6. dravyakalpādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

అథ భేషజకల్పో వ్యాఖ్యాతుమారభ్యతే| బస్తివ్యాపదాం హ్యుత్పన్నానాం సిద్ధిః-సాధనం, సద్భేషజప్రయోగాత్|

Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అపి చ సర్వేషాం రోగాణం యా సిద్ధిః-ప్రశమోపాయః, సోఽపి సద్భేషజప్రయోగాదేవ| ఇత్యాహ అథాతో ద్రవ్యకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|

స0-భేషజస్య కల్పో-యోజనా, భేషజకల్పః| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4

ధన్వే సాధారణే దేశే సమే సన్మృత్తికే శుచౌ| శ్మశానచైత్యాయతనశ్వభ్రవల్మీకవర్జితే|1| మృదౌ ప్రదక్షిణజలే కుశరోహిషసంస్తృతే| అఫాలకృష్టేఽనాక్రాంతే పాదపైర్బలవత్తరైః||2|| శస్యతే భేషజం జాతం, యుక్తం వర్ణరసాదిభిః| జంత్వజగ్ధం దవాదగ్ధమవిదగ్ధం చ వైకృతైః||3|| భూతైశ్ఛాయాయాతపాంబ్వాద్యైర్యథాకాలం చ సేవితం| అవగాఢమహామూలముదీచీం దిశమాశ్రితం||4||

స0-ధన్వదేశే, తథా సాధారణే దేశే, తథా సమే-అనిమ్నోన్నతే, తథా సన్మృత్తికే, తథా శ్మశానాదివర్జితే, చైత్యం-దినచర్యాధ్యాయే (హృ. సూ. అ. 2/33) ఉక్తం| తథా మృదౌ-సుస్పర్శే, తథా ప్రదక్షిణం-అనుకూలం జలం యస్మిన్, తథా కుశరోహిషసంస్తృతే, తథాఽఫాలకుష్టే-ఖిలే, తథా వృక్షైర్మహత్తరైరనాక్రాంతే దేశే, యద్భేషజం జాతం యుక్తం యథాస్వం వర్ణరసాదిభిః, తద్భేషజం శస్యతే| తథా జంతుభిః- కీటైః, అజగ్ధం-అభక్షితం, దవేన-దావాగ్నినా, అదగ్ధం-అప్రుష్టం, తథాఽవిదగ్ధం వైకృతైర్భూతైః-స్వభావం పరిత్యజ్య ధర్మబాధాద్వికృతైరాకాశా(పృథివ్యా)దిభిర్యదనాసేవితం తదవిదగ్ధం| వికృతమేవ వైకృతం, ప్రజ్ఞాదిత్వాదణ్| తథా ఛాయాదిభిర్యథాకాలం కాలమనతిక్రమ్య సేవితం, యదా తస్యభేజషస్య వృద్ధౌ ఛాయాదీనామన్యతమం వస్తుజాతముపయుజ్యతే తదా తేన సేవితమిత్యర్థః| తథాఽవగాఢం-దూరం గతం, మహత్-పృథు, మూలం యస్య తదవగాఢమహామూలం| తథోదిచీం-ఉత్తరాం, దిశమాశ్రితం-తామాశ్రిత్య స్థితం|

Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7

|మహేంద్రరామకృష్ణానాం బ్రాహ్మణానాం గవామపి| తపసా తేజసా వాఽపి ప్రశామ్యధ్వం శివాయ వై||1|| మంత్రేణానేన మతిమాన్ సర్వమప్యౌషధం నయేత్| ] అథ కల్యాణచరితః శ్రాద్ధః శుచిరుపోషితః| గృహ్ణీయాదౌషధం సుస్థం స్థితం కాలే చ కల్పయేత్||5|| సక్షీరం తదసంపత్తావనతిక్రాంతవత్సరం| ఋతే గుడఘృతక్షౌద్రధాన్యకృష్ణావిడంగతః||6|| పయో బాష్కయణం గ్రాహ్యం విణ్మూత్రం తచ్చ నీరుజాం| వయోబలవతాం ధాతుపిచ్ఛశృంగఖురాదికం||7||

