6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

அத பேஷஜகல்போ வ்யாக்யாதுமாரப்யதே| பஸ்திவ்யாபதாஂ ஹ்யுத்பந்நாநாஂ ஸித்திஃ-ஸாதநஂ, ஸத்பேஷஜப்ரயோகாத்|

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

அபி ச ஸர்வேஷாஂ ரோகாணஂ யா ஸித்திஃ-ப்ரஶமோபாயஃ, ஸோऽபி ஸத்பேஷஜப்ரயோகாதேவ| இத்யாஹ அதாதோ த்ரவ்யகல்பஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே)|௨|

ஸ௦-பேஷஜஸ்ய கல்போ-யோஜநா, பேஷஜகல்பஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

தந்வே ஸாதாரணே தேஶே ஸமே ஸந்மத்திகே ஶுசௌ| ஶ்மஶாநசைத்யாயதநஶ்வப்ரவல்மீகவர்ஜிதே|௧| மதௌ ப்ரதக்ஷிணஜலே குஶரோஹிஷஸஂஸ்ததே| அபாலகஷ்டேऽநாக்ராந்தே பாதபைர்பலவத்தரைஃ||௨|| ஶஸ்யதே பேஷஜஂ ஜாதஂ, யுக்தஂ வர்ணரஸாதிபிஃ| ஜந்த்வஜக்தஂ தவாதக்தமவிதக்தஂ ச வைகதைஃ||௩|| பூதைஶ்சாயாயாதபாம்ப்வாத்யைர்யதாகாலஂ ச ஸேவிதம்| அவகாடமஹாமூலமுதீசீஂ திஶமாஶ்ரிதம்||௪||

ஸ௦-தந்வதேஶே, ததா ஸாதாரணே தேஶே, ததா ஸமே-அநிம்நோந்நதே, ததா ஸந்மத்திகே, ததா ஶ்மஶாநாதிவர்ஜிதே, சைத்யஂ-திநசர்யாத்யாயே (ஹ. ஸூ. அ. ௨/௩௩) உக்தம்| ததா மதௌ-ஸுஸ்பர்ஶே, ததா ப்ரதக்ஷிணஂ-அநுகூலஂ ஜலஂ யஸ்மிந், ததா குஶரோஹிஷஸஂஸ்ததே, ததாऽபாலகுஷ்டே-கிலே, ததா வக்ஷைர்மஹத்தரைரநாக்ராந்தே தேஶே, யத்பேஷஜஂ ஜாதஂ யுக்தஂ யதாஸ்வம் வர்ணரஸாதிபிஃ, தத்பேஷஜஂ ஶஸ்யதே| ததா ஜந்துபிஃ- கீடைஃ, அஜக்தஂ-அபக்ஷிதஂ, தவேந-தாவாக்நிநா, அதக்தஂ-அப்ருஷ்டஂ, ததாऽவிதக்தஂ வைகதைர்பூதைஃ-ஸ்வபாவஂ பரித்யஜ்ய தர்மபாதாத்விகதைராகாஶா(பதிவ்யா)திபிர்யதநாஸேவிதஂ ததவிதக்தம்| விகதமேவ வைகதம், ப்ரஜ்ஞாதித்வாதண்| ததா சாயாதிபிர்யதாகாலஂ காலமநதிக்ரம்ய ஸேவிதஂ, யதா தஸ்யபேஜஷஸ்ய வத்தௌ சாயாதீநாமந்யதமஂ வஸ்துஜாதமுபயுஜ்யதே ததா தேந ஸேவிதமித்யர்தஃ| ததாऽவகாடஂ-தூரஂ கதஂ, மஹத்-பது, மூலஂ யஸ்ய ததவகாடமஹாமூலம்| ததோதிசீஂ-உத்தராஂ, திஶமாஶ்ரிதஂ-தாமாஶ்ரித்ய ஸ்திதம்|

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|மஹேந்த்ரராமகஷ்ணாநாஂ ப்ராஹ்மணாநாஂ கவாமபி| தபஸா தேஜஸா வாऽபி ப்ரஶாம்யத்வஂ ஶிவாய வை||௧|| மந்த்ரேணாநேந மதிமாந் ஸர்வமப்யௌஷதஂ நயேத்| ] அத கல்யாணசரிதஃ ஶ்ராத்தஃ ஶுசிருபோஷிதஃ| கஹ்ணீயாதௌஷதஂ ஸுஸ்தஂ ஸ்திதஂ காலே ச கல்பயேத்||௫|| ஸக்ஷீரஂ ததஸம்பத்தாவநதிக்ராந்தவத்ஸரம்| தே குடகதக்ஷௌத்ரதாந்யகஷ்ணாவிடங்கதஃ||௬|| பயோ பாஷ்கயணஂ க்ராஹ்யஂ விண்மூத்ரஂ தச்ச நீருஜாம்| வயோபலவதாஂ தாதுபிச்சஶங்ககுராதிகம்||௭||

