Adhikarana dravyakalpAdhyAyaH (2) · Śloka 2
అపి చ సర్వేషాం రోగాణం యా సిద్ధిః-ప్రశమోపాయః, సోఽపి సద్భేషజప్రయోగాదేవ| ఇత్యాహ అథాతో ద్రవ్యకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)|2|
अपि च सर्वेषां रोगाणं या सिद्धिः-प्रशमोपायः, सोऽपि सद्भेषजप्रयोगादेव| इत्याह अथातो द्रव्यकल्पं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya deshaH guNaH (1-4) · Śloka 4
ధన్వే సాధారణే దేశే సమే సన్మృత్తికే శుచౌ| శ్మశానచైత్యాయతనశ్వభ్రవల్మీకవర్జితే|1| మృదౌ ప్రదక్షిణజలే కుశరోహిషసంస్తృతే| అఫాలకృష్టేఽనాక్రాంతే పాదపైర్బలవత్తరైః||2|| శస్యతే భేషజం జాతం, యుక్తం వర్ణరసాదిభిః| జంత్వజగ్ధం దవాదగ్ధమవిదగ్ధం చ వైకృతైః||3|| భూతైశ్ఛాయాయాతపాంబ్వాద్యైర్యథాకాలం చ సేవితం| అవగాఢమహామూలముదీచీం దిశమాశ్రితం||4||
धन्वे साधारणे देशे समे सन्मृत्तिके शुचौ| श्मशानचैत्यायतनश्वभ्रवल्मीकवर्जिते|१| मृदौ प्रदक्षिणजले कुशरोहिषसंस्तृते| अफालकृष्टेऽनाक्रान्ते पादपैर्बलवत्तरैः||२|| शस्यते भेषजं जातं, युक्तं वर्णरसादिभिः| जन्त्वजग्धं दवादग्धमविदग्धं च वैकृतैः||३|| भूतैश्छायायातपाम्ब्वाद्यैर्यथाकालं च सेवितम्| अवगाढमहामूलमुदीचीं दिशमाश्रितम्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhasya grahaNasthApanAvacAraNAvadhiH (1-7) · Śloka 7
|మహేంద్రరామకృష్ణానాం బ్రాహ్మణానాం గవామపి| తపసా తేజసా వాఽపి ప్రశామ్యధ్వం శివాయ వై||1|| మంత్రేణానేన మతిమాన్ సర్వమప్యౌషధం నయేత్| ] అథ కల్యాణచరితః శ్రాద్ధః శుచిరుపోషితః| గృహ్ణీయాదౌషధం సుస్థం స్థితం కాలే చ కల్పయేత్||5|| సక్షీరం తదసంపత్తావనతిక్రాంతవత్సరం| ఋతే గుడఘృతక్షౌద్రధాన్యకృష్ణావిడంగతః||6|| పయో బాష్కయణం గ్రాహ్యం విణ్మూత్రం తచ్చ నీరుజాం| వయోబలవతాం ధాతుపిచ్ఛశృంగఖురాదికం||7||
|महेन्द्ररामकृष्णानां ब्राह्मणानां गवामपि| तपसा तेजसा वाऽपि प्रशाम्यध्वं शिवाय वै||१|| मन्त्रेणानेन मतिमान् सर्वमप्यौषधं नयेत्| ] अथ कल्याणचरितः श्राद्धः शुचिरुपोषितः| गृह्णीयादौषधं सुस्थं स्थितं काले च कल्पयेत्||५|| सक्षीरं तदसम्पत्तावनतिक्रान्तवत्सरम्| ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः||६|| पयो बाष्कयणं ग्राह्यं विण्मूत्रं तच्च नीरुजाम्| वयोबलवतां धातुपिच्छशृङ्गखुरादिकम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaShAyayonayaH pa~jcarasAH, kalpanA pa~jcadhaiva (8-9) · Śloka 9
కషాయయోనయః పంచ రసా లవణవర్జితాః| రసః కల్కః శృతః శీతః ఫాంటశ్చేతి ప్రకల్పనా||8|| పంచధైవ కషాయాణాం పూర్వం పుర్వం బలాధికా| |9|
कषाययोनयः पञ्च रसा लवणवर्जिताः| रसः कल्कः शृतः शीतः फाण्टश्चेति प्रकल्पना||८|| पञ्चधैव कषायाणां पूर्वं पुर्वं बलाधिका| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasalakShaNam (9-10) · Śloka 10
