കാലേ, അശ്യാമലച്ഛായാമന്തം സ്നേഹം ശീഘ്രമാഹരേത്| അഗ്രിതഃ സ്നേഹസ്യ കടാഹസ്ഥിതസ്യ സ കാലോऽവതരണ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യദപി സ്നേഹപാകലക്ഷണമസ്തി-ഘൃതസ്യേതി| ഘൃതാഖ്യസ്യ സ്നേഹസ്യ സമ്യക്പാകം പ്രാപ്തസ്യ ഫേനോപശമോ യദാ ജായതേ, തൈലാഖ്യസ്യ ച സ്നേഹസ്യ പച്യമാനസ്യ തദുദ്ഭവഃ-ഫേനോത്പത്തിഃ സ്യാത്, തദാ ഘൃതതൈലയോഃ പാകോ ഭവതി|

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

ലേഹസ്യ തന്തുമത്താऽപ്സു മജ്ജനം സരണം ന ച| |൧൯|

സ൦-ലേഹസ്യ പാകം പ്രാപ്തസ്യ തന്തുമത്താ-തന്തുപ്രാദുര്ഭാവഃ പാകഃ| തഥാऽപ്സു മജ്ജനം പാകലക്ഷണം സരണാസരണരൂപതയാ ദ്വിധാ സമ്ഭവത്യത ഇദമാഹ-സരണം ന ച| സര്വലേഹസ്യാപ്സു മജ്ജനം ഭവതി ന തു സരണം-അവയവശോ ഗമനമ്, തഥാऽപി തസ്യ പാകഃ സമ്പന്ന ഇതി വേദ്യമ്|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| പാകസ്തു ത്രിവിധോ മന്ദശ്ചിക്കണഃ ഖരചിക്കണഃ||൧൯|| മന്ദഃ കല്കസമേ കിട്ടേ ചിക്കണോ മദനോപമേ| കിഞ്ചിത്സീദതി കൃഷ്ണേ ച വര്ത്യ(ര്തി)മാനേ ച പശ്ചിമഃ||൨൦|| ദഗ്ധോऽത ഊര്ധ്വം നിഷ്കാര്യഃ സ്യാദാമസ്ത്വഗ്നിസാദകൃത്| |൨൧|

സ൦-പാകസ്ത്രിപ്രകാരോ മന്ദശ്ചിക്കണഃ ഖരചിക്കണാഖ്യഃ [ ച ]| സ്നേഹപാകവിധൌ കിട്ടാഖ്യേ വസ്തുജാതേ കല്കസമേ യഥാ കല്കോऽങ്ഗുലിനാऽവഷ്ടഭ്നാതി, തഥാ കിട്ടേऽപി സ്നേഹപാകസ്യാങ്ഗുലിഗ്രാഹിതാ ന ഭവതി, സ സ്നേഹപാകോ മന്ദ ഉച്യതേ| മദനോപമേ കിട്ടേ സത്യേവമങ്ഗുലിഗ്രാഹിണി സ്നേഹപാകസ്യ സ ചിക്കണഃ പാകഃ| കിഞ്ചിത്-ഈഷത്, കിട്ടേ സീദതി സതി തഥാ വര്ണതഃ കൃഷ്ണേ ച തസ്മിന്, തഥാ വര്ത്യ(ര്തി)മാനേ-വര്തിമാ(താം)ഗച്ഛതി സതി, പശ്ചിമഃ-ഖരചിക്കണാഖ്യഃ പാകഃ| അതഃ അസ്മാത് ഖരചിക്കണാത്, ഊര്ധ്വം-അനന്തരം, ദഗ്ധോ ഭവതി സ്നേഹഃ| സ ച നിഷ്കാര്യഃ സ്യാത്-യഥാനിരൂപിതകാര്യകരണോ ന ഭവേത്, നിര്വീര്യത്വാത്| ആമഃ-ഈഷത്പാകഃ സ്നേഹഃ, പുനരഗ്നിസാദകൃത്|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| മൃദുര്നസ്യേ, ഖരോऽഭ്യങ്ഗേ, പാനേ ബസ്തൌ ച ചിക്കണഃ||൨൧||

സ൦-മൃദുഃ-മന്ദപാകഃ സ്നേഹോ, നസ്യേ-തദ്വിഷയേ, പ്രയോജ്യഃ| ഖരഃ-ഖരചിക്കണഃ സ്നേഹഃ, അഭ്യങ്ഗേ-തദ്വിഷയേ, പ്രയോജ്യഃ| പാനേ തഥാ ബസ്തൌ-തദ്വിഷയേ, ചിക്കണഃ പ്രയോജ്യഃ|