ஸ௦-அதேத்யாநந்தர்யமங்கலஸூசகம்| பேஷஜமேவஂவிதஂ விதித்வாऽநந்தரஂ கல்யாணஂ-ஸ்வஸ்த்யயநாதி, சரிதஂ-அநுஷ்டிதஂ, யேநாஸௌ கல்யாணசரிதஃ, ததா ஶ்ராத்தஃ-பேஷஜஹரணஂ ப்ரதி ஶ்ரத்தாவாந், ததா ஶுசிஃ-ஸ்நாநாதிநா ஶுத்தஃ ததோபோஷிதஃ-கதோபவாஸஃ, ஏவஂவிதமௌஷதமேவஂவிதஃ புமாந் கஹ்ணீயாத்| தச்ச பேஷஜஂ [ஸுஸ்தஂ-] ஸ்வஸ்தஂ கத்வா, ஸ்திதஂ காலே ஸக்ஷீரஂ-ஆர்த்ரஂ, கல்பயேத்| ததஸம்பத்தௌ து ததாவிதஸ்ய ஸக்ஷீரஸ்யௌஷதஸ்யாஸம்பத்தௌ, அநதிக்ராந்தவத்ஸரஂ பேஷஜஂ கல்பயேத்| கிஂ ஸர்வஂ த்ரவ்யமநதிக்ராந்தவத்ஸரஂ கல்பயேத்? த இத்யாதி| குடாதீந் வர்ஜயித்வா பரமௌஷதமநதிக்ராந்தவத்ஸரஂ கல்பயேத்| குடாதீஂஸ்து அதிக்ராந்தவத்ஸராந் கல்பயேத்| க்ஷீரஂ பஷ்கயண்யாஃ ஸம்பந்தி க்ராஹ்யம்| விட் மூத்ரஂ ச, தச்சக்ஷீரஂ ச, நீருஜஂ-அபகததோஷஂ, க்ராஹ்யம்| வயோபலவதாஂ தாதுபிச்சாதிகஂ க்ராஹ்யம்| ஆதிக்ரஹணாத் சிகித்ஸிதோபயோகி கேஶநகசர்மாதிகஂ கஹ்யதே| வயஃஶப்தோபாதாநாத் விஶிஷ்டஂ தருணஂ வயோ கஹ்யதே, ந ஹ்யவயாஃ கஶ்சிதஸ்தி|

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

கஷாயயோநயஃ பஞ்ச ரஸா லவணவர்ஜிதாஃ| ரஸஃ கல்கஃ ஶதஃ ஶீதஃ பாண்டஶ்சேதி ப்ரகல்பநா||௮|| பஞ்சதைவ கஷாயாணாஂ பூர்வஂ புர்வஂ பலாதிகா| |௯|

ஸ௦-கஷாயஸ்ய யோநயஃ-ஆகராஃ, லவணவர்ஜிதா மதுராதயஃ பஞ்ச ரஸாஃ| தேப்ய ஏவ கஷாயாஃ-ஸ்வரஸாதயஃ, பஞ்ச ஸம்பவந்தி| லவணஸ்ய து ஸ்வரஸகல்பநாயோகோ ந ஸம்பவதி, ஸதைவ ஶுஷ்கரூபத்வாத்| கல்ககல்பநாऽபி ந ஸம்பவதி, யதோ யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேண ஸிக்தஂ பீண்டீபவதி ந து விலீயதே தத் கல்கஸஂஜ்ஞாமாஸாதயதி| ததா யத் த்ரவ்யஂ க்வாதயித்வா ஜலாதுத்த்ரியதே த்ரவ்யாவயவாஸ்தூதகமநுப்ரவிஶந்தி, தத்ரைவ ஶதகல்பநா| லவணஸ்ய து விலீநரூபத்வாதேவஂ ந ஸம்பவதி இதி ஶதகல்பநாயா அப்யஸம்பவஃ| ஏவஂ ஶீதபாண்டயோரப்யநேநைவ ந்யாயேநாஸம்பவ இத்யுக்தஂ லவணவர்ஜ்யா ரஸாஃ கஷாயயோநய இதி| முநிநாऽப்யுக்தஂ (ச. ஸூ. அ. ௪/௬)-["கல்பநாவஶதஃ பஞ்சாநாஂ ரஸாநாஂ கஷாயஸஂஜ்ஞாவ்யவஹார இதி| லவணஸ்ய கல்பநாயோகாபாவாத் ] மதுரகஷாயோऽம்லகஷாயஸ்திக்தகஷாயஃ கடு கஷாயஃ கஷாயகஷாயஶ்சேதி|" இதி| ரஸாநாஂ ஸ்வரஸாதி கல்பநாயோகோ ந ஸம்பவதி| உக்தஂ சைதத்| தஸ்மாத் குணகுணிநோரபேதோபசாராதிஹ ரஸக்ரஹணேந ததாஶ்ரயாணாஂ த்ரவ்யாணாஂ க்ரஹணஂ மந்தவ்யம்| ரஸஃ கல்கஃ ஶதஃ ஶீதஃ பாண்டஶ்சேதி ப்ரகல்பநா பஞ்சதைவ கஷாயாணாஂ ஸ்வரஸாதீநாம்| ஸா ச கல்பநா பூர்வஂ பூர்வஂ-யதாபூர்வஂ, பலாதிகா-அதிகஶக்திஃ| ஏவஂ பாண்டாக்யா கல்பநா ஸபலா| ததோऽப்யதிகஶக்திஃ ஶீதாக்யா| ததோऽப்யதிகவீர்யா ஶதாக்யா| ததோऽப்யதிகஶக்திஃ கல்காக்யா| கல்காக்யாயாஂ சூர்ணாக்யாயாஶ்ச கல்பநாயா அந்தர்பாவாதபதக்க்ரஹணம்| கல்காக்யாயாஶ்ச கல்பநாயாஃ ஸ்வரஸாக்யா கல்பநா அதிகஶக்திஃ| நநு, சூர்ணாதநந்தரஂ கல்கஃ க்ரியதே ந து கல்காதநந்தரஂ சூர்ணம்| தஸ்மாத் பஞ்சாநாஂ கல்பநாநாஂ மத்யே சூர்ணகல்பநைவ நிர்தேஷ்டுஂ யுக்தா, ந து கல்ககல்பநா| யுக்தமாஹ பவாந்| கிந்து லவணஸ்ய கஷாயஸஂஜ்ஞாயாஂ ஸமாவேஶோ மாபூதிதி கல்பநாநாஂ மத்யே கல்க இதி நிர்தேஶஃ கதோ ந சூர்ண இதி| தஸ்மால்லவணே ந ஸம்பவதி கஷாயஸஂஜ்ஞாஸமாவேஶஃ|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ஸத்யஃஸமுத்ததாத் க்ஷுண்ணாத்யஃ ஸ்ரவேத்படபீடிதாத்||௯|| ஸ்வரஸஃ ஸ ஸமுத்திஷ்டஃ| |௧௦|

ஸ௦-ஸத்யஃ-தத்க்ஷணஂ, ஸமபூமேஃ ஸம்யகுத்ததஂ-உத்காதஂ, அநந்தரஂ க்ஷுண்ணஂ-பிஷ்டஂ, ஸத்யஃஸமுத்ததக்ஷுண்ணஂ, தஸ்மாத்வஸ்த்ரபீடிதாத்யஃ ஸ்ரவேத் ஸ ஸ்வரஸஃ கல்பநாகஷாயஃ ஸமுத்திஷ்டஃ-ஸஂஜ்ஞாயாஂ ஸங்கேதிதஃ|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

கல்கஃ பிஷ்டோ த்ரவாப்லுதஃ| சூர்ணோऽப்லுதஃ|௧௦|

ஸ௦-த்ரவேணாऽऽப்லுதஃ பிஷ்டஃ ஸந் கல்க இதி கல்பநாகஷாயஃ ஸங்கேதிதஃ| யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேண அப்லுதஂ-ஶுஷ்கமேவ பிஷ்டஂ, ஸ கல்பநாகஷாயஶ்சூர்ண இதி கதிதஃ| தேந கல்கஸ்யைவாயஂ பேத இதி, நாஸௌ கல்பநேதி ஶங்கநீயம்|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| ஶதஃ க்வாதஃ|௧௦|

ஸ௦-யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேணாऽऽப்லுத்ய ஶதஂ ஸ கல்பநாகஷாயஃ க்வாத இதி கத்யதே|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| ஶீதோ ராத்ரிஂ த்ரவே ஸ்திதஃ||௧௦||

ஸ௦-யத் த்ரவ்யஂ த்ரவே ஸகலாஂ ராத்ரிஂ ஸ்திதஂ ஸ கல்பநாகஷாயஃ ஶீத இத்யுச்யதே|

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

ஸத்யோऽபிஷுதபூதஸ்து பாண்டஃ| |௧௧|

ஸ௦-யத் த்ரவ்யஂ த்ரவேऽபிஷுத்ய ஸத்யஃ பூதஂ க்ரியதே ஸ கல்பநாகஷாயஃ பாண்ட இதி ஸங்கேதிதஃ|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

தந்மாநகல்பநே| யுஞ்ஜ்யாத்வ்யாத்யாதிபலதஸ்ததா ச வசநஂ முநேஃ||௧௧|| மாத்ராயா ந வ்யவஸ்தாऽஸ்தி வ்யாதிஂ கோஷ்டஂ பலஂ வயஃ| ஆலோச்ய தேஶகாலௌ ச யோஜ்யா தத்வச்ச கல்பநா||௧௨||

ஸ௦-மாநஂ ச கல்பநா ச மாநகல்பநே, தேஷாஂ-ஸ்வரஸாதீநாஂ, மாநகல்பநே [தந்மாநகல்பநே]| தே வ்யாத்யாதிபலேந யுஞ்ஜயாத்| ஆதிஶப்தேந கோஷ்டபலாதீநாஂ க்ரஹணம்| தத்ர ஸம்யக்ரஸவீர்யாதீந் தோஷதாத்வாத்யாலோச்ய ப்ரதமமநந்தரஂ வ்யாத்யாதிபலஂ ச, ததஃ ஸ்வரஸாதீநாஂ மாநகல்பநே யுஞ்ஜ்யாத், ந நியமஂ கத்வேத்யத ஆஹ-ததா ச வசநஂ முநேஃ| மாத்ராயா ந வ்யவஸ்தாऽஸ்தி வ்யாதிஂ கோஷ்டஂ பலஂ வயஃ| ஆலோச்ய தேஶகாலௌ ச யோஜ்யா தத்வச்ச கல்பநேதி|

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

மத்யஂ து மாநஂ நிர்திஷ்டஂ ஸ்வரஸஸ்ய சதுஷ்பலம்| |௧௩|

ஸ௦-மத்யமஂ மாநஂ-மாத்ரா, ஸ்வரஸஸ்ய சதுஷ்பலம்|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| பேஷ்யஸ்ய கர்ஷமாலோட்யஂ தத் த்ரவஸ்ய பலத்ரயே||௧௩||

ஸ௦-பேஷ்யஸ்ய-உபயரூபஸ்ய கல்கஸ்ய சூர்ணஸ்ய வா, கர்ஷஂ மத்யமஂ மாநம்| தச்ச-பேஷ்யஸ்ய கர்ஷஂ, த்ரவஸ்ய பலத்ரயே ப்ரக்ஷிப்யாலோட்யம்|

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

க்வாதஂ த்ரவ்யபலே குர்யாத்ப்ரஸ்தார்தஂ பாதஶேஷிதம்| |௧௪|

ஸ௦-க்வாதஂ த்ரவ்யபலே, த்ரவஸ்ய ப்ரகதத்வாத் தஸ்ய ப்ரஸ்தார்தஂ தத்த்வா, தச்ச ஶ்ரபணேந பாதஶேஷஂ குர்யாத்|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| ஶீதஂ பலே பலைஃ ஷட்பிஃ|௧௪|

ஸ௦- ஶீதஂ கஷாயஂ பலே த்ரவ்யஸ்ய, ஷட்பிஃ பலைர்த்ரவஸ்ய, குர்யாத்|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| சதுர்பிஸ்து ததோऽபரம்||௧௪||

ஸ௦-ததஃ-ஶீதகஷாயாத், அபரஂ-பாண்டாக்யஂ ப்ரகதத்வாத் த்ரவ்யஸ்ய பலே சதுர்பிர்த்ரவஸ்ய பலைஃ குர்யாத்| பஞ்சவிதாயாஂ கஷாயகல்பநாயாஂ மத்யமஂ மாநம்| அஸ்மாச்ச மாநாத் தேஶகாலாதீந் ஸமீக்ஷ்யோநாதிகபாவோ மாத்ராயாஃ ஸ்வபுத்த்யா கல்ப்யஃ|

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

ஸ்நேஹபாகே த்வமாநோக்தௌ சதுர்குணவிவர்திதம்| கல்கஸ்நேஹத்ரவஂ யோஜ்யம்|௧௫|

ஸ௦-ஸ்நேஹபாகே விதாதவ்யே கல்கஸ்நேஹத்ரவாணாமமாநோக்தௌ-மாந வசநஸ்ய விஶிஷ்டஸ்யாநிர்தேஶே, சதுர்குணவிவர்திதஂ கல்கஸ்நேஹத்ரவஂ யோஜ்யம்| கல்கஶ்ச ஸ்நேஹஶ்ச த்ரவஶ்ச தேஷாஂ ஸமாஹாரஃ கல்கஸ்நேஹத்ரவம்| ததேவஂ கல்காத் ஸ்நேஹஶ்ச்துர்குணஃ ஸ்நேஹாத் த்ரவஶ்சதுர்குண இதி போத்யம்| பஞ்சப்ரபதி து த்ரவஂ பதக் ஸ்நேஹஸமஂ தத்யாதித்யத்ர யோஜ்யமிதி|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| அதீதே ஶௌநகஃ புநஃ||௧௫|| ஸ்நேஹேஸித்த்யதி ஶுத்தாம்புநிஃக்வாதஸ்வரஸைஃ க்ரமாத்| கல்கஸ்ய யோஜயேதஂஶஂ சதுர்தஂ ஷஷ்டமஷ்டமம்||௧௬||

