6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അപി ച സര്വേഷാം രോഗാണം യാ സിദ്ധിഃ-പ്രശമോപായഃ, സോऽപി സദ്ഭേഷജപ്രയോഗാദേവ| ഇത്യാഹ അഥാതോ ദ്രവ്യകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

ധന്വേ സാധാരണേ ദേശേ സമേ സന്മൃത്തികേ ശുചൌ| ശ്മശാനചൈത്യായതനശ്വഭ്രവല്മീകവര്ജിതേ|൧| മൃദൌ പ്രദക്ഷിണജലേ കുശരോഹിഷസംസ്തൃതേ| അഫാലകൃഷ്ടേऽനാക്രാന്തേ പാദപൈര്ബലവത്തരൈഃ||൨|| ശസ്യതേ ഭേഷജം ജാതം, യുക്തം വര്ണരസാദിഭിഃ| ജന്ത്വജഗ്ധം ദവാദഗ്ധമവിദഗ്ധം ച വൈകൃതൈഃ||൩|| ഭൂതൈശ്ഛായായാതപാമ്ബ്വാദ്യൈര്യഥാകാലം ച സേവിതമ്| അവഗാഢമഹാമൂലമുദീചീം ദിശമാശ്രിതമ്||൪||

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|മഹേന്ദ്രരാമകൃഷ്ണാനാം ബ്രാഹ്മണാനാം ഗവാമപി| തപസാ തേജസാ വാऽപി പ്രശാമ്യധ്വം ശിവായ വൈ||൧|| മന്ത്രേണാനേന മതിമാന് സര്വമപ്യൌഷധം നയേത്| ] അഥ കല്യാണചരിതഃ ശ്രാദ്ധഃ ശുചിരുപോഷിതഃ| ഗൃഹ്ണീയാദൌഷധം സുസ്ഥം സ്ഥിതം കാലേ ച കല്പയേത്||൫|| സക്ഷീരം തദസമ്പത്താവനതിക്രാന്തവത്സരമ്| ഋതേ ഗുഡഘൃതക്ഷൌദ്രധാന്യകൃഷ്ണാവിഡങ്ഗതഃ||൬|| പയോ ബാഷ്കയണം ഗ്രാഹ്യം വിണ്മൂത്രം തച്ച നീരുജാമ്| വയോബലവതാം ധാതുപിച്ഛശൃങ്ഗഖുരാദികമ്||൭||

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

കഷായയോനയഃ പഞ്ച രസാ ലവണവര്ജിതാഃ| രസഃ കല്കഃ ശൃതഃ ശീതഃ ഫാണ്ടശ്ചേതി പ്രകല്പനാ||൮|| പഞ്ചധൈവ കഷായാണാം പൂര്വം പുര്വം ബലാധികാ| |൯|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| സദ്യഃസമുദ്ധൃതാത് ക്ഷുണ്ണാദ്യഃ സ്രവേത്പടപീഡിതാത്||൯|| സ്വരസഃ സ സമുദ്ദിഷ്ടഃ| |൧൦|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

കല്കഃ പിഷ്ടോ ദ്രവാപ്ലുതഃ| ചൂര്ണോऽപ്ലുതഃ|൧൦|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| ശൃതഃ ക്വാഥഃ|൧൦|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| ശീതോ രാത്രിം ദ്രവേ സ്ഥിതഃ||൧൦||

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

സദ്യോऽഭിഷുതപൂതസ്തു ഫാണ്ടഃ| |൧൧|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

തന്മാനകല്പനേ| യുഞ്ജ്യാദ്വ്യാധ്യാദിബലതസ്തഥാ ച വചനം മുനേഃ||൧൧|| മാത്രായാ ന വ്യവസ്ഥാऽസ്തി വ്യാധിം കോഷ്ഠം ബലം വയഃ| ആലോച്യ ദേശകാലൌ ച യോജ്യാ തദ്വച്ച കല്പനാ||൧൨||

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

മധ്യം തു മാനം നിര്ദിഷ്ടം സ്വരസസ്യ ചതുഷ്പലമ്| |൧൩|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| പേഷ്യസ്യ കര്ഷമാലോഡ്യം തദ് ദ്രവസ്യ പലത്രയേ||൧൩||

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

ക്വാഥം ദ്രവ്യപലേ കുര്യാത്പ്രസ്ഥാര്ധം പാദശേഷിതമ്| |൧൪|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ശീതം പലേ പലൈഃ ഷഡ്ഭിഃ|൧൪|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ചതുര്ഭിസ്തു തതോऽപരമ്||൧൪||

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

സ്നേഹപാകേ ത്വമാനോക്തൌ ചതുര്ഗുണവിവര്ധിതമ്| കല്കസ്നേഹദ്രവം യോജ്യമ്|൧൫|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| അധീതേ ശൌനകഃ പുനഃ||൧൫|| സ്നേഹേസിധ്ദ്യതി ശുദ്ധാമ്ബുനിഃക്വാഥസ്വരസൈഃ ക്രമാത്| കല്കസ്യ യോജയേദംശം ചതുര്ഥം ഷഷ്ഠമഷ്ടമമ്||൧൬||

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

പൃഥക് സ്നേഹസമം ദദ്യാത്പഞ്ചപ്രഭൃതി തു ദ്രവമ്| |൧൭|

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| നാങ്ഗുലിഗ്രാഹിതാ കല്കേ ന സ്നേഹേऽഗ്നൌ സശബ്ദതാ||൧൭|| വര്ണാദിസമ്പച്ച യദാ തദൈനം ശീഘ്രമാഹരേത്| ഘൃതസ്യ ഫേനോപശമസ്തൈലസ്യ തു തദുദ്ഭവഃ||൧൮||

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

ലേഹസ്യ തന്തുമത്താऽപ്സു മജ്ജനം സരണം ന ച| |൧൯|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| പാകസ്തു ത്രിവിധോ മന്ദശ്ചിക്കണഃ ഖരചിക്കണഃ||൧൯|| മന്ദഃ കല്കസമേ കിട്ടേ ചിക്കണോ മദനോപമേ| കിഞ്ചിത്സീദതി കൃഷ്ണേ ച വര്ത്യ(ര്തി)മാനേ ച പശ്ചിമഃ||൨൦|| ദഗ്ധോऽത ഊര്ധ്വം നിഷ്കാര്യഃ സ്യാദാമസ്ത്വഗ്നിസാദകൃത്| |൨൧|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| മൃദുര്നസ്യേ, ഖരോऽഭ്യങ്ഗേ, പാനേ ബസ്തൌ ച ചിക്കണഃ||൨൧||

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

അധുനാ മാനസങ്ഖ്യായാഃ യഥാസ്വം സംജ്ഞാസംവിധാനാര്ഥമാഹ ശാണം പാണിതലം മുഷ്ടിം കുഡവം പ്രസ്ഥമാഢകമ്| ദ്രോണം വഹം ച ക്രമശോ വിജാനീയാച്ചതുര്ഗുണമ്||൨൨||

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

ദ്വിഗുണം യോജയേദാര്ദ്രം കുഡവാദി തഥാ ദ്രവമ്| |൨൩|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| പേഷണാലോഡനേ വാരി സ്നേഹപാകേ ച നിര്ദ്രവേ||൨൩|| കല്പയേത്സദൃശാന് ഭാഗാന് പ്രമാണം യത്ര നോദിതമ്| കല്കീകുര്യാച്ച ഭൈഷജ്യമനിരൂപിതകല്പനമ്||൨൪|| അങ്ഗാനുക്തൌ തു മൂലം സ്യാദപ്രസിദ്ധൌ തദേവ തു| |൨൫|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| ഷഡ്വംശ്യസ്തു മരീചീ സ്യാത്, ഷണ്മരീച്യസ്തു സര്ഷപഃ| തണ്ഡുലഃ സര്ഷപാസ്ത്വഷ്ടൌ, ധാന്യമാഷസ്തു തൌ, യവഃ||൧|| താവണ്ഡികാ ചതുര്ഭിസ്തൈര്മാഷകഃ ശാണകസ്തഥാ| ] ദ്വൌ ശാണൌ വടകഃ കോലം ബദരം ദ്രംക്ഷണശ്ച, തൌ||൨൫|| അക്ഷമ് പിചുഃ പാണിതലം സുവര്ണം കവലഗ്രഹഃ| കര്ഷോ ബിഡാലപദകം തിന്ദുകഃ പാണിമാനികാ||൨൬|| ശബ്ദാന്യത്വമഭിന്നേऽര്ഥേ ശുക്തിരഷ്ടമികാ പിചൂ| പലം പ്രകുഞ്ചോ ബില്വം ച മുഷ്ടിരാമ്രം ചതുര്ഥികാ||൨൭|| ദ്വേ പലേ പ്രസൃതസ്തൌ ദ്വാവഞ്ജലിസ്തൌ തു മാനികാ| ആഢകം ഭാജനം കംസോ, ദ്രോണഃ കുമ്ഭോ ഘടോऽര്മണമ്||൨൮|| തുലാ പലശതം, താനി വിംശതിര്ഭാര ഉച്യതേ| |൨൯|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

ഹിമവദ്വിന്ധ്യശൈലാഭ്യാം പ്രായോ വ്യാപ്താ വസുന്ധരാ||൨൯|| സൌമ്യം പഥ്യം ച തത്രാദ്യമാഗ്നേയം വൈന്ധ്യമൌഷധമ്| ൨൯ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം പഞ്ചമേ കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനേ ദ്രവ്യകല്പോ നാമ ഷഷ്ഠോऽധ്യായഃ||൬||