| సద్యఃసముద్ధృతాత్ క్షుణ్ణాద్యః స్రవేత్పటపీడితాత్||9|| స్వరసః స సముద్దిష్టః| |10|
| सद्यःसमुद्धृतात् क्षुण्णाद्यः स्रवेत्पटपीडितात्||९|| स्वरसः स समुद्दिष्टः| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalkalakShaNam, cUrNalakShaNam (10) · Śloka 10
కల్కః పిష్టో ద్రవాప్లుతః| చూర్ణోఽప్లుతః|10|
कल्कः पिष्टो द्रवाप्लुतः| चूर्णोऽप्लुतः|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shRutalakShaNam (10) · Śloka 10
| శృతః క్వాథః|10|
| शृतः क्वाथः|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItalakShaNam (10) · Śloka 10
| శీతో రాత్రిం ద్రవే స్థితః||10||
| शीतो रात्रिं द्रवे स्थितः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana PANTalakShaNam (11) · Śloka 11
సద్యోఽభిషుతపూతస్తు ఫాంటః| |11|
सद्योऽभिषुतपूतस्तु फाण्टः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalpanAnAM mAnAnAM ca viShayaBedAH (11-12) · Śloka 12
తన్మానకల్పనే| యుంజ్యాద్వ్యాధ్యాదిబలతస్తథా చ వచనం మునేః||11|| మాత్రాయా న వ్యవస్థాఽస్తి వ్యాధిం కోష్ఠం బలం వయః| ఆలోచ్య దేశకాలౌ చ యోజ్యా తద్వచ్చ కల్పనా||12||
तन्मानकल्पने| युञ्ज्याद्व्याध्यादिबलतस्तथा च वचनं मुनेः||११|| मात्राया न व्यवस्थाऽस्ति व्याधिं कोष्ठं बलं वयः| आलोच्य देशकालौ च योज्या तद्वच्च कल्पना||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svarasasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13
మధ్యం తు మానం నిర్దిష్టం స్వరసస్య చతుష్పలం| |13|
मध्यं तु मानं निर्दिष्टं स्वरसस्य चतुष्पलम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana peShyasya madhyamaM mAnam (13) · Śloka 13
| పేష్యస్య కర్షమాలోడ్యం తద్ ద్రవస్య పలత్రయే||13||
| पेष्यस्य कर्षमालोड्यं तद् द्रवस्य पलत्रये||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kvAthasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
క్వాథం ద్రవ్యపలే కుర్యాత్ప్రస్థార్ధం పాదశేషితం| |14|
क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात्प्रस्थार्धं पादशेषितम्| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shItasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
| శీతం పలే పలైః షడ్భిః|14|
| शीतं पले पलैः षड्भिः|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana PANTasya madhyamaM mAnam (14) · Śloka 14
| చతుర్భిస్తు తతోఽపరం||14||
| चतुर्भिस्तु ततोऽपरम्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke madhyamaM mAnam (15) · Śloka 15