స0-అథేత్యానంతర్యమంగలసూచకం| భేషజమేవంవిధం విదిత్వాఽనంతరం కల్యాణం-స్వస్త్యయనాది, చరితం-అనుష్ఠితం, యేనాసౌ కల్యాణచరితః, తథా శ్రాద్ధః-భేషజహరణం ప్రతి శ్రద్ధావాన్, తథా శుచిః-స్నానాదినా శుద్ధః తథోపోషితః-కృతోపవాసః, ఏవంవిధమౌషధమేవంవిధః పుమాన్ గృహ్ణీయాత్| తచ్చ భేషజం [సుస్థం-] స్వస్థం కృత్వా, స్థితం కాలే సక్షీరం-ఆర్ద్రం, కల్పయేత్| తదసంపత్తౌ తు తథావిధస్య సక్షీరస్యౌషధస్యాసంపత్తౌ, అనతిక్రాంతవత్సరం భేషజం కల్పయేత్| కిం సర్వం ద్రవ్యమనతిక్రాంతవత్సరం కల్పయేత్? ఋత ఇత్యాది| గుడాదీన్ వర్జయిత్వా పరమౌషధమనతిక్రాంతవత్సరం కల్పయేత్| గుడాదీంస్తు అతిక్రాంతవత్సరాన్ కల్పయేత్| క్షీరం బష్కయణ్యాః సంబంధి గ్రాహ్యం| విట్ మూత్రం చ, తచ్చక్షీరం చ, నీరుజం-అపగతదోషం, గ్రాహ్యం| వయోబలవతాం ధాతుపిచ్ఛాదికం గ్రాహ్యం| ఆదిగ్రహణాత్ చికిత్సితోపయోగి కేశనఖచర్మాదికం గృహ్యతే| వయఃశబ్దోపాదానాత్ విశిష్టం తరుణం వయో గృహ్యతే, న హ్యవయాః కశ్చిదస్తి|

Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9

కషాయయోనయః పంచ రసా లవణవర్జితాః| రసః కల్కః శృతః శీతః ఫాంటశ్చేతి ప్రకల్పనా||8|| పంచధైవ కషాయాణాం పూర్వం పుర్వం బలాధికా| |9|