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

അധുനാ മാനസങ്ഖ്യായാഃ യഥാസ്വം സംജ്ഞാസംവിധാനാര്ഥമാഹ ശാണം പാണിതലം മുഷ്ടിം കുഡവം പ്രസ്ഥമാഢകമ്| ദ്രോണം വഹം ച ക്രമശോ വിജാനീയാച്ചതുര്ഗുണമ്||൨൨||

സ൦-ശാണാദയോ വഹപര്യന്താഃ ക്രമേണ ചതുര്ഗുണാഃ പാണിതലാദിസംജ്ഞാ വേദ്യാഃ|

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

ദ്വിഗുണം യോജയേദാര്ദ്രം കുഡവാദി തഥാ ദ്രവമ്| |൨൩|

സ൦-ശുഷ്കാര്ദ്രയോരേകസ്മിന് യോഗേ തുല്യപരിമാണേന നിര്ദിഷ്ടയോഃ ശുഷ്കദ്രവ്യാദാര്ദ്രം ദ്രവ്യം ദ്വിഗുണം ദത്ത്വാ യോജയേത്| ശുഷ്കാര്ദ്രയോര്വാ ദ്രവ്യയോസ്തുല്യപരിമാണനിര്ദിഷ്ടയോഃ ശുഷ്കദ്രവ്യാഭാവേ സത്യാര്ദ്രം ദ്രവ്യം ദ്വിഗുണം കൃത്വാ യോജയേത്| ശുഷ്കദ്രവദ്രവ്യയയോരേകസ്മിന് യോഗേ തുല്യപരിമാണേന നിര്ദിഷ്ടയോഃ ശുഷ്കദ്രവ്യാത് ദ്രവദ്രവ്യമ് കുഡവാദിപരിമാണ സംജ്ഞയാ നിര്ദിഷ്ടം ദ്വിഗുണം കൃത്വാ യോജയേത്|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| പേഷണാലോഡനേ വാരി സ്നേഹപാകേ ച നിര്ദ്രവേ||൨൩|| കല്പയേത്സദൃശാന് ഭാഗാന് പ്രമാണം യത്ര നോദിതമ്| കല്കീകുര്യാച്ച ഭൈഷജ്യമനിരൂപിതകല്പനമ്||൨൪|| അങ്ഗാനുക്തൌ തു മൂലം സ്യാദപ്രസിദ്ധൌ തദേവ തു| |൨൫|

സ൦-നിര്ദ്രവേ-അനുക്തദ്രവേ, പേഷണാലോഡനാര്ഥം വാരി യോജയേത്| സ്നേഹപാകേ ചാനുക്തദ്രവേ വാര്യേവ യോജയേത്| യത്ര യത്ര പ്രയോഗേ ദ്രവ്യാണാം പരിമാണം വിശിഷ്ടം നോക്തം തത്ര തത്ര ദ്രവ്യാണാം സദൃശാന് ഭാഗാന് കല്പയേത്|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| ഷഡ്വംശ്യസ്തു മരീചീ സ്യാത്, ഷണ്മരീച്യസ്തു സര്ഷപഃ| തണ്ഡുലഃ സര്ഷപാസ്ത്വഷ്ടൌ, ധാന്യമാഷസ്തു തൌ, യവഃ||൧|| താവണ്ഡികാ ചതുര്ഭിസ്തൈര്മാഷകഃ ശാണകസ്തഥാ| ] ദ്വൌ ശാണൌ വടകഃ കോലം ബദരം ദ്രംക്ഷണശ്ച, തൌ||൨൫|| അക്ഷമ് പിചുഃ പാണിതലം സുവര്ണം കവലഗ്രഹഃ| കര്ഷോ ബിഡാലപദകം തിന്ദുകഃ പാണിമാനികാ||൨൬|| ശബ്ദാന്യത്വമഭിന്നേऽര്ഥേ ശുക്തിരഷ്ടമികാ പിചൂ| പലം പ്രകുഞ്ചോ ബില്വം ച മുഷ്ടിരാമ്രം ചതുര്ഥികാ||൨൭|| ദ്വേ പലേ പ്രസൃതസ്തൌ ദ്വാവഞ്ജലിസ്തൌ തു മാനികാ| ആഢകം ഭാജനം കംസോ, ദ്രോണഃ കുമ്ഭോ ഘടോऽര്മണമ്||൨൮|| തുലാ പലശതം, താനി വിംശതിര്ഭാര ഉച്യതേ| |൨൯|