ஸ௦-ஶௌநகாக்யஸ்து தந்த்ரகததீதே-ஏவஂ படதி| ஸ்நேஹ இத்யாதி| ஸ்நேஹஃ கதாசிச்சுத்தாம்புநா பச்யதே கதாசிந்நிஃக்வாதேந கதாசித்ஸ்வரஸேநேதி| தைஃ ஶுத்தாம்புநிஃக்வாதஸ்வரஸைஃ ஸ்நேஹே ஸித்த்யதி ஸதி க்ரமேண கல்கஸ்யாஂஶஂ சதுர்தஂ ஷஷ்டமஷ்டமஂ யோஜயேதிதி|

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

பதக் ஸ்நேஹஸமஂ தத்யாத்பஞ்சப்ரபதி து த்ரவம்| |௧௭|

ஸ்௦- ஸ்நேஹபாகலக்ஷணமதுநா லக்ஷயந்நாஹ-

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| நாங்குலிக்ராஹிதா கல்கே ந ஸ்நேஹேऽக்நௌ ஸஶப்ததா||௧௭|| வர்ணாதிஸம்பச்ச யதா ததைநஂ ஶீக்ரமாஹரேத்| கதஸ்ய பேநோபஶமஸ்தைலஸ்ய து ததுத்பவஃ||௧௮||

ஸ௦-கல்கவிஷயேऽங்குலிக்ராஹித்வஂ யதா ந பவதி, அக்நௌ ப்ரக்ஷிப்தே வா ஸ்நேஹே ஸஶப்ததா-சடசடாயித்வஂ ந பவதி, ததா வர்ணகந்தரஸஸ்பர்ஶாநாஂ யதா ஸம்பத்-ஶுபத்வஂ ஸ்யாத், ததா-தஸ்மிந் காலே, அஶ்யாமலச்சாயாமந்தஂ ஸ்நேஹஂ ஶீக்ரமாஹரேத்| அக்ரிதஃ ஸ்நேஹஸ்ய கடாஹஸ்திதஸ்ய ஸ காலோऽவதரண இத்யர்தஃ| அந்யதபி ஸ்நேஹபாகலக்ஷணமஸ்தி-கதஸ்யேதி| கதாக்யஸ்ய ஸ்நேஹஸ்ய ஸம்யக்பாகஂ ப்ராப்தஸ்ய பேநோபஶமோ யதா ஜாயதே, தைலாக்யஸ்ய ச ஸ்நேஹஸ்ய பச்யமாநஸ்ய ததுத்பவஃ-பேநோத்பத்திஃ ஸ்யாத், ததா கததைலயோஃ பாகோ பவதி|

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

லேஹஸ்ய தந்துமத்தாऽப்ஸு மஜ்ஜநஂ ஸரணஂ ந ச| |௧௯|

ஸ௦-லேஹஸ்ய பாகஂ ப்ராப்தஸ்ய தந்துமத்தா-தந்துப்ராதுர்பாவஃ பாகஃ| ததாऽப்ஸு மஜ்ஜநஂ பாகலக்ஷணஂ ஸரணாஸரணரூபதயா த்விதா ஸம்பவத்யத இதமாஹ-ஸரணஂ ந ச| ஸர்வலேஹஸ்யாப்ஸு மஜ்ஜநஂ பவதி ந து ஸரணஂ-அவயவஶோ கமநம், ததாऽபி தஸ்ய பாகஃ ஸம்பந்ந இதி வேத்யம்|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| பாகஸ்து த்ரிவிதோ மந்தஶ்சிக்கணஃ கரசிக்கணஃ||௧௯|| மந்தஃ கல்கஸமே கிட்டே சிக்கணோ மதநோபமே| கிஞ்சித்ஸீததி கஷ்ணே ச வர்த்ய(ர்தி)மாநே ச பஶ்சிமஃ||௨௦|| தக்தோऽத ஊர்த்வஂ நிஷ்கார்யஃ ஸ்யாதாமஸ்த்வக்நிஸாதகத்| |௨௧|

ஸ௦-பாகஸ்த்ரிப்ரகாரோ மந்தஶ்சிக்கணஃ கரசிக்கணாக்யஃ [ ச ]| ஸ்நேஹபாகவிதௌ கிட்டாக்யே வஸ்துஜாதே கல்கஸமே யதா கல்கோऽங்குலிநாऽவஷ்டப்நாதி, ததா கிட்டேऽபி ஸ்நேஹபாகஸ்யாங்குலிக்ராஹிதா ந பவதி, ஸ ஸ்நேஹபாகோ மந்த உச்யதே| மதநோபமே கிட்டே ஸத்யேவமங்குலிக்ராஹிணி ஸ்நேஹபாகஸ்ய ஸ சிக்கணஃ பாகஃ| கிஞ்சித்-ஈஷத், கிட்டே ஸீததி ஸதி ததா வர்ணதஃ கஷ்ணே ச தஸ்மிந், ததா வர்த்ய(ர்தி)மாநே-வர்திமா(தாஂ)கச்சதி ஸதி, பஶ்சிமஃ-கரசிக்கணாக்யஃ பாகஃ| அதஃ அஸ்மாத் கரசிக்கணாத், ஊர்த்வஂ-அநந்தரஂ, தக்தோ பவதி ஸ்நேஹஃ| ஸ ச நிஷ்கார்யஃ ஸ்யாத்-யதாநிரூபிதகார்யகரணோ ந பவேத், நிர்வீர்யத்வாத்| ஆமஃ-ஈஷத்பாகஃ ஸ்நேஹஃ, புநரக்நிஸாதகத்|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| மதுர்நஸ்யே, கரோऽப்யங்கே, பாநே பஸ்தௌ ச சிக்கணஃ||௨௧||

ஸ௦-மதுஃ-மந்தபாகஃ ஸ்நேஹோ, நஸ்யே-தத்விஷயே, ப்ரயோஜ்யஃ| கரஃ-கரசிக்கணஃ ஸ்நேஹஃ, அப்யங்கே-தத்விஷயே, ப்ரயோஜ்யஃ| பாநே ததா பஸ்தௌ-தத்விஷயே, சிக்கணஃ ப்ரயோஜ்யஃ|

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

அதுநா மாநஸங்க்யாயாஃ யதாஸ்வஂ ஸஂஜ்ஞாஸஂவிதாநார்தமாஹ ஶாணஂ பாணிதலஂ முஷ்டிஂ குடவஂ ப்ரஸ்தமாடகம்| த்ரோணஂ வஹஂ ச க்ரமஶோ விஜாநீயாச்சதுர்குணம்||௨௨||

ஸ௦-ஶாணாதயோ வஹபர்யந்தாஃ க்ரமேண சதுர்குணாஃ பாணிதலாதிஸஂஜ்ஞா வேத்யாஃ|

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

த்விகுணஂ யோஜயேதார்த்ரஂ குடவாதி ததா த்ரவம்| |௨௩|

ஸ௦-ஶுஷ்கார்த்ரயோரேகஸ்மிந் யோகே துல்யபரிமாணேந நிர்திஷ்டயோஃ ஶுஷ்கத்ரவ்யாதார்த்ரஂ த்ரவ்யஂ த்விகுணஂ தத்த்வா யோஜயேத்| ஶுஷ்கார்த்ரயோர்வா த்ரவ்யயோஸ்துல்யபரிமாணநிர்திஷ்டயோஃ ஶுஷ்கத்ரவ்யாபாவே ஸத்யார்த்ரஂ த்ரவ்யஂ த்விகுணஂ கத்வா யோஜயேத்| ஶுஷ்கத்ரவத்ரவ்யயயோரேகஸ்மிந் யோகே துல்யபரிமாணேந நிர்திஷ்டயோஃ ஶுஷ்கத்ரவ்யாத் த்ரவத்ரவ்யம் குடவாதிபரிமாண ஸஂஜ்ஞயா நிர்திஷ்டஂ த்விகுணஂ கத்வா யோஜயேத்|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| பேஷணாலோடநே வாரி ஸ்நேஹபாகே ச நிர்த்ரவே||௨௩|| கல்பயேத்ஸதஶாந் பாகாந் ப்ரமாணஂ யத்ர நோதிதம்| கல்கீகுர்யாச்ச பைஷஜ்யமநிரூபிதகல்பநம்||௨௪|| அங்காநுக்தௌ து மூலஂ ஸ்யாதப்ரஸித்தௌ ததேவ து| |௨௫|

ஸ௦-நிர்த்ரவே-அநுக்தத்ரவே, பேஷணாலோடநார்தஂ வாரி யோஜயேத்| ஸ்நேஹபாகே சாநுக்தத்ரவே வார்யேவ யோஜயேத்| யத்ர யத்ர ப்ரயோகே த்ரவ்யாணாஂ பரிமாணஂ விஶிஷ்டஂ நோக்தஂ தத்ர தத்ர த்ரவ்யாணாஂ ஸதஶாந் பாகாந் கல்பயேத்|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| ஷட்வஂஶ்யஸ்து மரீசீ ஸ்யாத், ஷண்மரீச்யஸ்து ஸர்ஷபஃ| தண்டுலஃ ஸர்ஷபாஸ்த்வஷ்டௌ, தாந்யமாஷஸ்து தௌ, யவஃ||௧|| தாவண்டிகா சதுர்பிஸ்தைர்மாஷகஃ ஶாணகஸ்ததா| ] த்வௌ ஶாணௌ வடகஃ கோலஂ பதரஂ த்ரஂக்ஷணஶ்ச, தௌ||௨௫|| அக்ஷம் பிசுஃ பாணிதலஂ ஸுவர்ணஂ கவலக்ரஹஃ| கர்ஷோ பிடாலபதகஂ திந்துகஃ பாணிமாநிகா||௨௬|| ஶப்தாந்யத்வமபிந்நேऽர்தே ஶுக்திரஷ்டமிகா பிசூ| பலஂ ப்ரகுஞ்சோ பில்வஂ ச முஷ்டிராம்ரஂ சதுர்திகா||௨௭|| த்வே பலே ப்ரஸதஸ்தௌ த்வாவஞ்ஜலிஸ்தௌ து மாநிகா| ஆடகஂ பாஜநஂ கஂஸோ, த்ரோணஃ கும்போ கடோऽர்மணம்||௨௮|| துலா பலஶதஂ, தாநி விஂஶதிர்பார உச்யதே| |௨௯|