స0-కషాయస్య యోనయః-ఆకరాః, లవణవర్జితా మధురాదయః పంచ రసాః| తేభ్య ఏవ కషాయాః-స్వరసాదయః, పంచ సంభవంతి| లవణస్య తు స్వరసకల్పనాయోగో న సంభవతి, సదైవ శుష్కరూపత్వాత్| కల్కకల్పనాఽపి న సంభవతి, యతో యద్ ద్రవ్యం ద్రవేణ సిక్తం పీండీభవతి న తు విలీయతే తత్ కల్కసంజ్ఞామాసాదయతి| తథా యద్ ద్రవ్యం క్వాథయిత్వా జలాదుద్ధ్రియతే ద్రవ్యావయవాస్తూదకమనుప్రవిశంతి, తత్రైవ శృతకల్పనా| లవణస్య తు విలీనరూపత్వాదేవం న సంభవతి ఇతి శృతకల్పనాయా అప్యసంభవః| ఏవం శీతఫాంటయోరప్యనేనైవ న్యాయేనాసంభవ ఇత్యుక్తం లవణవర్జ్యా రసాః కషాయయోనయ ఇతి| మునినాఽప్యుక్తం (చ. సూ. అ. 4/6)-["కల్పనావశతః పంచానాం రసానాం కషాయసంజ్ఞావ్యవహార ఇతి| లవణస్య కల్పనాయోగాభావాత్ ] మధురకషాయోఽమ్లకషాయస్తిక్తకషాయః కటు కషాయః కషాయకషాయశ్చేతి|" ఇతి| రసానాం స్వరసాది కల్పనాయోగో న సంభవతి| ఉక్తం చైతత్| తస్మాత్ గుణగుణినోరభేదోపచారాదిహ రసగ్రహణేన తదాశ్రయాణాం ద్రవ్యాణాం గ్రహణం మంతవ్యం| రసః కల్కః శృతః శీతః ఫాంటశ్చేతి ప్రకల్పనా పంచధైవ కషాయాణాం స్వరసాదీనాం| సా చ కల్పనా పూర్వం పూర్వం-యథాపూర్వం, బలాధికా-అధికశక్తిః| ఏవం ఫాంటాఖ్యా కల్పనా సబలా| తతోఽప్యధికశక్తిః శీతాఖ్యా| తతోఽప్యధికవీర్యా శృతాఖ్యా| తతోఽప్యధికశక్తిః కల్కాఖ్యా| కల్కాఖ్యాయాం చూర్ణాఖ్యాయాశ్చ కల్పనాయా అంతర్భావాదపృథగ్గ్రహణం| కల్కాఖ్యాయాశ్చ కల్పనాయాః స్వరసాఖ్యా కల్పనా అధికశక్తిః| నను, చూర్ణాదనంతరం కల్కః క్రియతే న తు కల్కాదనంతరం చూర్ణం| తస్మాత్ పంచానాం కల్పనానాం మధ్యే చూర్ణకల్పనైవ నిర్దేష్టుం యుక్తా, న తు కల్కకల్పనా| యుక్తమాహ భవాన్| కింతు లవణస్య కషాయసంజ్ఞాయాం సమావేశో మాభూదితి కల్పనానాం మధ్యే కల్క ఇతి నిర్దేశః కృతో న చూర్ణ ఇతి| తస్మాల్లవణే న సంభవతి కషాయసంజ్ఞాసమావేశః|

Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10

| సద్యఃసముద్ధృతాత్ క్షుణ్ణాద్యః స్రవేత్పటపీడితాత్||9|| స్వరసః స సముద్దిష్టః| |10|

స0-సద్యః-తత్క్షణం, సమభూమేః సమ్యగుద్ధృతం-ఉత్ఖాతం, అనంతరం క్షుణ్ణం-పిష్టం, సద్యఃసముద్ధృతక్షుణ్ణం, తస్మాద్వస్త్రపీడితాద్యః స్రవేత్ స స్వరసః కల్పనాకషాయః సముద్దిష్టః-సంజ్ఞాయాం సంకేతితః|

Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10

కల్కః పిష్టో ద్రవాప్లుతః| చూర్ణోఽప్లుతః|10|

స0-ద్రవేణాఽఽప్లుతః పిష్టః సన్ కల్క ఇతి కల్పనాకషాయః సంకేతితః| యత్ ద్రవ్యం ద్రవేణ అప్లుతం-శుష్కమేవ పిష్టం, స కల్పనాకషాయశ్చూర్ణ ఇతి గదితః| తేన కల్కస్యైవాయం భేద ఇతి, నాసౌ కల్పనేతి శంకనీయం|

Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10

| శృతః క్వాథః|10|

స0-యత్ ద్రవ్యం ద్రవేణాఽఽప్లుత్య శృతం స కల్పనాకషాయః క్వాథ ఇతి కథ్యతే|

Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10

| శీతో రాత్రిం ద్రవే స్థితః||10||

స0-యత్ ద్రవ్యం ద్రవే సకలాం రాత్రిం స్థితం స కల్పనాకషాయః శీత ఇత్యుచ్యతే|

Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11

సద్యోఽభిషుతపూతస్తు ఫాంటః| |11|

స0-యత్ ద్రవ్యం ద్రవేఽభిషుత్య సద్యః పూతం క్రియతే స కల్పనాకషాయః ఫాంట ఇతి సంకేతితః|

Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12

తన్మానకల్పనే| యుంజ్యాద్వ్యాధ్యాదిబలతస్తథా చ వచనం మునేః||11|| మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ యోజ్యా తద్వచ్చ కల్పనా||12||