స్నేహపాకే త్వమానోక్తౌ చతుర్గుణవివర్ధితం| కల్కస్నేహద్రవం యోజ్యం|15|
स्नेहपाके त्वमानोक्तौ चतुर्गुणविवर्धितम्| कल्कस्नेहद्रवं योज्यम्|१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke shaunakamatam (15-16) · Śloka 16
| అధీతే శౌనకః పునః||15|| స్నేహేసిధ్ద్యతి శుద్ధాంబునిఃక్వాథస్వరసైః క్రమాత్| కల్కస్య యోజయేదంశం చతుర్థం షష్ఠమష్టమం||16||
| अधीते शौनकः पुनः||१५|| स्नेहेसिध्द्यति शुद्धाम्बुनिःक्वाथस्वरसैः क्रमात्| कल्कस्य योजयेदंशं चतुर्थं षष्ठमष्टमम्||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAke visheShaH (17) · Śloka 17
పృథక్ స్నేహసమం దద్యాత్పంచప్రభృతి తు ద్రవం| |17|
पृथक् स्नेहसमं दद्यात्पञ्चप्रभृति तु द्रवम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvasnehasya lakShaNam (17-18) · Śloka 18
| నాంగులిగ్రాహితా కల్కే న స్నేహేఽగ్నౌ సశబ్దతా||17|| వర్ణాదిసంపచ్చ యదా తదైనం శీఘ్రమాహరేత్| ఘృతస్య ఫేనోపశమస్తైలస్య తు తదుద్భవః||18||
| नाङ्गुलिग्राहिता कल्के न स्नेहेऽग्नौ सशब्दता||१७|| वर्णादिसम्पच्च यदा तदैनं शीघ्रमाहरेत्| घृतस्य फेनोपशमस्तैलस्य तु तदुद्भवः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pakvalehasya lakShaNam (19) · Śloka 19
లేహస్య తంతుమత్తాఽప్సు మజ్జనం సరణం న చ| |19|
लेहस्य तन्तुमत्ताऽप्सु मज्जनं सरणं न च| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana snehapAkaBedAH (19-21) · Śloka 21
| పాకస్తు త్రివిధో మందశ్చిక్కణః ఖరచిక్కణః||19|| మందః కల్కసమే కిట్టే చిక్కణో మదనోపమే| కించిత్సీదతి కృష్ణే చ వర్త్య(ర్తి)మానే చ పశ్చిమః||20|| దగ్ధోఽత ఊర్ధ్వం నిష్కార్యః స్యాదామస్త్వగ్నిసాదకృత్| |21|
| पाकस्तु त्रिविधो मन्दश्चिक्कणः खरचिक्कणः||१९|| मन्दः कल्कसमे किट्टे चिक्कणो मदनोपमे| किञ्चित्सीदति कृष्णे च वर्त्य(र्ति)माने च पश्चिमः||२०|| दग्धोऽत ऊर्ध्वं निष्कार्यः स्यादामस्त्वग्निसादकृत्| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mRudukharacikkaNAnAM viShayaBedAH (21) · Śloka 21
| మృదుర్నస్యే, ఖరోఽభ్యంగే, పానే బస్తౌ చ చిక్కణః||21||
| मृदुर्नस्ये, खरोऽभ्यङ्गे, पाने बस्तौ च चिक्कणः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAnaBedAH (22) · Śloka 22
అధునా మానసంఖ్యాయాః యథాస్వం సంజ్ఞాసంవిధానార్థమాహ శాణం పాణితలం ముష్టిం కుడవం ప్రస్థమాఢకం| ద్రోణం వహం చ క్రమశో విజానీయాచ్చతుర్గుణం||22||
अधुना मानसङ्ख्यायाः यथास्वं संज्ञासंविधानार्थमाह शाणं पाणितलं मुष्टिं कुडवं प्रस्थमाढकम्| द्रोणं वहं च क्रमशो विजानीयाच्चतुर्गुणम्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ArdradravayormAnavisheShaH (23) · Śloka 23