ஸ௦-த்பௌ ஶாணௌ வடகஃ கோலஂ பதரஂ த்ரஂக்ஷணஶ்சேத்யத்ர ஶப்தாந்யத்வம், ந து தத்த்வதோ பேதஃ| தௌ த்வௌ த்ரஂக்ஷணாவக்ஷஂ ததா பிசுஸ்ததா பாணிதலஂ ததா ஸுவர்ணஂ ததா கவலக்ரஹஸ்ததா கர்ஷஸ்ததா பிடாலபதஂ ததா திந்துகஸ்ததா பாணிமாநிகா, இத்யத்ராபிந்நேऽர்தே ஶப்தாநேகத்வம்| ததா த்வௌ பிசூ ஶக்திஸ்ததாऽஷ்டமிகா, இத்யத்ராபி ஶப்தாந்யத்வமர்தஸ்யைக்யே ஸதி| பலஂ ப்ரகுஞ்சோ பில்வஂ ச முஷ்டிராம்ரஂ சதுர்திகா, இத்யத்ராபி ஶப்தாநாஂ வைலக்ஷண்யே ஸதி நார்ததோ பேதஃ| த்வே பலே ப்ரஸத இத்யுச்யதே| தௌ த்வௌ ப்ரஸதாவஞ்ஜலிஃ கத்யதே| தௌ த்வாவஞ்ஜலீ மாநிகா,- அஷ்டௌ பலாநீத்யேவ| ஆடகாதீநாஂ ஶப்தநாஂ ஸ்வரூபதோ பிந்நாநாஂ நார்ததோ பேதஃ| ததைவ த்ரோணாதீநாஂ ஶப்தாநாம்| பலஶதஂ துலா நிகத்யதே| தாநி-பலஶதநி, விஂஶதிர்பார உச்யதே| க்வாதாதீநாஂ தூத்தமாதிமாத்ராஃ ஸங்க்ரஹாதவதார்யாஃ| ஸங்க்ரஹே த்வேவஂ பட்யதே (க. அ. ௮)- "க்வாதோ நிர்யூஹஃ| தத்ர பேத்யாந்யௌஷதாந்யணுஶோ பேதயித்வா சேத்யாநி ச சேதயித்வா ப்ரக்ஷால்யோதகேந ஶுசௌ ரூக்ஷாயாமதஃப்ரலிப்தாயாஂ தாம்ராயோமந்மயாத்யந்யதமாயாஂ ஸ்தால்யாஂ ஸமாவாப்ய பஹ்வல்பபாநீயக்ராஹிதாமௌஷதாநாமாகலய்ய யாவதா முக்தரஸதா ஸ்யாத் தாவதுதகமாஸேசயேச்சோஷயேச்ச| [அக்ராவதிஶ்ரயேத்| யாவந்மாத்ரோதகதாநே ததா ததவஶிஷ்டத்வே ச தத்ர நியமஸாமர்த்யாத் க்வாத்யத்ரவ்யபரிமாணஸ்ய| அத்ரேயத்பரிமாணாநி த்ரவ்யாணி, உதகமியத்ப்ரமாணஂ, ததவஶிஷ்டதா சேயத்ப்ரமாணா, இதி ந நியமோக்திரேவஂவிதா வித்யதே| கிஂ தர்ஹி? அப்யூஹநீயமேதத்ஸர்வமிதி| அத்ர விதிஃ|] அதாக்நாவதிஶ்ரித்ய மஹத்யாஸநே ஸுகோபவிஷ்டஃ ஸர்வதஃ ஸததமவலோகயந் தர்வ்யா ச விகட்டயந் மதுநா ச பரிதஃ ஸமுபகச்சதாऽநலேந ஸாதயேத்| அவதார்ய ச ஸுபரிஸ்ருதஂ யதார்ஹஸ்பர்ஶஂ ப்ரயுஞ்ஜீத| க்ஷீராதிஸஹிதஂ ச த்ரவ்யஂ ந ஸம்யங்முக்தரஸஂ பவதீதி வாரிக்வாதபூர்வகஂ க்ஷீராத்யைஸ்ததுபதேஶேऽநுபதக்தஂ க்வாதயேத்| ஶீதஸலிலாப்லுதஂ து நிஶாபர்யுஷிதஂ பூதஂ ஶீதஃ கஷாயஃ| உஷ்ணாம்பஸி க்ஷுண்ணாபிஷுதஃ பூதஃ பாண்ட இதி| தத்ர ஸம்யக்ரஸவீர்யாதீந்யௌஷதஸ்ய ஸமீக்ஷ்ய வ்யாத்யாதுராதிபலதஶ்ச நிர்யாஸாதீநாஂ கல்பநாஂ மாத்ராஂ ச ஸஂப்ரயோஜயேத்| ததா ச