സ൦-ദ്ബൌ ശാണൌ വടകഃ കോലം ബദരം ദ്രംക്ഷണശ്ചേത്യത്ര ശബ്ദാന്യത്വമ്, ന തു തത്ത്വതോ ഭേദഃ| തൌ ദ്വൌ ദ്രംക്ഷണാവക്ഷം തഥാ പിചുസ്തഥാ പാണിതലം തഥാ സുവര്ണം തഥാ കവലഗ്രഹസ്തഥാ കര്ഷസ്തഥാ ബിഡാലപദം തഥാ തിന്ദുകസ്തഥാ പാണിമാനികാ, ഇത്യത്രാഭിന്നേऽര്ഥേ ശബ്ദാനേകത്വമ്| തഥാ ദ്വൌ പിചൂ ശക്തിസ്തഥാऽഷ്ടമികാ, ഇത്യത്രാപി ശബ്ദാന്യത്വമര്ഥസ്യൈക്യേ സതി| പലം പ്രകുഞ്ചോ ബില്വം ച മുഷ്ടിരാമ്രം ചതുര്ഥികാ, ഇത്യത്രാപി ശബ്ദാനാം വൈലക്ഷണ്യേ സതി നാര്ഥതോ ഭേദഃ| ദ്വേ പലേ പ്രസൃത ഇത്യുച്യതേ| തൌ ദ്വൌ പ്രസൃതാവഞ്ജലിഃ കഥ്യതേ| തൌ ദ്വാവഞ്ജലീ മാനികാ,- അഷ്ടൌ പലാനീത്യേവ| ആഢകാദീനാം ശബ്ദനാം സ്വരൂപതോ ഭിന്നാനാം നാര്ഥതോ ഭേദഃ| തഥൈവ ദ്രോണാദീനാം ശബ്ദാനാമ്| പലശതം തുലാ നിഗദ്യതേ| താനി-പലശതനി, വിംശതിര്ഭാര ഉച്യതേ| ക്വാഥാദീനാം തൂത്തമാദിമാത്രാഃ സങ്ഗ്രഹാദവധാര്യാഃ| സങ്ഗ്രഹേ ത്വേവം പഠ്യതേ (ക. അ. ൮)- "ക്വാഥോ നിര്യൂഹഃ| തത്ര ഭേദ്യാന്യൌഷധാന്യണുശോ ഭേദയിത്വാ ഛേദ്യാനി ച ഛേദയിത്വാ പ്രക്ഷാല്യോദകേന ശുചൌ രൂക്ഷായാമധഃപ്രലിപ്തായാം താമ്രായോമൃന്മയാദ്യന്യതമായാം സ്ഥാല്യാം സമാവാപ്യ ബഹ്വല്പപാനീയഗ്രാഹിതാമൌഷധാനാമാകലയ്യ യാവതാ മുക്തരസതാ സ്യാത് താവദുദകമാസേചയേച്ഛോഷയേച്ച| [അഗ്രാവധിശ്രയേത്| യാവന്മാത്രോദകദാനേ തഥാ തദവശിഷ്ടത്വേ ച തത്ര നിയമസാമര്ഥ്യാത് ക്വാഥ്യദ്രവ്യപരിമാണസ്യ| അത്രേയത്പരിമാണാനി ദ്രവ്യാണി, ഉദകമിയത്പ്രമാണം, തദവശിഷ്ടതാ ചേയത്പ്രമാണാ, ഇതി ന നിയമോക്തിരേവംവിധാ വിദ്യതേ| കിം തര്ഹി? അഭ്യൂഹനീയമേതത്സര്വമിതി| അത്ര വിധിഃ|] അഥാഗ്നാവധിശ്രിത്യ മഹത്യാസനേ സുഖോപവിഷ്ടഃ സര്വതഃ സതതമവലോകയന് ദര്വ്യാ ച വിഘട്ടയന് മൃദുനാ ച പരിതഃ സമുപഗച്ഛതാऽനലേന സാധയേത്| അവതാര്യ ച സുപരിസ്രുതം യഥാര്ഹസ്പര്ശം പ്രയുഞ്ജീത| ക്ഷീരാദിസഹിതം ച ദ്രവ്യം ന സമ്യങ്മുക്തരസം ഭവതീതി വാരിക്വാഥപൂര്വകം ക്ഷീരാദ്യൈസ്തദുപദേശേऽനുപദഗ്ധം ക്വാഥയേത്| ശീതസലിലാപ്ലുതം തു നിശാപര്യുഷിതം പൂതം ശീതഃ കഷായഃ| ഉഷ്ണാമ്ഭസി ക്ഷുണ്ണാഭിഷുതഃ പൂതഃ ഫാണ്ട ഇതി| തത്ര സമ്യഗ്രസവീര്യാദീന്യൌഷധസ്യ സമീക്ഷ്യ വ്യാധ്യാതുരാദിബലതശ്ച നിര്യാസാദീനാം കല്പനാം