స0-మానం చ కల్పనా చ మానకల్పనే, తేషాం-స్వరసాదీనాం, మానకల్పనే [తన్మానకల్పనే]| తే వ్యాధ్యాదిబలేన యుంజయాత్| ఆదిశబ్దేన కోష్ఠబలాదీనాం గ్రహణం| తత్ర సమ్యగ్రసవీర్యాదీన్ దోషధాత్వాద్యాలోచ్య ప్రథమమనంతరం వ్యాధ్యాదిబలం చ, తతః స్వరసాదీనాం మానకల్పనే యుంజ్యాత్, న నియమం కృత్వేత్యత ఆహ-తథా చ వచనం మునేః| మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ యోజ్యా తద్వచ్చ కల్పనేతి|

Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

మధ్యం తు మానం నిర్దిష్టం స్వరసస్య చతుష్పలం| |13|

స0-మధ్యమం మానం-మాత్రా, స్వరసస్య చతుష్పలం|

Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13

| పేష్యస్య కర్షమాలోడ్యం తద్ ద్రవస్య పలత్రయే||13||

స0-పేష్యస్య-ఉభయరూపస్య కల్కస్య చూర్ణస్య వా, కర్షం మధ్యమం మానం| తచ్చ-పేష్యస్య కర్షం, ద్రవస్య పలత్రయే ప్రక్షిప్యాలోడ్యం|

Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

క్వాథం ద్రవ్యపలే కుర్యాత్ప్రస్థార్ధం పాదశేషితం| |14|

స0-క్వాథం ద్రవ్యపలే, ద్రవస్య ప్రకృతత్వాత్ తస్య ప్రస్థార్ధం దత్త్వా, తచ్చ శ్రపణేన పాదశేషం కుర్యాత్|

Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| శీతం పలే పలైః షడ్భిః|14|

స0- శీతం కషాయం పలే ద్రవ్యస్య, షడ్భిః పలైర్ద్రవస్య, కుర్యాత్|

Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14

| చతుర్భిస్తు తతోఽపరం||14||

స0-తతః-శీతకషాయాత్, అపరం-ఫాంటాఖ్యం ప్రకృతత్వాత్ ద్రవ్యస్య పలే చతుర్భిర్ద్రవస్య పలైః కుర్యాత్| పంచవిధాయాం కషాయకల్పనాయాం మధ్యమం మానం| అస్మాచ్చ మానాత్ దేశకాలాదీన్ సమీక్ష్యోనాధికభావో మాత్రాయాః స్వబుద్ధ్యా కల్ప్యః|

Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15

స్నేహపాకే త్వమానోక్తౌ చతుర్గుణవివర్ధితం| కల్కస్నేహద్రవం యోజ్యం|15|

స0-స్నేహపాకే విధాతవ్యే కల్కస్నేహద్రవాణామమానోక్తౌ-మాన వచనస్య విశిష్టస్యానిర్దేశే, చతుర్గుణవివర్ధితం కల్కస్నేహద్రవం యోజ్యం| కల్కశ్చ స్నేహశ్చ ద్రవశ్చ తేషాం సమాహారః కల్కస్నేహద్రవం| తదేవం కల్కాత్ స్నేహశ్చ్తుర్గుణః స్నేహాత్ ద్రవశ్చతుర్గుణ ఇతి బోధ్యం| పంచప్రభృతి తు ద్రవం పృథక్ స్నేహసమం దద్యాదిత్యత్ర యోజ్యమితి|

Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16

| అధీతే శౌనకః పునః||15|| స్నేహేసిధ్ద్యతి శుద్ధాంబునిఃక్వాథస్వరసైః క్రమాత్| కల్కస్య యోజయేదంశం చతుర్థం షష్ఠమష్టమం||16||

స0-శౌనకాఖ్యస్తు తంత్రకృదధీతే-ఏవం పఠతి| స్నేహ ఇత్యాది| స్నేహః కదాచిచ్ఛుద్ధాంబునా పచ్యతే కదాచిన్నిఃక్వాథేన కదాచిత్స్వరసేనేతి| తైః శుద్ధాంబునిఃక్వాథస్వరసైః స్నేహే సిద్ధ్యతి సతి క్రమేణ కల్కస్యాంశం చతుర్థం షష్ఠమష్టమం యోజయేదితి|

Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17

పృథక్ స్నేహసమం దద్యాత్పంచప్రభృతి తు ద్రవం| |17|

స్0- స్నేహపాకలక్షణమధునా లక్షయన్నాహ-

Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18

| నాంగులిగ్రాహితా కల్కే న స్నేహేఽగ్నౌ సశబ్దతా||17|| వర్ణాదిసంపచ్చ యదా తదైనం శీఘ్రమాహరేత్| ఘృతస్య ఫేనోపశమస్తైలస్య తు తదుద్భవః||18||

స0-కల్కవిషయేఽంగులిగ్రాహిత్వం యదా న భవతి, అగ్నౌ ప్రక్షిప్తే వా స్నేహే సశబ్దతా-చటచటాయిత్వం న భవతి, తథా వర్ణగంధరసస్పర్శానాం యదా సంపత్-శుభత్వం స్యాత్, తదా-తస్మిన్ కాలే, అశ్యామలచ్ఛాయామంతం స్నేహం శీఘ్రమాహరేత్| అగ్రితః స్నేహస్య కటాహస్థితస్య స కాలోఽవతరణ ఇత్యర్థః| అన్యదపి స్నేహపాకలక్షణమస్తి-ఘృతస్యేతి| ఘృతాఖ్యస్య స్నేహస్య సమ్యక్పాకం ప్రాప్తస్య ఫేనోపశమో యదా జాయతే, తైలాఖ్యస్య చ స్నేహస్య పచ్యమానస్య తదుద్భవః-ఫేనోత్పత్తిః స్యాత్, తదా ఘృతతైలయోః పాకో భవతి|

Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19

లేహస్య తంతుమత్తాఽప్సు మజ్జనం సరణం న చ| |19|

స0-లేహస్య పాకం ప్రాప్తస్య తంతుమత్తా-తంతుప్రాదుర్భావః పాకః| తథాఽప్సు మజ్జనం పాకలక్షణం సరణాసరణరూపతయా ద్విధా సంభవత్యత ఇదమాహ-సరణం న చ| సర్వలేహస్యాప్సు మజ్జనం భవతి న తు సరణం-అవయవశో గమనం, తథాఽపి తస్య పాకః సంపన్న ఇతి వేద్యం|

Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21

| పాకస్తు త్రివిధో మందశ్చిక్కణః ఖరచిక్కణః||19|| మందః కల్కసమే కిట్టే చిక్కణో మదనోపమే| కించిత్సీదతి కృష్ణే చ వర్త్య(ర్తి)మానే చ పశ్చిమః||20|| దగ్ధోఽత ఊర్ధ్వం నిష్కార్యః స్యాదామస్త్వగ్నిసాదకృత్| |21|

స0-పాకస్త్రిప్రకారో మందశ్చిక్కణః ఖరచిక్కణాఖ్యః [ చ ]| స్నేహపాకవిధౌ కిట్టాఖ్యే వస్తుజాతే కల్కసమే యథా కల్కోఽంగులినాఽవష్టభ్నాతి, తథా కిట్టేఽపి స్నేహపాకస్యాంగులిగ్రాహితా న భవతి, స స్నేహపాకో మంద ఉచ్యతే| మదనోపమే కిట్టే సత్యేవమంగులిగ్రాహిణి స్నేహపాకస్య స చిక్కణః పాకః| కించిత్-ఈషత్, కిట్టే సీదతి సతి తథా వర్ణతః కృష్ణే చ తస్మిన్, తథా వర్త్య(ర్తి)మానే-వర్తిమా(తాం)గచ్ఛతి సతి, పశ్చిమః-ఖరచిక్కణాఖ్యః పాకః| అతః అస్మాత్ ఖరచిక్కణాత్, ఊర్ధ్వం-అనంతరం, దగ్ధో భవతి స్నేహః| స చ నిష్కార్యః స్యాత్-యథానిరూపితకార్యకరణో న భవేత్, నిర్వీర్యత్వాత్| ఆమః-ఈషత్పాకః స్నేహః, పునరగ్నిసాదకృత్|

Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21

| మృదుర్నస్యే, ఖరోఽభ్యంగే, పానే బస్తౌ చ చిక్కణః||21||

స0-మృదుః-మందపాకః స్నేహో, నస్యే-తద్విషయే, ప్రయోజ్యః| ఖరః-ఖరచిక్కణః స్నేహః, అభ్యంగే-తద్విషయే, ప్రయోజ్యః| పానే తథా బస్తౌ-తద్విషయే, చిక్కణః ప్రయోజ్యః|

Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22

అధునా మానసంఖ్యాయాః యథాస్వం సంజ్ఞాసంవిధానార్థమాహ శాణం పాణితలం ముష్టిం కుడవం ప్రస్థమాఢకం| ద్రోణం వహం చ క్రమశో విజానీయాచ్చతుర్గుణం||22||

స0-శాణాదయో వహపర్యంతాః క్రమేణ చతుర్గుణాః పాణితలాదిసంజ్ఞా వేద్యాః|

Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23

ద్విగుణం యోజయేదార్ద్రం కుడవాది తథా ద్రవం| |23|

స0-శుష్కార్ద్రయోరేకస్మిన్ యోగే తుల్యపరిమాణేన నిర్దిష్టయోః శుష్కద్రవ్యాదార్ద్రం ద్రవ్యం ద్విగుణం దత్త్వా యోజయేత్| శుష్కార్ద్రయోర్వా ద్రవ్యయోస్తుల్యపరిమాణనిర్దిష్టయోః శుష్కద్రవ్యాభావే సత్యార్ద్రం ద్రవ్యం ద్విగుణం కృత్వా యోజయేత్| శుష్కద్రవద్రవ్యయయోరేకస్మిన్ యోగే తుల్యపరిమాణేన నిర్దిష్టయోః శుష్కద్రవ్యాత్ ద్రవద్రవ్యం కుడవాదిపరిమాణ సంజ్ఞయా నిర్దిష్టం ద్విగుణం కృత్వా యోజయేత్|

Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25

| పేషణాలోడనే వారి స్నేహపాకే చ నిర్ద్రవే||23|| కల్పయేత్సదృశాన్ భాగాన్ ప్రమాణం యత్ర నోదితం| కల్కీకుర్యాచ్చ భైషజ్యమనిరూపితకల్పనం||24|| అంగానుక్తౌ తు మూలం స్యాదప్రసిద్ధౌ తదేవ తు| |25|

స0-నిర్ద్రవే-అనుక్తద్రవే, పేషణాలోడనార్థం వారి యోజయేత్| స్నేహపాకే చానుక్తద్రవే వార్యేవ యోజయేత్| యత్ర యత్ర ప్రయోగే ద్రవ్యాణాం పరిమాణం విశిష్టం నోక్తం తత్ర తత్ర ద్రవ్యాణాం సదృశాన్ భాగాన్ కల్పయేత్|

Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29

| షడ్వంశ్యస్తు మరీచీ స్యాత్, షణ్మరీచ్యస్తు సర్షపః| తండులః సర్షపాస్త్వష్టౌ, ధాన్యమాషస్తు తౌ, యవః||1|| తావండికా చతుర్భిస్తైర్మాషకః శాణకస్తథా| ] ద్వౌ శాణౌ వటకః కోలం బదరం ద్రంక్షణశ్చ, తౌ||25|| అక్షం పిచుః పాణితలం సువర్ణం కవలగ్రహః| కర్షో బిడాలపదకం తిందుకః పాణిమానికా||26|| శబ్దాన్యత్వమభిన్నేఽర్థే శుక్తిరష్టమికా పిచూ| పలం ప్రకుంచో బిల్వం చ ముష్టిరామ్రం చతుర్థికా||27|| ద్వే పలే ప్రసృతస్తౌ ద్వావంజలిస్తౌ తు మానికా| ఆఢకం భాజనం కంసో, ద్రోణః కుంభో ఘటోఽర్మణం||28|| తులా పలశతం, తాని వింశతిర్భార ఉచ్యతే| |29|

స0-ద్బౌ శాణౌ వటకః కోలం బదరం ద్రంక్షణశ్చేత్యత్ర శబ్దాన్యత్వం, న తు తత్త్వతో భేదః| తౌ ద్వౌ ద్రంక్షణావక్షం తథా పిచుస్తథా పాణితలం తథా సువర్ణం తథా కవలగ్రహస్తథా కర్షస్తథా బిడాలపదం తథా తిందుకస్తథా పాణిమానికా, ఇత్యత్రాభిన్నేఽర్థే శబ్దానేకత్వం| తథా ద్వౌ పిచూ శక్తిస్తథాఽష్టమికా, ఇత్యత్రాపి శబ్దాన్యత్వమర్థస్యైక్యే సతి| పలం ప్రకుంచో బిల్వం చ ముష్టిరామ్రం చతుర్థికా, ఇత్యత్రాపి శబ్దానాం వైలక్షణ్యే సతి నార్థతో భేదః| ద్వే పలే ప్రసృత ఇత్యుచ్యతే| తౌ ద్వౌ ప్రసృతావంజలిః కథ్యతే| తౌ ద్వావంజలీ మానికా,- అష్టౌ పలానీత్యేవ| ఆఢకాదీనాం శబ్దనాం స్వరూపతో భిన్నానాం నార్థతో భేదః| తథైవ ద్రోణాదీనాం శబ్దానాం| పలశతం తులా నిగద్యతే| తాని-పలశతని, వింశతిర్భార ఉచ్యతే| క్వాథాదీనాం తూత్తమాదిమాత్రాః సంగ్రహాదవధార్యాః| సంగ్రహే త్వేవం పఠ్యతే (క. అ. 8)- "క్వాథో నిర్యూహః| తత్ర భేద్యాన్యౌషధాన్యణుశో భేదయిత్వా ఛేద్యాని చ ఛేదయిత్వా ప్రక్షాల్యోదకేన శుచౌ రూక్షాయామధఃప్రలిప్తాయాం తామ్రాయోమృన్మయాద్యన్యతమాయాం స్థాల్యాం సమావాప్య బహ్వల్పపానీయగ్రాహితామౌషధానామాకలయ్య యావతా ముక్తరసతా స్యాత్ తావదుదకమాసేచయేచ్ఛోషయేచ్చ| [అగ్రావధిశ్రయేత్| యావన్మాత్రోదకదానే తథా తదవశిష్టత్వే చ తత్ర నియమసామర్థ్యాత్ క్వాథ్యద్రవ్యపరిమాణస్య| అత్రేయత్పరిమాణాని ద్రవ్యాణి, ఉదకమియత్ప్రమాణం, తదవశిష్టతా చేయత్ప్రమాణా, ఇతి న నియమోక్తిరేవంవిధా విద్యతే| కిం తర్హి? అభ్యూహనీయమేతత్సర్వమితి| అత్ర విధిః|] అథాగ్నావధిశ్రిత్య మహత్యాసనే సుఖోపవిష్టః సర్వతః సతతమవలోకయన్ దర్వ్యా చ విఘట్టయన్ మృదునా చ పరితః సముపగచ్ఛతాఽనలేన సాధయేత్| అవతార్య చ సుపరిస్రుతం యథార్హస్పర్శం