கேசிதாஹுஃ| மாத்ராயா ந வ்யவஸ்தாऽஸ்தி வ்யாதிஂ கோஷ்டஂ பலஂ வயஃ| ஆலோச்ய தேஶகாலௌ ச பைஷஜ்யமவசாரயேத்|| [ ஏவஂ ச ஸர்வமப்யூஹ்யாத்ர கர்தவ்யஂ நிஶ்சிதஂ கத்வோக்தேந விதிநேதி| ] ஏததேவமுபதிஷ்டஂ புத்திமதாஂ ஜ்ஞாநப்ரபோதாய| யதா து ஸர்வே பிஷஜோ விஜ்ஞாஸ்யந்தி ததைவோபதேக்ஷ்யத இதி| நிர்யாஸே மத்யமா மாத்ரா சதுஷ்பலம்| கல்கசூர்ணயோஃ கர்ஷஃ பலத்ரயஂ ததாலோடநே| நிர்யூஹே பேஷஜபலமுதகார்தப்ரஸ்தேऽதிஶத்ய பாதஶேஷமவதாரயேத்| ஶீதபாண்டயோரௌஷதபலஂ ஷட்பிஶ்சதுர்பிரம்புபலைராஸுதமிதி|" இதி| ததா ஶாணபரிமாணஸ்ய பாணிதலவாசகஸ்ய [ ச ] கிமபி பரிமாணஂ நோக்தஂ யேநாஸௌ [ ந ] பரிச்சித்யத இதி ந வாச்யம், ஸங்க்ரஹே தத்பரிமாணஸ்யோக்தத்வாத்| தத்ர ஹ்யேவமுக்தம் ( ஸஂ.க.அ.௮)-"ஷட்வஂஶ்யோ மரீசீ| தாஃ ஷட் மரீச்யஃ ஸர்ஷப உச்யதே| அஷ்டௌ ஸர்ஷபாஸ்தண்டுலஃ| தௌ த்வௌ தண்டுலாவேகோ தாந்யமாஷஃ| தௌ த்வௌ தாந்யமாஷௌ யவஃ| அதஃ பரஂ சதுர்குணவத்த்யாऽண்டிகாமாஷகஶாணகர்ஷபலகுடவப்ரஸ்தாடகத்ரோணவஹாஃ கல்ப்யந்தே| [ ஏவஂ சதுர்பிர்மாஷகைஃ ஶாணஸ்ய பரிமாணஂ பரிச்சித்யதே| ] தரணஂ து பலஸ்ய தஶமோ பாகஃ| மாஷகஸ்ய து பர்யாயோ ஹேமஃ| கர்ஷஸ்ய ஷோடஶிகா| ஆடகஸ்ய து பர்யாயாஃ கஂஸஃ பாத்ரஂ பாஜநஂ ச| த்ரோணஸ்ய பர்யாயோ நல்வணஃ, ததா அர்மணஃ, ததோந்மாநஃ, ததா கடஃ கும்பஃ கலஶஶ்ச| த்ரோணத்வயஸ்ய ச ஶூர்பஃ|" இதி|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

ஹிமவத்விந்த்யஶைலாப்யாஂ ப்ராயோ வ்யாப்தா வஸுந்தரா||௨௯|| ஸௌம்யஂ பத்யஂ ச தத்ராத்யமாக்நேயஂ வைந்த்யமௌஷதம்| ௨௯ ௧/௨| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ பஞ்சமே கல்பஸித்திஸ்தாநே த்ரவ்யகல்போ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ||௬||

ஸ௦-ஹிமவத்பர்வதேந விந்த்யஶைலேந ச பாஹுல்யேந வஸுந்தரா வ்யாப்தா| தத்ர-தயோர்மத்யாத், ஆத்யஂ-ஹைமவதமௌஷதஂ, ஸௌம்யஂ பத்யஂ ச ஸ்வபாவாத்பவதி| வைந்த்யஂ சௌஷதமாக்நேயஂ-ந ததா தேஹஸ்ய ஸதா பத்யஂ, ஸ்யாதிதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ பஞ்சமே கல்பஸித்திஸ்தாநே த்ரவ்யகல்போ நாம ஷஷ்டோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௬||