മാത്രാം ച സംപ്രയോജയേത്| തഥാ ച കേചിദാഹുഃ| മാത്രായാ ന വ്യവസ്ഥാऽസ്തി വ്യാധിം കോഷ്ഠം ബലം വയഃ| ആലോച്യ ദേശകാലൌ ച ഭൈഷജ്യമവചാരയേത്|| [ ഏവം ച സര്വമഭ്യൂഹ്യാത്ര കര്തവ്യം നിശ്ചിതം കൃത്വോക്തേന വിധിനേതി| ] ഏതദേവമുപദിഷ്ടം ബുദ്ധിമതാം ജ്ഞാനപ്രബോധായ| യഥാ തു സര്വേ ഭിഷജോ വിജ്ഞാസ്യന്തി തഥൈവോപദേക്ഷ്യത ഇതി| നിര്യാസേ മധ്യമാ മാത്രാ ചതുഷ്പലമ്| കല്കചൂര്ണയോഃ കര്ഷഃ പലത്രയം തദാലോഡനേ| നിര്യൂഹേ ഭേഷജപലമുദകാര്ധപ്രസ്ഥേऽധിശത്യ പാദശേഷമവതാരയേത്| ശീതഫാണ്ടയോരൌഷധപലം ഷഡ്ഭിശ്ചതുര്ഭിരമ്ബുപലൈരാസുതമിതി|" ഇതി| തഥാ ശാണപരിമാണസ്യ പാണിതലവാചകസ്യ [ ച ] കിമപി പരിമാണം നോക്തം യേനാസൌ [ ന ] പരിച്ഛിദ്യത ഇതി ന വാച്യമ്, സങ്ഗ്രഹേ തത്പരിമാണസ്യോക്തത്വാത്| തത്ര ഹ്യേവമുക്തമ് ( സം.ക.അ.൮)-"ഷഡ്വംശ്യോ മരീചീ| താഃ ഷട് മരീച്യഃ സര്ഷപ ഉച്യതേ| അഷ്ടൌ സര്ഷപാസ്തണ്ഡുലഃ| തൌ ദ്വൌ തണ്ഡുലാവേകോ ധാന്യമാഷഃ| തൌ ദ്വൌ ധാന്യമാഷൌ യവഃ| അതഃ പരം ചതുര്ഗുണവൃധ്ദ്യാऽണ്ഡികാമാഷകശാണകര്ഷപലകുഡവപ്രസ്ഥാഢകദ്രോണവഹാഃ കല്പ്യന്തേ| [ ഏവം ചതുര്ഭിര്മാഷകൈഃ ശാണസ്യ പരിമാണം പരിച്ഛിദ്യതേ| ] ധരണം തു പലസ്യ ദശമോ ഭാഗഃ| മാഷകസ്യ തു പര്യായോ ഹേമഃ| കര്ഷസ്യ ഷോഡശികാ| ആഢകസ്യ തു പര്യായാഃ കംസഃ പാത്രം ഭാജനം ച| ദ്രോണസ്യ പര്യായോ നല്വണഃ, തഥാ അര്മണഃ, തഥോന്മാനഃ, തഥാ ഘടഃ കുമ്ഭഃ കലശശ്ച| ദ്രോണദ്വയസ്യ ച ശൂര്പഃ|" ഇതി|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

ഹിമവദ്വിന്ധ്യശൈലാഭ്യാം പ്രായോ വ്യാപ്താ വസുന്ധരാ||൨൯|| സൌമ്യം പഥ്യം ച തത്രാദ്യമാഗ്നേയം വൈന്ധ്യമൌഷധമ്| ൨൯ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ ദ്രവ്യകല്പോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||

സ൦-ഹിമവത്പര്വതേന വിന്ധ്യശൈലേന ച ബാഹുല്യേന വസുന്ധരാ വ്യാപ്താ| തത്ര-തയോര്മധ്യാത്, ആദ്യം-ഹൈമവതമൌഷധം, സൌമ്യം പഥ്യം ച സ്വഭാവാദ്ഭവതി| വൈന്ധ്യം ചൌഷധമാഗ്നേയം-ന തഥാ ദേഹസ്യ സദാ പഥ്യം, സ്യാദിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ ദ്രവ്യകല്പോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൬||