ప్రయుంజీత| క్షీరాదిసహితం చ ద్రవ్యం న సమ్యఙ్ముక్తరసం భవతీతి వారిక్వాథపూర్వకం క్షీరాద్యైస్తదుపదేశేఽనుపదగ్ధం క్వాథయేత్| శీతసలిలాప్లుతం తు నిశాపర్యుషితం పూతం శీతః కషాయః| ఉష్ణాంభసి క్షుణ్ణాభిషుతః పూతః ఫాంట ఇతి| తత్ర సమ్యగ్రసవీర్యాదీన్యౌషధస్య సమీక్ష్య వ్యాధ్యాతురాదిబలతశ్చ నిర్యాసాదీనాం కల్పనాం మాత్రాం చ సంప్రయోజయేత్| తథా చ కేచిదాహుః| మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ భైషజ్యమవచారయేత్|| [ ఏవం చ సర్వమభ్యూహ్యాత్ర కర్తవ్యం నిశ్చితం కృత్వోక్తేన విధినేతి| ] ఏతదేవముపదిష్టం బుద్ధిమతాం జ్ఞానప్రబోధాయ| యథా తు సర్వే భిషజో విజ్ఞాస్యంతి తథైవోపదేక్ష్యత ఇతి| నిర్యాసే మధ్యమా మాత్రా చతుష్పలం| కల్కచూర్ణయోః కర్షః పలత్రయం తదాలోడనే| నిర్యూహే భేషజపలముదకార్ధప్రస్థేఽధిశత్య పాదశేషమవతారయేత్| శీతఫాంటయోరౌషధపలం షడ్భిశ్చతుర్భిరంబుపలైరాసుతమితి|" ఇతి| తథా శాణపరిమాణస్య పాణితలవాచకస్య [ చ ] కిమపి పరిమాణం నోక్తం యేనాసౌ [ న ] పరిచ్ఛిద్యత ఇతి న వాచ్యం, సంగ్రహే తత్పరిమాణస్యోక్తత్వాత్| తత్ర హ్యేవముక్తం ( సం.క.అ.8)-"షడ్వంశ్యో మరీచీ| తాః షట్ మరీచ్యః సర్షప ఉచ్యతే| అష్టౌ సర్షపాస్తండులః| తౌ ద్వౌ తండులావేకో ధాన్యమాషః| తౌ ద్వౌ ధాన్యమాషౌ యవః| అతః పరం చతుర్గుణవృధ్ద్యాఽండికామాషకశాణకర్షపలకుడవప్రస్థాఢకద్రోణవహాః కల్ప్యంతే| [ ఏవం చతుర్భిర్మాషకైః శాణస్య పరిమాణం పరిచ్ఛిద్యతే| ] ధరణం తు పలస్య దశమో భాగః| మాషకస్య తు పర్యాయో హేమః| కర్షస్య షోడశికా| ఆఢకస్య తు పర్యాయాః కంసః పాత్రం భాజనం చ| ద్రోణస్య పర్యాయో నల్వణః, తథా అర్మణః, తథోన్మానః, తథా ఘటః కుంభః కలశశ్చ| ద్రోణద్వయస్య చ శూర్పః|" ఇతి|

Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6

హిమవద్వింధ్యశైలాభ్యాం ప్రాయో వ్యాప్తా వసుంధరా||29|| సౌమ్యం పథ్యం చ తత్రాద్యమాగ్నేయం వైంధ్యమౌషధం| 29 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే ద్రవ్యకల్పో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||

స0-హిమవత్పర్వతేన వింధ్యశైలేన చ బాహుల్యేన వసుంధరా వ్యాప్తా| తత్ర-తయోర్మధ్యాత్, ఆద్యం-హైమవతమౌషధం, సౌమ్యం పథ్యం చ స్వభావాద్భవతి| వైంధ్యం చౌషధమాగ్నేయం-న తథా దేహస్య సదా పథ్యం, స్యాదితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే ద్రవ్యకల్పో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 6||