ద్విగుణం యోజయేదార్ద్రం కుడవాది తథా ద్రవం| |23|
द्विगुणं योजयेदार्द्रं कुडवादि तथा द्रवम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anuktadravAdau jalAdiyojanA (23-25) · Śloka 25
| పేషణాలోడనే వారి స్నేహపాకే చ నిర్ద్రవే||23|| కల్పయేత్సదృశాన్ భాగాన్ ప్రమాణం యత్ర నోదితం| కల్కీకుర్యాచ్చ భైషజ్యమనిరూపితకల్పనం||24|| అంగానుక్తౌ తు మూలం స్యాదప్రసిద్ధౌ తదేవ తు| |25|
| पेषणालोडने वारि स्नेहपाके च निर्द्रवे||२३|| कल्पयेत्सदृशान् भागान् प्रमाणं यत्र नोदितम्| कल्कीकुर्याच्च भैषज्यमनिरूपितकल्पनम्||२४|| अङ्गानुक्तौ तु मूलं स्यादप्रसिद्धौ तदेव तु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mAnasaMj~jAntaram (1-29) · Śloka 29
| షడ్వంశ్యస్తు మరీచీ స్యాత్, షణ్మరీచ్యస్తు సర్షపః| తండులః సర్షపాస్త్వష్టౌ, ధాన్యమాషస్తు తౌ, యవః||1|| తావండికా చతుర్భిస్తైర్మాషకః శాణకస్తథా| ] ద్వౌ శాణౌ వటకః కోలం బదరం ద్రంక్షణశ్చ, తౌ||25|| అక్షం పిచుః పాణితలం సువర్ణం కవలగ్రహః| కర్షో బిడాలపదకం తిందుకః పాణిమానికా||26|| శబ్దాన్యత్వమభిన్నేఽర్థే శుక్తిరష్టమికా పిచూ| పలం ప్రకుంచో బిల్వం చ ముష్టిరామ్రం చతుర్థికా||27|| ద్వే పలే ప్రసృతస్తౌ ద్వావంజలిస్తౌ తు మానికా| ఆఢకం భాజనం కంసో, ద్రోణః కుంభో ఘటోఽర్మణం||28|| తులా పలశతం, తాని వింశతిర్భార ఉచ్యతే| |29|
| षड्वंश्यस्तु मरीची स्यात्, षण्मरीच्यस्तु सर्षपः| तण्डुलः सर्षपास्त्वष्टौ, धान्यमाषस्तु तौ, यवः||१|| तावण्डिका चतुर्भिस्तैर्माषकः शाणकस्तथा| ] द्वौ शाणौ वटकः कोलं बदरं द्रंक्षणश्च, तौ||२५|| अक्षम् पिचुः पाणितलं सुवर्णं कवलग्रहः| कर्षो बिडालपदकं तिन्दुकः पाणिमानिका||२६|| शब्दान्यत्वमभिन्नेऽर्थे शुक्तिरष्टमिका पिचू| पलं प्रकुञ्चो बिल्वं च मुष्टिराम्रं चतुर्थिका||२७|| द्वे पले प्रसृतस्तौ द्वावञ्जलिस्तौ तु मानिका| आढकं भाजनं कंसो, द्रोणः कुम्भो घटोऽर्मणम्||२८|| तुला पलशतं, तानि विंशतिर्भार उच्यते| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shailaBedAddravyavisheShaH (6) · Śloka 6
హిమవద్వింధ్యశైలాభ్యాం ప్రాయో వ్యాప్తా వసుంధరా||29|| సౌమ్యం పథ్యం చ తత్రాద్యమాగ్నేయం వైంధ్యమౌషధం| 29 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం పంచమే కల్పసిద్ధిస్థానే ద్రవ్యకల్పో నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
हिमवद्विन्ध्यशैलाभ्यां प्रायो व्याप्ता वसुन्धरा||२९|| सौम्यं पथ्यं च तत्राद्यमाग्नेयं वैन्ध्यमौषधम्| २९ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां पञ्चमे कल्पसिद्धिस्थाने द्रव्यकल्पो नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon